Apakah Itu Kalam Nafsi
edit / Perkataan Kalam / Apakah Itu Kalam Nafsi
Apakah Itu Kalam Nafsi
Kalam nafsi ialah suatu istilah yang lahir daripada perbahasan ilmu kalam bagi menerangkan bagaimana sifat kalam Allah difahami tanpa menyamakan Allah dengan makhluk. Perkataan kalam bererti percakapan atau firman, manakala nafsi berasal daripada perkataan nafs, yang dalam konteks ini bukan bermaksud jiwa sebagaimana digunakan terhadap manusia, tetapi merujuk kepada sesuatu yang dikatakan wujud pada zat dan bukan dalam bentuk huruf, suara, bahasa ataupun lafaz. Menurut pendukung konsep ini, kalam Allah yang sebenar bukanlah huruf yang dibaca, bukan suara yang didengar, dan bukan bahasa Arab yang ditulis dalam mashaf. Sebaliknya, semua itu hanyalah ungkapan atau ibarat yang menunjukkan kepada satu makna azali yang berdiri pada zat Allah. Maka mereka membezakan antara kalam yang hakiki menurut mereka dengan lafaz al-Quran yang dibaca oleh manusia.
Konsep ini muncul dalam sejarah perkembangan ilmu kalam ketika para mutakallimun berusaha menjawab persoalan yang dibangkitkan oleh golongan yang mengatakan al-Quran adalah makhluk. Mereka ingin mempertahankan bahawa Allah sentiasa memiliki sifat berkata-kata tanpa mengatakan bahawa huruf dan suara itu qadim. Bagi mengelakkan kesimpulan bahawa huruf dan suara adalah qadim bersama Allah, mereka memperkenalkan istilah kalam nafsi, iaitu suatu makna azali yang tidak terdiri daripada susunan huruf, tidak didahului dan tidak diakhiri, tidak berubah serta tidak berturutan seperti percakapan makhluk. Menurut mereka, apa yang didengar oleh Nabi, dibaca oleh para qari dan ditulis di dalam mushaf hanyalah ungkapan yang menunjukkan kepada kalam nafsi tersebut.
Pendekatan ini sangat berbeza daripada kefahaman bahasa yang lazim diketahui manusia. Dalam kehidupan seharian, apabila seseorang berkata bahawa dia bercakap, maka percakapannya difahami melalui huruf, perkataan dan suara. Tiada seorang pun yang memahami sesuatu percakapan tanpa adanya medium yang menyampaikannya. Oleh sebab itu, konsep kalam nafsi sering dianggap sukar difahami kerana ia memperkenalkan suatu bentuk percakapan yang tidak mempunyai huruf, tidak mempunyai suara, tidak mempunyai susunan ayat, bahkan tidak berada dalam mana-mana bahasa. Ia merupakan satu istilah teknikal yang dibina bagi menyelesaikan persoalan falsafah dan teologi, bukan istilah yang digunakan secara langsung oleh al-Quran ataupun hadis.
Menurut pendukung konsep ini, apabila Allah berfirman kepada Nabi Musa, hakikat yang berlaku bukanlah Allah berbicara dengan suara sebagaimana manusia berbicara. Sebaliknya, Allah menciptakan suara yang didengar oleh Nabi Musa untuk menunjukkan kepada kalam nafsi yang azali. Begitu juga apabila Malaikat Jibril menyampaikan wahyu kepada Nabi Muhammad SAW, mereka mengatakan bahawa Jibril menyampaikan ibarat atau lafaz yang menunjukkan kepada kalam nafsi Allah yang kekal. Oleh sebab itu, mereka membezakan antara "makna azali" dengan "lafaz yang dicipta."
Dalam kerangka pemikiran tersebut, al-Quran yang berada di tangan manusia bukanlah kalam Allah dalam makna hakikinya, tetapi merupakan ungkapan yang menunjukkan kepada kalam Allah yang sebenar. Huruf-huruf al-Quran yang ditulis dengan dakwat, suara qari yang membacanya, serta hafalan para huffaz semuanya dianggap makhluk kerana ia berlaku dalam alam ciptaan. Adapun kalam nafsi yang menjadi asal kepada semua itu dikatakan qadim dan tidak dicipta.
Pandangan ini lahir daripada satu kaedah falsafah yang sangat menitikberatkan pemisahan antara zat Allah dengan segala sifat makhluk. Mereka melihat bahawa jika Allah bercakap dengan suara atau huruf, maka akan timbul persoalan tentang permulaan suara, penghujung suara, susunan huruf, dan perubahan daripada satu perkataan kepada perkataan yang lain. Semua itu menurut mereka adalah sifat makhluk yang tidak layak dinisbahkan kepada Allah. Oleh sebab itu, mereka memilih jalan mentafsirkan kalam sebagai makna dalaman yang tidak berupa lafaz.
Dari sudut sejarah, konsep kalam nafsi tidak dikenali pada zaman Rasulullah SAW, para sahabat ataupun generasi tabi'in sebagai satu istilah khusus. Ia mula berkembang apabila ilmu kalam bertembung dengan falsafah Yunani dan perdebatan logik yang semakin meluas pada abad kedua dan ketiga Hijrah. Ketika itu para mutakallimun menggunakan pelbagai istilah baharu bagi menjelaskan akidah Islam dalam bahasa falsafah. Antara istilah yang lahir ialah jauhar, 'arad, jisim, arah, hayyiz, jawaz al-'adam, huduth, qidam, dan termasuk juga kalam nafsi. Semua istilah ini dibentuk bagi menjawab persoalan yang tidak pernah dibincangkan secara teknikal pada zaman salaf.
Bagi mereka yang menerima konsep kalam nafsi, istilah tersebut hanyalah alat penerangan dan bukannya akidah baharu. Mereka menegaskan bahawa tujuan mereka ialah mempertahankan sifat kalam Allah daripada dakwaan bahawa al-Quran adalah makhluk. Mereka tidak bermaksud menolak kemuliaan al-Quran ataupun mengurangkan kedudukannya. Sebaliknya, mereka berpendapat bahawa dengan membezakan antara makna azali dan lafaz yang dicipta, mereka dapat mengelakkan pelbagai masalah falsafah yang timbul jika huruf dan suara dianggap qadim.
Namun begitu, konsep ini menerima kritikan yang besar daripada ramai ulama, khususnya dalam kalangan ulama Athari dan ahli hadis. Mereka berhujah bahawa al-Quran sendiri berulang kali menyebut bahawa Allah "berfirman", "memanggil", "menyeru", "berkata", dan "bercakap" dengan para nabi. Semua lafaz tersebut difahami menurut makna zahir yang layak bagi Allah tanpa menyerupakan Allah dengan makhluk. Mereka berpandangan bahawa tidak perlu mencipta istilah baharu seperti kalam nafsi kerana Allah lebih mengetahui bagaimana Dia berbicara, sedangkan manusia hanya diwajibkan mengimani apa yang disebut dalam nas.
Golongan yang mengkritik konsep kalam nafsi juga berhujah bahawa sekiranya al-Quran hanyalah ibarat kepada kalam Allah yang sebenar, maka timbul persoalan sama ada lafaz al-Quran benar-benar kalam Allah ataupun sekadar terjemahan kepada makna yang berada pada zat-Nya. Mereka melihat persoalan ini boleh membawa kepada kekeliruan terhadap kedudukan al-Quran sebagai firman Allah yang diturunkan kepada Nabi Muhammad SAW.
Dalam perbahasan akidah Islam, isu ini akhirnya menjadi antara perbezaan utama antara pendekatan ilmu kalam dengan pendekatan ahli hadis. Pendekatan ilmu kalam lebih cenderung menggunakan analisis logik dan falsafah untuk menjelaskan sifat-sifat Allah, manakala pendekatan ahli hadis lebih menekankan penerimaan terhadap lafaz nas tanpa memasukkan teori-teori falsafah yang tidak disebut oleh generasi awal Islam.
Perlu difahami bahawa perbahasan mengenai kalam nafsi bukanlah sekadar persoalan istilah, tetapi berkaitan dengan metodologi memahami nas. Sebahagian ulama berpendapat bahawa akidah hendaklah dibina terus daripada al-Quran dan sunnah dengan lafaz yang digunakan oleh kedua-duanya. Sebahagian yang lain pula melihat bahawa penggunaan istilah baharu dibenarkan selagi tidak bercanggah dengan maksud syarak dan dapat mempertahankan akidah daripada serangan golongan yang menyeleweng.
Oleh sebab itu, apabila seseorang membaca kitab-kitab akidah klasik, dia akan mendapati bahawa istilah kalam nafsi sering muncul dalam karya-karya mutakallimun, manakala karya-karya ulama ahli hadis lebih banyak menggunakan ungkapan bahawa Allah berkata-kata sebagaimana yang layak dengan kebesaran-Nya, tanpa menghuraikan bagaimana sifat kalam itu berlaku dan tanpa membina teori metafizik mengenainya.
Hakikatnya, kedua-dua pendekatan lahir daripada usaha mempertahankan kesucian sifat Allah, tetapi menggunakan metodologi yang berbeza. Pendekatan ilmu kalam menggunakan hujah logik yang terperinci, manakala pendekatan salaf lebih memilih untuk berhenti pada batas nas dan tidak memasuki perbahasan yang tidak dihuraikan oleh Rasulullah SAW dan para sahabat.
Atas sebab itu, istilah kalam nafsi terus menjadi salah satu topik yang paling banyak dibincangkan dalam sejarah akidah Islam. Ia membuka ruang kepada perbahasan tentang hakikat wahyu, sifat kalam Allah, hubungan antara lafaz dan makna, serta metodologi memahami sifat-sifat Allah. Perbahasan ini menunjukkan bagaimana perkembangan intelektual Islam telah melahirkan pelbagai pendekatan dalam mempertahankan akidah, sama ada melalui jalan ilmu kalam ataupun melalui pendekatan yang lebih berpegang kepada zahir nas sebagaimana difahami oleh generasi salaf.
asa
Comments
Post a Comment