Adakah Hukum Mempelajari Ilmu Tauhid Fardhu Ain Atau Fardhu Kifayah
edit > Perkataan Tauhid / Adakah Hukum Mempelajari Ilmu Tauhid Fardhu Ain Atau Fardhu Kifayah
Adakah Hukum Mempelajari Ilmu Tauhid Fardhu Ain Atau Fardhu Kifayah
Ilmu tauhid merupakan ilmu yang paling asas dalam agama Islam kerana ia berkaitan dengan perkara yang wajib diyakini oleh setiap orang Islam terhadap Allah SWT, para malaikat, kitab-kitab, para rasul, hari akhirat dan qada serta qadar.
Persoalan yang sering dibincangkan oleh para ulama ialah apakah hukum mempelajari ilmu tauhid, sama ada ia termasuk dalam kategori fardhu ain yang wajib dipelajari oleh setiap individu Muslim, atau fardhu kifayah yang memadai dipelajari oleh sebahagian daripada umat Islam.
Jawapan kepada persoalan ini memerlukan perincian kerana hukum mempelajari ilmu tauhid mempunyai dua sudut yang berbeza. Dari sudut asas keimanan yang diperlukan oleh setiap Muslim untuk membetulkan akidahnya, mempelajari ilmu tauhid adalah fardhu ain.
Namun dari sudut mendalami perbahasan yang terperinci, menjawab syubhat, menguasai dalil-dalil yang mendalam serta menjadi pakar dalam bidang akidah, ia termasuk dalam fardhu kifayah. Oleh itu, kedua-dua hukum ini benar mengikut keadaan dan tahap ilmu yang dipelajari.
Sebelum memahami hukum mempelajari ilmu tauhid, seseorang perlu memahami maksud fardhu ain dan fardhu kifayah. Fardhu ain ialah kewajipan yang mesti dilakukan oleh setiap individu Muslim yang mukallaf. Jika seseorang meninggalkannya, dia berdosa secara peribadi dan tidak gugur kewajipan tersebut walaupun orang lain telah melakukannya. Contohnya ialah kewajipan mengetahui perkara asas dalam akidah, melaksanakan solat, berpuasa Ramadan dan mengetahui perkara-perkara yang wajib bagi dirinya.
Manakala fardhu kifayah ialah kewajipan yang dikenakan kepada seluruh umat Islam, tetapi apabila sebahagian daripada mereka telah melaksanakannya, maka gugurlah dosa daripada yang lain. Namun jika tidak ada seorang pun yang melaksanakannya, seluruh masyarakat berdosa. Contohnya ialah mempelajari ilmu secara mendalam untuk menjadi ulama, menjadi pakar dalam bidang tertentu, mengurus jenazah dan mempertahankan umat Islam dengan ilmu serta kepakaran.
Dalam konteks ilmu tauhid, hukum mempelajarinya tidak hanya berada dalam satu kategori sahaja. Bahagian asasnya ialah fardhu ain, manakala bahagian mendalamnya ialah fardhu kifayah. Perkara ini telah dijelaskan oleh para ulama sejak dahulu lagi.
Bahagian pertama, iaitu ilmu tauhid yang menjadi fardhu ain, ialah mengetahui perkara-perkara asas yang wajib diyakini oleh setiap Muslim. Setiap orang Islam wajib mengetahui siapa Tuhannya, apakah perkara yang wajib bagi Allah SWT, apakah perkara yang mustahil bagi Allah SWT, serta apakah perkara yang wajib dipercayai terhadap para nabi dan rasul. Begitu juga seseorang wajib mengetahui perkara asas yang membatalkan iman supaya dia dapat menjaga akidahnya daripada kesesatan.
Kewajipan ini berdasarkan firman Allah SWT:
﴿فَٱعْلَمْ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّهُ﴾
Maksudnya: "Maka ketahuilah bahawa tiada Tuhan yang berhak disembah melainkan Allah." (Surah Muhammad: 19)
Ayat ini menunjukkan bahawa mengetahui tentang Allah SWT adalah satu tuntutan. Allah SWT memerintahkan manusia supaya mengetahui terlebih dahulu sebelum beramal. Ini menunjukkan bahawa ilmu tentang tauhid bukan perkara pilihan, tetapi merupakan kewajipan yang berkaitan dengan keselamatan iman seseorang.
Rasulullah SAW juga menjelaskan bahawa perkara pertama yang perlu disampaikan dalam dakwah ialah tauhid. Ketika baginda mengutus Mu‘az bin Jabal RA ke Yaman, baginda bersabda:
"Sesungguhnya engkau akan mendatangi suatu kaum daripada Ahli Kitab. Maka perkara pertama yang engkau serukan kepada mereka ialah supaya mereka mentauhidkan Allah." (Riwayat al-Bukhari dan Muslim)
Hadis ini menunjukkan bahawa mengenal Allah dan mentauhidkan-Nya merupakan asas pertama sebelum seseorang mempelajari kewajipan agama yang lain.
Setiap Muslim wajib mempelajari sekadar yang diperlukan untuk membetulkan kepercayaannya. Sebagai contoh, seorang Muslim wajib mengetahui bahawa Allah SWT itu Maha Esa, tidak ada sekutu bagi-Nya, Allah SWT tidak menyerupai makhluk, Allah SWT bersifat dengan segala sifat kesempurnaan, Nabi Muhammad SAW ialah utusan Allah yang terakhir, al-Quran ialah wahyu Allah, adanya hari kebangkitan dan kehidupan akhirat.
Begitu juga seorang Muslim wajib mengetahui perkara yang boleh merosakkan akidahnya. Dia perlu mengetahui bahawa menyembah selain Allah, meyakini adanya kuasa mutlak selain Allah, mendustakan wahyu atau menolak perkara yang telah diketahui secara pasti daripada agama boleh menjejaskan keimanannya.
Hal ini kerana seseorang tidak mungkin menjaga dirinya daripada kesesatan jika dia tidak mengetahui apakah perkara yang benar dan apakah perkara yang salah.
Allah SWT berfirman:
﴿وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِۦ عِلْمٌ﴾
Maksudnya: "Dan janganlah engkau mengikuti sesuatu yang engkau tidak mempunyai ilmu mengenainya." (Surah al-Isra': 36)
Ayat ini menunjukkan kepentingan ilmu sebelum seseorang berpegang kepada sesuatu kepercayaan.
Ilmu tauhid juga menjadi fardhu ain kerana setiap manusia akan dipersoalkan tentang keimanannya kepada Allah SWT. Pada hari akhirat, manusia tidak akan ditanya berapa banyak teori ilmu yang diketahui, tetapi perkara pertama yang berkaitan dengan keselamatan dirinya ialah keimanan kepada Allah SWT.
Allah SWT berfirman:
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ﴾
Maksudnya: "Sesungguhnya orang-orang yang beriman dan beramal soleh..."
Dalam banyak ayat al-Quran, Allah SWT mendahulukan iman sebelum amal. Ini menunjukkan bahawa iman merupakan asas kepada segala amalan.
Namun begitu, tidak semua perbahasan ilmu tauhid diwajibkan ke atas setiap individu. Bahagian kedua ialah ilmu tauhid yang bersifat mendalam dan khusus. Perbahasan seperti menjawab syubhat golongan yang menyeleweng, membahaskan dalil-dalil akal secara terperinci, menguasai perbezaan pandangan dalam masalah akidah, membela akidah Islam dengan hujah ilmiah dan mengajar masyarakat secara mendalam merupakan fardhu kifayah.
Hal ini kerana tidak semua orang mampu menguasai perbahasan yang panjang dan mendalam. Umat Islam memerlukan sebahagian golongan yang mendalami ilmu ini untuk menjaga agama, menjawab kekeliruan dan membimbing masyarakat.
Allah SWT berfirman:
﴿فَلَوْلَا نَفَرَ مِن كُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَآئِفَةٌ لِّيَتَفَقَّهُوا۟ فِى ٱلدِّينِ وَلِيُنذِرُوا۟ قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوٓا۟ إِلَيْهِمْ﴾
Maksudnya: "Maka hendaklah keluar sebahagian daripada setiap golongan untuk memperdalam pengetahuan mereka tentang agama dan memberi peringatan kepada kaumnya apabila mereka kembali." (Surah al-Taubah: 122)
Ayat ini menjadi dalil bahawa perlu ada sebahagian umat Islam yang mendalami ilmu agama secara khusus.
Dalam ilmu tauhid, golongan yang mendalami bidang ini diperlukan untuk menerangkan akidah Islam, menjawab persoalan falsafah, menolak kekeliruan golongan yang menyimpang dan mempertahankan agama daripada serangan pemikiran yang bercanggah dengan wahyu.
Sebagai contoh, pada zaman awal Islam, para sahabat tidak memerlukan perbahasan panjang tentang perkara-perkara akidah kerana mereka menerima wahyu secara langsung daripada Rasulullah SAW. Namun selepas berkembangnya Islam dan bertemu dengan pelbagai pemikiran asing, muncul keperluan untuk membahaskan akidah dengan lebih terperinci.
Maka lahirlah ulama yang mengkhususkan diri dalam ilmu tauhid untuk menjelaskan agama berdasarkan dalil al-Quran dan al-Sunnah.
Walaupun demikian, mendalami ilmu tauhid bukan bermaksud setiap Muslim wajib menguasai semua kitab akidah, istilah falsafah atau perdebatan antara pelbagai aliran pemikiran. Kewajipan setiap individu hanyalah memahami perkara asas yang menyelamatkan imannya. Perbahasan yang lebih tinggi menjadi tanggungjawab golongan yang mempunyai kemampuan dan keperluan terhadapnya.
Perbezaan antara fardhu ain dan fardhu kifayah dalam ilmu tauhid juga bergantung kepada keadaan seseorang. Jika seseorang hidup dalam suasana yang banyak berlaku kekeliruan akidah, maka dia mungkin perlu mempelajari lebih banyak ilmu tauhid untuk melindungi dirinya. Begitu juga seseorang yang menjadi pendakwah, guru agama atau pemimpin masyarakat memerlukan ilmu tauhid yang lebih mendalam berbanding orang awam.
Sebagai contoh, seorang Muslim biasa mungkin cukup mengetahui bahawa Allah SWT Maha Esa dan wajib disembah. Tetapi seorang guru akidah perlu memahami dalil-dalil al-Quran, hadis, hujah ulama dan cara menjawab persoalan masyarakat.
Begitu juga seorang pendakwah yang berhadapan dengan golongan yang membawa fahaman batil memerlukan ilmu yang lebih luas supaya dapat menjelaskan kebenaran dengan hikmah.
Oleh sebab itu, hukum ilmu tauhid tidak boleh difahami secara sempit. Mengatakan bahawa semua ilmu tauhid adalah fardhu ain adalah tidak tepat kerana terdapat peringkat ilmu yang hanya diperlukan oleh pakar. Begitu juga mengatakan bahawa ilmu tauhid hanya fardhu kifayah adalah tidak benar kerana setiap Muslim wajib memiliki asas akidah.
Ilmu tauhid juga mempunyai keistimewaan kerana ia merupakan ilmu yang berkaitan dengan perkara pertama dalam kehidupan manusia, iaitu pengakuan terhadap Allah SWT. Kalimah pertama yang memasukkan seseorang ke dalam Islam ialah syahadah:
أشهد أن لا إله إلا الله وأشهد أن محمدًا رسول الله
Pengakuan ini mengandungi asas ilmu tauhid. Seseorang tidak boleh mengucapkannya dengan sempurna tanpa memahami maknanya.
Ilmu tauhid juga membentuk seluruh kehidupan manusia. Apabila seseorang memahami bahawa Allah SWT sentiasa melihatnya, dia akan menjaga perbuatannya. Apabila dia memahami bahawa segala nikmat datang daripada Allah, dia akan bersyukur. Apabila dia memahami bahawa hanya Allah yang berkuasa menentukan sesuatu, dia akan bertawakal dan tidak bergantung secara mutlak kepada makhluk.
Oleh itu, ilmu tauhid bukan hanya ilmu teori, tetapi ilmu yang membentuk hati dan amal manusia.
Para ulama juga menjelaskan bahawa ilmu tauhid hendaklah dipelajari secara bertahap. Pada peringkat awal, seseorang mempelajari asas iman melalui al-Quran dan hadis. Kemudian apabila diperlukan, dia mendalami hujah-hujah dan perbahasan yang lebih luas.
Kaedah ini selaras dengan cara Rasulullah SAW mendidik para sahabat. Baginda tidak terus membebankan mereka dengan semua cabang ilmu, tetapi membina asas keimanan terlebih dahulu.
Kesimpulannya, mempelajari ilmu tauhid mempunyai hukum fardhu ain dan fardhu kifayah bergantung kepada tahap dan tujuan pembelajaran tersebut. Ilmu tauhid asas yang berkaitan dengan mengenal Allah SWT, memahami rukun iman, mengetahui perkara yang wajib diyakini serta menjauhi perkara yang merosakkan akidah adalah fardhu ain bagi setiap Muslim.
Setiap individu wajib mempelajarinya kerana ia menentukan sah atau tidaknya keimanan seseorang. Manakala mendalami ilmu tauhid secara khusus seperti menguasai perbahasan yang mendalam, menjawab syubhat, membela akidah Islam dan menjadi pakar dalam bidang akidah adalah fardhu kifayah yang perlu dilakukan oleh sebahagian umat Islam.
Dengan memahami pembahagian ini, jelaslah bahawa ilmu tauhid merupakan ilmu yang wajib diberi perhatian oleh semua umat Islam. Setiap Muslim wajib mempunyai asas tauhid yang benar, manakala sebahagian daripada mereka hendaklah mendalami ilmu ini untuk menjaga agama dan membimbing masyarakat. Tauhid yang kukuh menjadi asas kepada segala ibadah, sumber ketenangan jiwa dan jalan utama untuk mencapai keselamatan di dunia serta akhirat.
as
