Ayat ini (Surah Al-Israk Ayat 23) menunjukkan bahawa hak Allah merupakan hak yang paling utama dalam kehidupan manusia, kemudian diikuti dengan hak ibu bapa yang sangat besar selepasnya
edit / Petunjuk Dari Surah Al-Israk Ayat 23 / Ayat ini (Surah Al-Israk Ayat 23) menunjukkan bahawa hak Allah merupakan hak yang paling utama dalam kehidupan manusia, kemudian diikuti dengan hak ibu bapa yang sangat besar selepasnya
Ayat Ini (Surah Al-Israk Ayat 23) Menunjukkan Bahawa Hak Allah Merupakan Hak Yang Paling Utama Dalam Kehidupan Manusia, Kemudian Diikuti Dengan Hak Ibu Bapa Yang Sangat Besar Selepasnya
Firman Allah سبحانه وتعالى dalam Surah al-Israk ayat 23:
﴿وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا ۚ إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِندَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا﴾
Maksudnya: "Dan Tuhanmu telah memerintahkan supaya kamu jangan menyembah melainkan Dia semata-mata, dan hendaklah kamu berbuat baik kepada kedua-dua ibu bapa. Jika salah seorang daripada kedua-duanya atau kedua-duanya sekali sampai kepada umur tua dalam jagaanmu, maka janganlah engkau berkata kepada mereka perkataan 'ah', dan janganlah engkau menengking mereka, tetapi ucapkanlah kepada mereka perkataan yang mulia."
Ayat ini merupakan salah satu ayat yang paling jelas dalam al-Quran mengenai susunan hak dalam kehidupan manusia. Allah سبحانه وتعالى memulakan ayat dengan menyebut hak-Nya yang paling agung, iaitu kewajipan mentauhidkan-Nya dan mengikhlaskan seluruh ibadah hanya kepada-Nya. Selepas itu, Allah terus menyebut kewajipan berbuat baik kepada ibu bapa. Susunan ini bukan suatu kebetulan, bahkan mengandungi petunjuk yang sangat mendalam bahawa hak Allah merupakan hak yang paling utama, paling besar dan paling wajib ditunaikan oleh manusia. Selepas hak Allah, antara hak manusia yang paling besar ialah hak kedua-dua ibu bapa.
Lafaz ﴿وَقَضَىٰ رَبُّكَ﴾ membawa makna bahawa Tuhanmu telah menetapkan, memerintahkan dan mewajibkan. Perkataan قَضَىٰ dalam konteks ayat ini menunjukkan ketetapan dan perintah yang tegas. Ini bukan sekadar anjuran yang boleh dilakukan jika seseorang mahu atau ditinggalkan jika tidak mahu. Allah menetapkan bahawa manusia wajib menyembah-Nya sahaja dan wajib berbuat baik kepada ibu bapa. Dengan itu, ayat ini mengandungi dua kewajipan besar yang diletakkan secara berurutan: pertama, kewajipan kepada Allah; kedua, kewajipan kepada ibu bapa.
Allah menyebut:
﴿أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ﴾
Maksudnya: "Supaya kamu jangan menyembah melainkan Dia semata-mata."
Ayat ini merupakan penegasan bahawa hak Allah yang paling utama ialah hak untuk disembah. Allah ialah Pencipta manusia, Pemberi rezeki, Pemilik seluruh alam dan Tuhan yang menguasai kehidupan serta kematian. Oleh sebab itu, hanya Allah yang berhak menerima segala bentuk ibadah. Solat, doa, istighathah, tawakal, takut yang bersifat ibadah, berharap, cinta ibadah, nazar dan penyembelihan hendaklah ditujukan kepada Allah semata-mata.
Susunan ayat ini menunjukkan bahawa manusia tidak boleh meletakkan hak mana-mana makhluk mengatasi hak Allah. Walaupun ibu bapa mempunyai kedudukan yang sangat tinggi, hak mereka tetap berada selepas hak Allah. Ini menunjukkan bahawa kecintaan kepada ibu bapa tidak boleh mengatasi kecintaan kepada Allah. Ketaatan kepada ibu bapa tidak boleh mengatasi ketaatan kepada Allah. Sekiranya ibu bapa memerintahkan sesuatu yang bercanggah dengan perintah Allah, maka perintah Allah tetap didahulukan.
Hal ini selaras dengan firman Allah سبحانه وتعالى:
﴿وَإِن جَاهَدَاكَ عَلَىٰ أَن تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا﴾
Maksudnya: "Dan jika kedua-duanya memaksamu untuk mempersekutukan Aku dengan sesuatu yang engkau tidak mempunyai pengetahuan mengenainya, maka janganlah engkau taati mereka, tetapi tetaplah bergaul dengan mereka di dunia dengan cara yang baik." (Surah Luqman: 15)
Ayat ini memperlihatkan keseimbangan yang sangat sempurna. Anak tidak boleh mentaati ibu bapa dalam perkara syirik atau maksiat kepada Allah, tetapi pada masa yang sama anak tetap diperintahkan untuk melayan mereka dengan baik. Ini menunjukkan bahawa hak Allah tetap paling tinggi, namun hak ibu bapa tidak gugur hanya kerana mereka melakukan kesalahan. Selagi mereka masih hidup, seorang anak tetap mempunyai kewajipan untuk berbuat baik kepada mereka dalam perkara yang dibenarkan.
Selepas Allah menyebut hak-Nya, Allah terus menyebut:
﴿وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا﴾
Maksudnya: "Dan hendaklah kamu berbuat baik kepada kedua-dua ibu bapa."
Perkataan إِحْسَانًا mempunyai makna yang sangat luas. Ia bukan sekadar memberikan wang atau memenuhi keperluan fizikal. Ihsan kepada ibu bapa merangkumi tutur kata yang lembut, layanan yang baik, penghormatan, perhatian, penjagaan, bantuan, kesabaran dan doa. Seseorang boleh memberikan harta kepada ibu bapanya tetapi masih gagal berbuat ihsan jika dia menghina mereka, meninggikan suara kepada mereka atau membuat mereka berasa tidak dihargai.
Penggunaan perkataan إِحْسَانًا dalam bentuk yang umum menunjukkan bahawa kebaikan kepada ibu bapa tidak terhad kepada satu bentuk tertentu. Setiap zaman mempunyai bentuk keperluan yang berbeza. Pada zaman dahulu, ihsan mungkin berupa menyediakan makanan, tempat tinggal dan penjagaan fizikal. Pada zaman moden, ihsan mungkin merangkumi membantu urusan perubatan, membawa mereka ke hospital, menguruskan keperluan harian, membantu urusan kewangan, menemani mereka dan memastikan mereka tidak berasa terpinggir.
Allah menggabungkan hak-Nya dengan hak ibu bapa kerana terdapat hubungan yang sangat rapat antara nikmat Allah dan nikmat ibu bapa. Allah ialah Pemberi nikmat yang hakiki, manakala ibu bapa merupakan antara sebab terbesar yang Allah gunakan untuk menyampaikan nikmat kehidupan kepada manusia. Allah menciptakan manusia, tetapi manusia dilahirkan melalui sebab ibu dan bapa. Allah memberikan rezeki, tetapi ibu bapa berusaha menyediakan makanan dan keperluan anak. Allah memberikan pendidikan, tetapi ibu bapa mengajar dan membimbing. Allah memberikan kasih sayang, tetapi ibu bapa menjadi antara saluran kasih sayang yang paling awal dirasai oleh seorang manusia.
Seorang anak yang merenungkan pengorbanan ibu bapa akan memahami mengapa Allah memberikan kedudukan yang begitu besar kepada mereka. Seorang ibu mengandung dalam keadaan yang penuh kesukaran, melahirkan dengan kesakitan dan membesarkan anak dengan penuh perhatian. Seorang bapa pula berusaha mencari nafkah, melindungi keluarga dan menyediakan keperluan anak-anak. Semua pengorbanan ini menyebabkan hak ibu bapa menjadi sangat besar.
Allah سبحانه وتعالى menyebut secara khusus keadaan ibu:
﴿حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَىٰ وَهْنٍ﴾
Maksudnya: "Ibunya telah mengandungnya dalam keadaan kelemahan yang bertambah-tambah." (Surah Luqman: 14)
Ini menunjukkan bahawa al-Quran mengingatkan manusia tentang pengorbanan ibu. Kehamilan bukan perkara mudah. Seorang ibu membawa kandungan dalam tubuhnya selama berbulan-bulan, menghadapi perubahan fizikal, keletihan dan kesukaran. Selepas melahirkan, dia pula menyusukan, menjaga dan membesarkan anak. Oleh itu, Islam memberikan penekanan yang sangat besar terhadap ihsan kepada ibu.
Dalam hadis yang masyhur, Rasulullah ﷺ ditanya tentang siapakah manusia yang paling berhak mendapat layanan baik. Baginda menjawab, "Ibumu." Apabila ditanya lagi, baginda menjawab, "Ibumu." Kemudian ditanya lagi, baginda menjawab, "Ibumu." Selepas itu barulah baginda menyebut, "Kemudian bapamu." Hadis ini menunjukkan besarnya hak ibu kerana pengorbanan yang dilaluinya, tanpa mengurangkan besarnya hak bapa.
Namun, walaupun hak ibu bapa sangat besar, hak Allah tetap berada pada kedudukan yang lebih tinggi. Ini merupakan asas yang perlu difahami oleh setiap Muslim. Seorang anak tidak boleh mentaati ibu bapanya dalam perkara yang Allah haramkan. Jika ibu bapa memerintahkan meninggalkan solat, melakukan syirik, meminum arak atau melakukan kezaliman, maka anak tidak boleh mentaati mereka dalam perkara tersebut. Tetapi dia tetap wajib menjaga adab, bercakap dengan baik dan tidak menghina mereka.
Inilah keindahan susunan ayat Surah al-Israk ayat 23. Allah tidak berkata bahawa kerana ibu bapa mempunyai hak yang besar, maka semua kehendak mereka wajib ditaati tanpa batas. Sebaliknya, Allah meletakkan hak ibu bapa selepas hak-Nya. Ini menunjukkan bahawa ketaatan kepada makhluk mempunyai batas, sedangkan ketaatan kepada Allah merupakan kewajipan mutlak.
Hak Allah merupakan asas kepada seluruh hak yang lain. Apabila seseorang benar-benar mengenal Allah, dia akan memahami bagaimana untuk melayani manusia. Dia menghormati ibu bapa kerana Allah memerintahkannya. Dia menyayangi keluarga kerana Allah memerintahkan silaturahim. Dia berlaku adil kerana Allah melarang kezaliman. Dia membantu orang miskin kerana Allah memerintahkan ihsan. Dengan demikian, hubungan manusia dengan Allah menjadi asas kepada hubungan manusia dengan makhluk.
Sebaliknya, apabila hubungan seseorang dengan Allah rosak, hak manusia juga mudah diabaikan. Seseorang yang tidak takut kepada Allah mungkin sanggup menzalimi ibu bapanya demi harta. Dia mungkin mengabaikan mereka kerana kesibukan dunia. Dia mungkin meletakkan kerjaya, perniagaan atau keseronokan di atas keperluan ibu bapanya. Oleh sebab itu, ayat ini bermula dengan tauhid sebelum menyebut ihsan kepada ibu bapa. Tauhid membentuk hati yang tunduk kepada Allah dan daripada ketundukan itu lahirlah akhlak yang baik terhadap manusia.
Allah kemudian memberikan perhatian khusus kepada keadaan ibu bapa apabila mereka telah tua:
﴿إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِندَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا﴾
Maksudnya: "Jika salah seorang daripada kedua-duanya atau kedua-duanya sekali sampai kepada umur tua dalam jagaanmu."
Pemilihan keadaan usia tua sangat mendalam. Ketika ibu bapa masih muda, mereka biasanya kuat, mampu bekerja dan boleh menguruskan kehidupan sendiri. Namun apabila usia meningkat, kekuatan mereka semakin berkurangan. Pendengaran mungkin menjadi lemah, penglihatan mungkin merosot, tubuh mungkin sakit dan keupayaan bergerak mungkin terbatas. Pada ketika itulah mereka memerlukan perhatian daripada anak-anak.
Ayat ini seolah-olah mengajar anak supaya membalas pengorbanan ibu bapa ketika mereka berada dalam keadaan lemah sebagaimana mereka dahulu menjaga anak ketika anak berada dalam keadaan lemah. Dahulu anak tidak mampu makan sendiri, ibu bapa menyuapkan makanan. Dahulu anak tidak mampu berjalan, ibu bapa memimpin tangannya. Dahulu anak tidak mampu membersihkan diri, ibu bapa menjaganya. Apabila ibu bapa menjadi tua dan memerlukan bantuan, anak pula hendaklah mengambil tanggungjawab untuk menjaga mereka.
Namun, pada saat ibu bapa semakin tua, kesabaran anak sering diuji. Orang yang sudah tua mungkin mengulangi pertanyaan yang sama. Mereka mungkin lambat bergerak. Mereka mungkin memerlukan bantuan untuk perkara yang dahulu boleh dilakukan sendiri. Mereka mungkin mudah lupa atau mudah tersinggung. Dalam keadaan seperti inilah Allah melarang anak daripada mengucapkan:
﴿أُفٍّ﴾
Perkataan أُفٍّ merupakan ungkapan yang menunjukkan rasa jengkel, bosan, tidak suka atau keluhan terhadap sesuatu yang menyusahkan. Allah melarang anak mengucapkan perkataan sekecil ini kepada ibu bapa. Jika keluhan yang ringan pun dilarang, maka lebih-lebih lagi perbuatan yang lebih kasar seperti menengking, memaki, menghina atau mengabaikan mereka.
Allah berfirman:
﴿وَلَا تَنْهَرْهُمَا﴾
Maksudnya: "Dan janganlah engkau menengking mereka."
Larangan ini menunjukkan bahawa ihsan kepada ibu bapa bukan sekadar tindakan fizikal, tetapi juga berkaitan dengan cara bercakap. Seseorang mungkin memberikan wang yang banyak kepada ibu bapanya, tetapi jika dia bercakap dengan nada kasar, dia belum mencapai kesempurnaan ihsan. Islam sangat memperhatikan adab komunikasi kerana perkataan boleh melukakan hati seseorang walaupun tiada kecederaan fizikal.
Sebaliknya, Allah memerintahkan:
﴿وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا﴾
Maksudnya: "Dan ucapkanlah kepada mereka perkataan yang mulia."
Perkataan كَرِيمًا menunjukkan ucapan yang baik, lembut, sopan dan menghormati kedudukan mereka. Anak hendaklah memilih perkataan yang baik ketika bercakap dengan ibu bapanya. Bahkan apabila tidak bersetuju dengan mereka dalam perkara dunia, dia hendaklah menyampaikan pendapat dengan penuh adab. Perbezaan pendapat tidak membenarkan seseorang menghina ibu bapanya.
Di sini dapat dilihat bahawa Allah bukan sekadar melarang keburukan, tetapi juga memerintahkan kebaikan. Allah melarang أُفٍّ, melarang menengking dan memerintahkan perkataan yang mulia. Ini menunjukkan bahawa ihsan mempunyai dua dimensi: meninggalkan segala bentuk gangguan dan menghadirkan segala bentuk kebaikan.
Ayat ini juga menunjukkan bahawa hak ibu bapa bukan sekadar ketika mereka masih muda dan mampu membantu anak. Bahkan hak mereka semakin perlu diperhatikan apabila mereka menjadi tua dan semakin lemah. Seorang anak tidak boleh melihat penjagaan terhadap ibu bapa sebagai beban yang tidak berbaloi. Sebaliknya, dia perlu melihatnya sebagai peluang untuk melaksanakan perintah Allah dan memperoleh pahala.
Dalam kehidupan moden, sebahagian manusia terlalu sibuk mengejar kehidupan sendiri sehingga ibu bapa yang telah tua terasa terpinggir. Ada yang menghantar ibu bapa ke pusat penjagaan tanpa memberikan perhatian. Ada yang jarang menelefon. Ada yang hanya menghubungi apabila memerlukan sesuatu. Ada yang memberikan wang tetapi tidak memberikan masa. Padahal, bagi ibu bapa yang sudah tua, kehadiran anak, perhatian dan kata-kata yang lembut kadangkala lebih bernilai daripada harta.
Ayat ini mengajar bahawa ihsan kepada ibu bapa mesti bersifat menyeluruh. Memberikan nafkah apabila mereka memerlukan adalah ihsan. Menziarahi mereka adalah ihsan. Mendengar cerita mereka adalah ihsan. Bersabar dengan kelemahan mereka adalah ihsan. Menguruskan rawatan mereka adalah ihsan. Mendoakan mereka adalah ihsan. Menjaga maruah mereka adalah ihsan. Tidak menceritakan kelemahan mereka kepada orang lain adalah ihsan.
Selepas Allah menyebut hak ibu bapa dalam kehidupan mereka, al-Quran juga mengajar anak supaya mendoakan mereka:
﴿وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا﴾
Maksudnya: "Dan berdoalah: Wahai Tuhanku! Kasihanilah mereka berdua sebagaimana mereka telah mendidikku ketika kecil." (Surah al-Israk: 24)
Doa ini menunjukkan bahawa anak hendaklah mengingati jasa ibu bapa. Seorang anak yang mendoakan ibu bapanya sebenarnya mengakui bahawa dirinya dahulu lemah dan memerlukan penjagaan. Dia mengakui bahawa ibu bapanya telah mencurahkan tenaga untuk membesarkannya. Doa ini juga menunjukkan bahawa membalas jasa ibu bapa tidak semestinya mampu dilakukan sepenuhnya dengan harta. Anak memohon kepada Allah agar memberikan rahmat kepada ibu bapanya.
Namun, hak ibu bapa tidak boleh mengatasi hak Allah. Inilah keseimbangan yang perlu difahami. Seorang Muslim mesti mencintai ibu bapanya, tetapi kecintaan itu berada di bawah kecintaan kepada Allah. Dia mesti mentaati ibu bapanya, tetapi ketaatan itu tidak boleh bercanggah dengan ketaatan kepada Allah. Dia mesti menjaga hati mereka, tetapi tidak boleh melakukan maksiat kepada Allah semata-mata untuk menggembirakan mereka.
Susunan ayat ini juga menunjukkan bahawa tauhid bukan sekadar persoalan teori atau pengetahuan. Tauhid mempunyai kesan terhadap akhlak. Orang yang benar-benar menyembah Allah akan berusaha memenuhi hak manusia yang Allah perintahkan. Oleh itu, orang yang mengaku mengesakan Allah tetapi sengaja menzalimi ibu bapanya berada dalam keadaan yang sangat bertentangan dengan tuntutan ayat ini.
Hak Allah ialah manusia menyembah-Nya sahaja. Hak ibu bapa ialah manusia berbuat baik kepada mereka. Kedua-duanya tidak boleh dicampuradukkan. Allah sahaja yang berhak menerima ibadah, manakala ibu bapa berhak menerima ihsan, penghormatan dan layanan yang baik. Perbezaan ini sangat penting kerana ia menjaga keseimbangan antara tauhid dan akhlak.
Dengan demikian, Surah al-Israk ayat 23 memberikan satu susunan yang sangat agung mengenai keutamaan hak. Pertama ialah hak Allah, iaitu mentauhidkan-Nya dan mengikhlaskan seluruh ibadah hanya kepada-Nya. Kedua ialah hak ibu bapa, iaitu berbuat ihsan kepada mereka dalam perkataan dan perbuatan. Allah memulakan dengan hak-Nya kerana Dialah Pencipta dan Pemilik segala sesuatu. Kemudian Allah menyebut hak ibu bapa kerana mereka merupakan sebab yang sangat besar dalam kehidupan manusia dan telah memberikan pengorbanan yang besar sejak manusia berada dalam keadaan paling lemah.
Petunjuk utama daripada ayat ini ialah bahawa kehidupan seorang Muslim hendaklah dibina berdasarkan susunan hak yang benar. Jangan seseorang mengutamakan makhluk sehingga mengabaikan Allah. Jangan pula seseorang mendakwa mencintai Allah tetapi mengabaikan ibu bapanya. Hak Allah mesti ditunaikan terlebih dahulu melalui tauhid dan ibadah. Selepas itu, hak ibu bapa hendaklah ditunaikan melalui ihsan, penghormatan, ketaatan dalam perkara yang makruf dan penjagaan terhadap mereka, khususnya ketika mereka telah lanjut usia.
Ayat ini juga mengajar manusia bahawa semakin tinggi kedudukan seseorang di sisi kita, semakin besar tanggungjawab kita untuk menjaga adab terhadapnya. Allah melarang perkataan أُفٍّ yang kecil kerana hak ibu bapa sangat besar. Jika ucapan sekecil itu pun boleh menjadi kesalahan terhadap mereka, maka seseorang perlu lebih berhati-hati terhadap perkataan dan perbuatan yang lebih besar.
Akhirnya, Surah al-Israk ayat 23 merupakan penegasan yang sangat jelas bahawa hak Allah adalah hak yang paling utama dalam seluruh kehidupan manusia. Allah sahaja yang berhak disembah dan ditaati secara mutlak. Selepas hak Allah, hak ibu bapa merupakan antara hak manusia yang paling besar, sehingga Allah menggandingkan perintah berbuat ihsan kepada mereka dengan perintah mentauhidkan-Nya. Namun, kedudukan ibu bapa yang tinggi tidak bermakna mereka boleh ditaati dalam perkara yang bercanggah dengan perintah Allah. Sebaliknya, seorang Muslim hendaklah menunaikan hak Allah dengan tauhid dan ketaatan, kemudian menunaikan hak ibu bapa dengan ihsan dan penghormatan. Dengan cara inilah kehidupan manusia berada di atas susunan yang dikehendaki oleh Allah: menyembah Allah semata-mata, mentaati-Nya dalam segala yang diperintahkan, kemudian berbuat baik kepada ibu bapa dengan penuh kasih sayang, kesabaran dan kemuliaan.
asa
