Makna Taqlid
edit / Perkataan Taqlid / Makna Taqlid
Makna Taqlid
Perkataan taqlid (التقليد) merupakan salah satu istilah yang sangat penting dalam perbahasan ilmu Islam, khususnya dalam bidang akidah, usul fiqh dan fiqh. Walaupun istilah ini sering digunakan dalam perbincangan ilmiah, hakikat maknanya tidak selalu difahami dengan tepat. Ada yang menganggap setiap bentuk mengikuti pendapat orang lain adalah taqlid, manakala ada pula yang menolak taqlid secara mutlak. Oleh itu, memahami makna sebenar taqlid menurut bahasa dan istilah adalah penting agar seseorang dapat membezakan antara taqlid yang dibenarkan, taqlid yang diperlukan, dan taqlid yang tercela.
Dari sudut bahasa Arab, perkataan taqlid berasal daripada akar kata ق ل د (qal-lada). Akar kata ini pada asalnya membawa maksud mengalungkan sesuatu pada leher. Orang Arab menggunakan perkataan ini apabila seseorang meletakkan kalung, rantai atau sesuatu ikatan pada leher orang lain atau haiwan. Oleh sebab itu, perkataan qaladah (قلادة) bermaksud kalung yang dipakai pada leher. Daripada makna asal ini lahirlah makna yang lebih luas, iaitu seseorang yang "mengalungkan" tanggungjawab atau pendapat orang lain kepada dirinya tanpa mengkajinya sendiri.
Apabila perkataan ini digunakan dalam konteks ilmu, taqlid bermaksud seseorang menerima sesuatu pendapat lalu menjadikannya pegangan tanpa mengetahui dalil atau asas penghujahan yang membina pendapat tersebut. Seolah-olah dia "mengalungkan" pendapat itu pada dirinya sebagaimana seseorang mengalungkan rantai pada lehernya. Gambaran bahasa ini sangat menarik kerana ia menunjukkan bahawa orang yang bertaqlid membawa sesuatu yang bukan lahir daripada hasil penelitiannya sendiri, tetapi daripada pegangan orang lain.
Dalam istilah para ulama usul fiqh, taqlid lazimnya ditakrifkan sebagai menerima pendapat seseorang tanpa mengetahui dalil yang menjadi sandarannya. Maksudnya, seseorang mengikuti hukum yang dijelaskan oleh seorang ulama kerana mempercayai keilmuan ulama tersebut, bukan kerana dia sendiri mampu memahami dalil secara langsung daripada al-Quran dan al-Sunnah. Definisi ini menjadi asas kepada perbahasan panjang dalam kalangan ulama tentang batasan dan hukum taqlid.
Penting difahami bahawa taqlid bukanlah sinonim kepada kejahilan mutlak. Seseorang mungkin bertaqlid kerana dia memang tidak mempunyai kemampuan untuk berijtihad. Dalam keadaan seperti ini, taqlid bukanlah suatu kecelaan, bahkan menjadi satu keperluan. Sebagaimana seseorang yang sakit merujuk kepada doktor kerana tidak mengetahui ilmu perubatan, demikian juga seorang Muslim yang tidak memiliki kemampuan menggali hukum daripada nas akan bertanya kepada orang yang berilmu. Ini bukan kelemahan agama, bahkan menunjukkan sifat tawaduk terhadap ilmu.
Al-Quran sendiri memberikan petunjuk bahawa orang yang tidak mengetahui hendaklah bertanya kepada mereka yang mempunyai ilmu. Prinsip ini menunjukkan bahawa Islam mengiktiraf pembahagian kepakaran dalam masyarakat. Tidak semua manusia diwajibkan menjadi mujtahid. Tidak semua orang mempunyai kemampuan memahami bahasa Arab secara mendalam, ilmu hadis, usul fiqh, nasikh dan mansukh, sebab-sebab penurunan ayat, serta pelbagai cabang ilmu lain yang diperlukan sebelum seseorang layak mengeluarkan hukum daripada al-Quran dan al-Sunnah.
Namun demikian, Islam juga mengecam bentuk taqlid yang dilakukan tanpa berfikir apabila seseorang mengikuti kebatilan semata-mata kerana adat, keturunan atau kebanggaan terhadap nenek moyang. Al-Quran berkali-kali menyebut bahawa orang-orang musyrikin menolak dakwah para rasul dengan alasan mereka hanya mengikut agama nenek moyang mereka. Dalam keadaan ini, taqlid menjadi tercela kerana seseorang menolak kebenaran walaupun dalil telah sampai kepadanya.
Perbezaan yang sangat besar perlu dibuat antara taqlid kepada ahli ilmu dalam perkara yang tidak diketahui dengan taqlid kepada kebatilan yang bercanggah dengan wahyu. Yang pertama dibenarkan bahkan diperlukan bagi orang awam, manakala yang kedua dilarang kerana menjadikan manusia sebagai ukuran mutlak mengatasi petunjuk Allah dan Rasul-Nya.
Dalam sejarah Islam, para sahabat sendiri pernah bertanya kepada sahabat lain yang lebih mengetahui sesuatu hukum. Mereka tidak menganggap bahawa setiap orang mesti berijtihad sendiri. Ini menunjukkan bahawa masyarakat Islam sejak awal mengiktiraf kepakaran ilmu. Namun pada masa yang sama, para sahabat tidak fanatik kepada individu tertentu. Apabila dalil yang lebih kuat sampai kepada mereka, mereka menerimanya dengan hati yang terbuka.
Selepas zaman sahabat, lahirlah para imam besar seperti Imam Abu Hanifah, Imam Malik, Imam al-Syafi'i dan Imam Ahmad bin Hanbal. Mereka mencapai darjat ijtihad yang sangat tinggi hasil penguasaan terhadap al-Quran, hadis, bahasa Arab dan pelbagai disiplin ilmu yang lain. Orang awam merujuk kepada mereka kerana mengiktiraf keluasan ilmu mereka. Namun para imam sendiri tidak pernah meminta manusia menerima pendapat mereka secara membuta tuli.
Malah diriwayatkan bahawa para imam mazhab sentiasa mengingatkan murid-murid mereka supaya meninggalkan pendapat mereka jika bertemu hadis yang sahih dan jelas bertentangan dengan pandangan mereka. Sikap ini menunjukkan bahawa matlamat sebenar mereka bukan supaya manusia fanatik kepada individu, tetapi supaya manusia mengikuti kebenaran yang datang daripada Allah dan Rasul-Nya.
Dalam konteks ini, taqlid yang sihat sebenarnya adalah satu bentuk pengiktirafan terhadap kepakaran ilmu, bukan penyembahan kepada tokoh. Seorang Muslim menghormati ulama kerana ilmu mereka, tetapi penghormatan itu tidak sampai meletakkan mereka pada kedudukan yang maksum. Ulama boleh benar dan boleh tersilap. Oleh sebab itu, setiap pendapat manusia tetap diukur dengan al-Quran dan Sunnah.
Dari sudut akidah, para ulama membahaskan sama ada taqlid dalam perkara asas iman mencukupi atau tidak. Sebahagian ulama menegaskan bahawa setiap Muslim wajib mengetahui asas-asas tauhid berdasarkan keyakinan yang benar, bukan sekadar mengikut orang lain tanpa sebarang kefahaman. Ini kerana iman ialah keyakinan hati, dan keyakinan yang kukuh akan menjadi lebih sempurna apabila dibina atas ilmu yang sahih.
Walaupun demikian, tidak semua orang dituntut menjadi ahli falsafah atau ahli kalam. Memadai bagi seorang Muslim mengetahui dalil-dalil asas yang membawanya kepada keyakinan bahawa Allah ialah Tuhan Yang Maha Esa, Muhammad ﷺ ialah Rasul Allah, al-Quran ialah wahyu Allah, dan hari akhirat pasti berlaku. Keyakinan ini boleh diperoleh melalui pembelajaran yang sesuai dengan kemampuan seseorang.
Dalam bidang fiqh pula, majoriti umat Islam secara praktikal memang melakukan taqlid dalam banyak perkara kerana mereka tidak mempunyai kemampuan menjadi mujtahid. Seorang petani, nelayan, peniaga atau pekerja biasa tidak mempunyai masa dan kemampuan menguasai puluhan cabang ilmu syarak secara mendalam. Oleh itu, mereka bertanya kepada ulama yang dipercayai ilmunya. Keadaan ini bukan satu kecelaan, bahkan merupakan sistem yang diiktiraf dalam syariat.
Namun begitu, seseorang yang bertaqlid hendaklah sentiasa memiliki adab terhadap ilmu. Dia tidak boleh menganggap bahawa hanya mazhab atau gurunya sahaja yang benar dalam semua perkara. Sebaliknya dia hendaklah memahami bahawa para ulama mujtahid telah berijtihad berdasarkan dalil yang mereka miliki, dan perbezaan dalam masalah cabang sering berlaku kerana perbezaan dalam memahami dalil, bukan kerana mereka sengaja menyalahi al-Quran dan Sunnah.
Sikap fanatik yang melampau kepada individu atau mazhab merupakan antara penyakit yang boleh merosakkan tujuan asal taqlid. Apabila seseorang enggan menerima dalil yang jelas hanya kerana ingin mempertahankan tokohnya, maka taqlid telah berubah menjadi taksub. Taksub menyebabkan seseorang menutup pintu kebenaran walaupun bukti telah nyata di hadapannya.
Sebaliknya, terdapat juga kelompok yang menolak semua bentuk taqlid secara mutlak dan mendakwa setiap Muslim wajib mengambil hukum terus daripada al-Quran dan hadis. Walaupun slogan ini kelihatan menarik, hakikatnya ia tidak realistik kerana bukan semua orang mempunyai kelayakan ilmiah untuk memahami nas syarak secara tepat. Bahkan seseorang mungkin tersalah faham terhadap hadis atau ayat jika dia tidak memahami bahasa Arab, konteks, sebab wurud hadis, kaedah usul fiqh dan pelbagai disiplin ilmu yang lain.
Oleh sebab itu, jalan pertengahan adalah jalan yang paling selamat. Orang awam merujuk kepada ulama yang dipercayai keilmuan dan amanahnya, manakala para ulama pula sentiasa berusaha mengembalikan setiap hukum kepada al-Quran dan Sunnah. Dengan cara ini, masyarakat memperoleh manfaat daripada kepakaran ulama tanpa terjatuh ke dalam fanatisme yang melampau.
Dalam kehidupan seharian, hampir semua manusia melakukan taqlid dalam bidang tertentu. Kita mempercayai jurutera membina jambatan, doktor merawat penyakit, juruterbang menerbangkan pesawat, dan arkitek mereka bentuk bangunan. Kita tidak menganggap bahawa setiap orang wajib menjadi pakar dalam semua bidang. Demikian juga dalam urusan agama. Selagi seseorang merujuk kepada ahli ilmu yang amanah dan berpegang kepada dalil, tindakannya adalah selaras dengan prinsip syariat.
Walau bagaimanapun, taqlid tidak seharusnya menyebabkan seseorang berhenti belajar. Seorang Muslim hendaklah sentiasa meningkatkan ilmunya sedikit demi sedikit. Hari ini dia mungkin hanya mengetahui hukum melalui taqlid, tetapi esok dia boleh memahami sebahagian dalil, kemudian mempelajari asas usul fiqh, tafsir dan hadis mengikut kemampuannya. Islam sentiasa menggalakkan pencarian ilmu sehingga seseorang semakin dekat kepada kefahaman yang benar.
Semakin bertambah ilmu seseorang, semakin berkurang kebergantungannya kepada taqlid dalam perkara yang mampu difahaminya. Namun ini tidak bermakna dia tidak lagi memerlukan ulama. Bahkan para ulama besar sendiri saling merujuk antara satu sama lain kerana keluasan ilmu Allah tidak mungkin dikuasai oleh seorang manusia sahaja.
Kesimpulannya, taqlid ialah menerima pendapat seorang ahli ilmu tanpa mengetahui secara terperinci dalil yang menjadi sandarannya. Dari sudut syariat, taqlid bukanlah sesuatu yang tercela secara mutlak dan bukan juga sesuatu yang dipuji secara mutlak. Hukumnya bergantung kepada keadaan, tujuan dan cara pelaksanaannya. Taqlid kepada ahli ilmu dalam perkara yang tidak mampu diketahui oleh orang awam adalah suatu keperluan yang diiktiraf syariat. Sebaliknya, taqlid kepada kebatilan, adat yang bercanggah dengan wahyu, atau fanatik kepada manusia sehingga menolak dalil yang sahih merupakan taqlid yang dilarang. Oleh itu, jalan yang seimbang ialah menghormati ulama, mengambil manfaat daripada ilmu mereka, sentiasa mengutamakan al-Quran dan Sunnah sebagai sumber tertinggi, serta terus menuntut ilmu agar keyakinan dan kefahaman terhadap agama semakin kukuh sepanjang kehidupan.
a
Comments
Post a Comment