Pembahagian Tauhid Tiga Sebelum Ibnu Taimiyyah
edit > Perkataan Tauhid / Pembahagian Tauhid Tiga Sebelum Ibnu Taimiyyah
Pembahagian Tauhid Tiga Sebelum Ibnu Taimiyyah
Perbahasan tentang pembahagian tauhid kepada tiga bahagian—iaitu Tauhid Rububiyyah, Tauhid Uluhiyyah dan Tauhid Asma’ wa Sifat—sering dikaitkan dengan penyusunan yang masyhur dalam karya-karya selepas zaman Ibnu Taimiyyah. Namun untuk memahami isu ini secara adil dan ilmiah, kita perlu melihat bahawa kandungan tauhid itu sendiri telah wujud dan difahami oleh generasi awal Islam jauh sebelum istilah dan susunan teknikal tersebut diperincikan secara sistematik. Yang menjadi perbezaan bukan pada hakikat tauhid itu sendiri, tetapi pada cara pengelasan dan penjelasan ilmiah terhadap kandungannya. Oleh itu, perbincangan ini akan menjelaskan bahawa unsur-unsur pembahagian tauhid tiga sudah pun wujud dalam pemahaman ulama salaf, walaupun tidak selalu dinyatakan dalam bentuk istilah yang tersusun seperti kemudian hari.
Hakikat pertama yang perlu difahami ialah bahawa al-Quran sendiri telah mengandungi semua asas pembahagian tauhid tersebut, walaupun tidak dinyatakan dalam bentuk “tiga kategori” secara eksplisit. Al-Quran berulang kali menegaskan bahawa Allah ialah Pencipta segala sesuatu, Pengatur alam, dan Pemilik mutlak seluruh makhluk. Ini merupakan asas kepada apa yang kemudian dikenali sebagai Tauhid Rububiyyah. Dalam masa yang sama, al-Quran juga menegaskan bahawa manusia hanya diperintahkan untuk menyembah Allah sahaja, tidak mensyirikkan-Nya dengan apa-apa pun, yang menjadi asas kepada Tauhid Uluhiyyah. Selain itu, al-Quran juga menyebut nama-nama Allah yang indah dan sifat-sifat-Nya yang sempurna, yang menjadi asas kepada Tauhid Asma’ wa Sifat. Oleh itu, kandungan tiga pembahagian ini sebenarnya telah wujud dalam wahyu itu sendiri sejak awal penurunan al-Quran.
Apabila kita menelusuri ucapan para sahabat رضي الله عنهم, kita akan mendapati bahawa mereka memahami tauhid dalam bentuk yang menyeluruh, walaupun tidak menggunakan istilah teknikal yang terperinci. Mereka memahami bahawa Allah ialah satu-satunya Tuhan yang mencipta dan mengatur alam, dan pada masa yang sama hanya Dia sahaja yang layak disembah. Mereka juga beriman dengan nama dan sifat Allah sebagaimana yang diajarkan oleh Rasulullah ﷺ tanpa takwil yang menyimpang atau penafian. Walaupun mereka tidak menyusun tauhid dalam bentuk kategori ilmiah, kandungan keimanan mereka mencakupi keseluruhan pembahagian tersebut secara praktikal.
Dalam generasi tabi‘in dan tabi‘ tabi‘in, kita juga melihat perkara yang sama. Ulama seperti Imam Malik, Imam al-Shafi‘i, Imam Ahmad bin Hanbal dan para imam lain membicarakan tauhid dalam bentuk penegasan terhadap ibadah hanya kepada Allah, penolakan terhadap syirik, serta beriman dengan sifat Allah sebagaimana datang dalam nas. Mereka menolak keras sebarang bentuk penyimpangan dalam sifat Allah dan menegaskan bahawa Allah tidak menyerupai makhluk. Ini menunjukkan bahawa asas-asas tauhid tiga telah pun hidup dalam pemahaman mereka, walaupun tidak dihimpunkan dalam satu struktur istilah yang formal.
Sebagai contoh, Imam Ahmad bin Hanbal sangat terkenal dalam mempertahankan sifat-sifat Allah sebagaimana yang datang dalam al-Quran dan sunnah tanpa menafikan atau mentakwilkannya secara menyimpang. Ini berkaitan dengan apa yang kemudian dikenali sebagai Tauhid Asma’ wa Sifat. Dalam masa yang sama, beliau juga sangat tegas dalam menolak syirik dan menyeru kepada ibadah hanya kepada Allah, yang merupakan inti Tauhid Uluhiyyah. Ini menunjukkan bahawa kandungan tauhid tersebut telah difahami secara menyeluruh oleh ulama salaf, walaupun mereka tidak membahagikannya dalam bentuk istilah tiga bahagian secara eksplisit.
Perkara yang sama juga dapat dilihat dalam karya-karya awal akidah seperti kitab-kitab hadith dan athar. Apabila para ulama menghimpunkan hadith tentang iman, tauhid, doa, sifat Allah dan larangan syirik, mereka sebenarnya sedang membina asas kepada pembahagian tauhid tersebut. Namun pada waktu itu, keutamaan mereka adalah menyampaikan kandungan wahyu, bukan menyusun istilah akademik yang terperinci. Oleh itu, tidak ditemui dalam karya awal ungkapan seperti “tauhid terbahagi kepada tiga”, tetapi kandungannya jelas wujud dalam perbahasan mereka.
Apabila sampai kepada zaman Ibnu Taimiyyah, berlaku satu proses penyusunan ilmiah yang lebih sistematik terhadap kandungan tauhid. Beliau tidak mencipta tauhid itu sendiri, dan tidak membawa sesuatu yang baru dalam kandungan akidah. Sebaliknya, beliau menjelaskan apa yang telah sedia wujud dalam al-Quran dan sunnah dengan cara yang lebih tersusun dan mudah difahami dalam menghadapi cabaran pemikiran pada zamannya. Pembahagian kepada tiga jenis tauhid ini adalah satu bentuk penjelasan metodologi, bukan penambahan kepada agama.
Tauhid Rububiyyah, Uluhiyyah dan Asma’ wa Sifat sebenarnya sudah terkandung dalam nas-nas syarak. Tauhid Rububiyyah merujuk kepada pengakuan bahawa Allah ialah Pencipta dan Pengatur. Tauhid Uluhiyyah merujuk kepada pengesaan Allah dalam ibadah. Tauhid Asma’ wa Sifat merujuk kepada pengesaan Allah dalam nama dan sifat-Nya. Jika diteliti, ketiga-tiga aspek ini memang wujud dalam al-Quran secara berulang-ulang, tetapi tidak dinyatakan sebagai satu sistem pembahagian yang formal.
Sebahagian ulama sebelum Ibnu Taimiyyah juga telah menyentuh aspek-aspek ini secara berasingan dalam perbahasan mereka. Dalam perbahasan kalam, misalnya, mereka membincangkan tentang kewujudan Allah dan penciptaan alam, yang berkaitan dengan rububiyyah. Dalam perbahasan ibadah, mereka menekankan keikhlasan dan penolakan syirik, yang berkaitan dengan uluhiyyah. Dalam perbahasan sifat Allah, mereka membicarakan nama dan sifat Allah, yang berkaitan dengan asma’ wa sifat. Ini menunjukkan bahawa pembahagian ini wujud secara taburan dalam disiplin ilmu, bukan sesuatu yang direka secara baru.
Namun perlu difahami bahawa sebahagian istilah dan perbahasan kalam pada zaman tertentu juga membawa pengaruh metodologi yang berbeza, khususnya dalam kalangan ahli kalam. Mereka kadangkala membincangkan tauhid dengan pendekatan yang lebih falsafah dan logik, yang menyebabkan munculnya perbezaan dalam cara memahami sifat Allah. Dalam konteks ini, penyusunan yang lebih jelas oleh Ibnu Taimiyyah bertujuan untuk mengembalikan kefahaman tauhid kepada bentuk yang lebih dekat dengan al-Quran dan sunnah.
Salah satu bukti bahawa pembahagian tauhid ini bukan ciptaan baru ialah hakikat bahawa al-Quran sendiri berhujah dengan orang musyrik menggunakan rububiyyah mereka untuk menegakkan uluhiyyah. Allah berulang kali bertanya kepada mereka siapa yang menciptakan langit dan bumi, dan mereka mengakui bahawa Allah. Namun Allah mencela mereka kerana tidak mengesakan Allah dalam ibadah. Ini menunjukkan bahawa dua aspek tauhid—rububiyyah dan uluhiyyah—telah wujud dalam hujah al-Quran sejak awal.
Dalam aspek asma’ wa sifat pula, al-Quran penuh dengan penyebutan nama-nama Allah seperti Al-Rahman, Al-Rahim, Al-Aziz, Al-Hakim dan sebagainya. Ayat-ayat tentang sifat Allah seperti ilmu, kuasa, rahmat dan kehendak juga sangat banyak. Para sahabat dan tabi‘in beriman dengan semua ini tanpa menolak atau menyelewengkan maknanya. Ini menunjukkan bahawa asas tauhid asma’ wa sifat juga telah difahami sejak generasi awal.
Oleh itu, apabila kita berbicara tentang “pembahagian tauhid tiga sebelum Ibnu Taimiyyah”, kita sebenarnya sedang berbicara tentang kewujudan kandungan tauhid itu sendiri dalam pemahaman generasi awal Islam, bukan kewujudan istilah teknikalnya. Istilah boleh berubah mengikut zaman, tetapi kandungan akidah tetap sama sejak zaman Nabi ﷺ hingga hari kiamat.
Kesimpulannya, pembahagian tauhid kepada tiga bahagian bukanlah satu penciptaan baru yang tidak wujud sebelum Ibnu Taimiyyah, tetapi ia merupakan satu bentuk penyusunan ilmiah terhadap kandungan tauhid yang telah sedia wujud dalam al-Quran, sunnah dan pemahaman para sahabat serta ulama salaf. Tauhid Rububiyyah, Uluhiyyah dan Asma’ wa Sifat semuanya telah difahami secara berasingan dalam nas dan amalan generasi awal, walaupun tidak dinamakan dengan istilah yang sama. Oleh itu, memahami sejarah ini dengan adil akan membawa kita kepada satu kesimpulan yang penting: tauhid bukan milik mana-mana tokoh atau zaman, tetapi ia adalah wahyu Allah yang kekal, dan tugas para ulama hanyalah menjelaskan dan menyusun kandungannya agar lebih mudah difahami oleh umat Islam sepanjang zaman.
a
Comments
Post a Comment