Menjawab Syubhah Kalam Allah Terbahagi Kepada Dua Pertama Kalam Nafsi Kedua Kalam Lafzi
edit / Perkataan Kalam / Menjawab Syubhah Kalam Allah Terbahagi Kepada Dua Pertama Kalam Nafsi Kedua Kalam Lafzi
Menjawab Syubhah Dakwaan Kalam Allah Terbahagi Kepada Dua: Kalam Nafsi dan Kalam Lafzi Menurut Al-Quran, As-Sunnah dan Manhaj Salafus Soleh
Isu syubhah bahawa Kalam Allah terbahagi kepada dua: kalam nafsi (makna dalam diri Allah tanpa suara dan huruf) dan kalam lafzi (lafaz yang dibaca manusia) adalah dakwaan yang muncul dalam kalangan mutakallimīn seperti Asy‘ariyyah. Manhaj Ahlus Sunnah wal Jama‘ah dan ijmak salafus soleh menolak pembahagian ini kerana bercanggah dengan nas al‑Qur’an, as‑Sunnah, dan ijmak.
📖 Dalil al‑Qur’an
Allah berbicara kepada Musa a.s. وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا (QS. an‑Nisā’: 164) → Menunjukkan Allah benar‑benar berbicara dengan suara dan huruf, bukan sekadar makna dalam diri.
Al‑Qur’an sebagai firman Allah إِنَّهُ لَقَوْلُ اللَّهِ الْعَزِيزِ (QS. at‑Takwīr: 19) → Al‑Qur’an adalah “qaul” (perkataan), bukan sekadar makna tanpa lafaz.
🌿 Dalil As‑Sunnah
Hadith tentang Allah berbicara pada hari kiamat: Nabi ﷺ bersabda bahawa Allah akan berbicara kepada setiap hamba tanpa perantara (Riwayat al‑Bukhari dan Muslim).
Hadith tentang wahyu turun dengan suara: Rasulullah ﷺ menerima wahyu kadang‑kadang seperti bunyi gemerincing loceng, menunjukkan adanya suara dalam penyampaian Kalam Allah.
🌸 Manhaj Salafus Soleh
Ijmak salaf: Para sahabat, tabi‘in, dan imam salaf seperti Imam Ahmad bin Hanbal menegaskan bahawa Allah berbicara dengan suara yang didengar oleh siapa yang Dia kehendaki.
Penolakan terhadap kalam nafsi: Ibn Taymiyyah dan Ibn Qayyim menjelaskan bahawa pembahagian kalam kepada nafsi dan lafzi adalah bid‘ah yang tidak dikenal oleh salaf.
🚫 Bantahan terhadap Syubhah Kalam Nafsi
Bertentangan dengan nas al‑Qur’an: Ayat jelas menyebut Allah berbicara (taklīm), bukan sekadar makna dalam diri.
Menghilangkan hakikat wahyu: Jika Kalam Allah hanya makna tanpa suara dan huruf, maka mushaf al‑Qur’an dianggap ciptaan semata, bukan Kalam Allah.
Ijmak salaf menolak pandangan ini: Salaf bersepakat bahawa Allah berbicara dengan suara dan huruf sesuai kehendak‑Nya.
📊 Ringkasan
🌸 Kesimpulan: Menurut al‑Qur’an, as‑Sunnah, dan manhaj salafus soleh, Kalam Allah adalah dengan suara dan huruf sesuai kehendak‑Nya, bukan makhluk. Dakwaan bahawa Kalam Allah terbahagi kepada nafsi dan lafzi adalah syubhah yang tertolak kerana bercanggah dengan nas dan ijmak.
Mahu saya susunkan jadual perbandingan antara pandangan Ahlus Sunnah tentang Kalam Allah dan pandangan Asy‘ariyyah tentang Kalam Nafsi supaya lebih jelas perbezaan hujah kedua pihak?
Persoalan sama ada kalam Allah terbahagi kepada kalam nafsi dan kalam lafzi merupakan antara perbahasan akidah yang timbul selepas zaman para sahabat. Istilah tersebut tidak pernah digunakan oleh Rasulullah ﷺ, para sahabat, tabi'in mahupun imam-imam Salaf seperti Imam Malik, Imam al-Auza'i, Imam Sufyan ats-Thauri, Imam Ahmad bin Hanbal dan selain mereka. Pembahagian ini muncul hasil perbahasan ilmu kalam yang cuba menjelaskan sifat kalam Allah menurut pendekatan falsafah dan mantik. Golongan yang mengemukakan teori ini mendakwa bahawa hakikat kalam Allah ialah makna yang wujud pada zat Allah, manakala lafaz yang didengar, dibaca dan ditulis hanyalah ungkapan yang menunjukkan makna tersebut. Dakwaan ini kemudiannya menjadi asas kepada fahaman kalam nafsi yang berkembang dalam sebahagian aliran ilmu kalam.
Hakikatnya, Al-Quran dan As-Sunnah tidak pernah membezakan antara makna yang berdiri sendiri tanpa lafaz dengan lafaz yang didengar daripada Allah. Sebaliknya, nas-nas syarak secara jelas menyatakan bahawa Allah benar-benar berkata-kata apabila Dia kehendaki, kepada sesiapa yang Dia kehendaki dan dengan cara yang sesuai dengan kebesaran-Nya. Firman Allah bukan sekadar makna yang tidak bersuara, bahkan merupakan kalam yang didengar oleh malaikat, didengar oleh Nabi Musa عليه السلام dan disampaikan oleh Jibril kepada Rasulullah ﷺ. Oleh sebab itu, seluruh dalil wahyu menunjukkan bahawa kalam Allah adalah hakiki, bukan sekadar makna tersembunyi yang tidak mempunyai huruf atau suara. Inilah kefahaman yang diwarisi daripada generasi Salaf tanpa melakukan takwil yang menyimpang daripada zahir nas.
Dalil pertama yang menolak pembahagian tersebut ialah firman Allah dalam Surah an-Nisa' ayat 164: "Dan Allah telah berkata-kata kepada Musa dengan sebenar-benar perkataan." Allah menguatkan lafaz tersebut dengan masdar taklīman, yang menunjukkan penegasan bahawa percakapan itu berlaku secara hakiki. Sekiranya kalam Allah hanyalah makna yang wujud pada zat-Nya tanpa suara atau lafaz, maka penegasan seperti ini tidak membawa sebarang makna tambahan. Bahkan, ayat tersebut menjadi dalil bahawa Nabi Musa benar-benar mendengar firman Allah secara langsung tanpa perantaraan. Para mufassir daripada kalangan Salaf memahami ayat ini menurut zahirnya tanpa mentakwilkannya kepada ilham, penciptaan suara pada pokok atau sekadar pemahaman batin.
Selain itu, Allah berfirman dalam Surah al-A'raf ayat 143 bahawa ketika Musa datang ke tempat yang ditentukan, "Tuhannya berbicara kepadanya." Ayat ini menunjukkan berlaku dialog antara Allah dan Nabi Musa. Dialog semestinya melibatkan percakapan yang didengar oleh pihak yang diajak berbicara. Jika yang berlaku hanyalah makna yang tidak bersuara, maka tidak sesuai dinamakan sebagai percakapan dalam bahasa Arab mahupun dalam penggunaan syarak. Oleh sebab itu, para ulama Salaf menetapkan bahawa Allah benar-benar berbicara dengan suara yang layak bagi-Nya tanpa menyerupai suara makhluk. Mereka tidak membayangkan bagaimana suara tersebut, kerana kaifiat sifat Allah tidak diketahui oleh manusia.
Dalil lain ialah firman Allah dalam Surah at-Taubah ayat 6: "Sehingga dia mendengar kalam Allah." Ayat ini tidak menyebut supaya orang musyrik memahami makna Allah semata-mata, tetapi supaya mereka mendengar kalam Allah. Pendengaran berkaitan dengan suara yang dapat didengar, bukan sekadar makna yang tersimpan dalam diri. Sekiranya Al-Quran yang dibaca hanyalah ungkapan makhluk terhadap makna Allah yang tersembunyi, maka ayat ini tidak tepat kerana Allah menisbahkan apa yang didengar itu sebagai kalam-Nya sendiri. Ini menjadi bukti bahawa lafaz Al-Quran adalah kalam Allah, bukan ciptaan makhluk atau sekadar ibarat kepada makna yang qadim.
Golongan yang mempertahankan konsep kalam nafsi sering berhujah bahawa huruf dan suara semestinya baharu, sedangkan Allah bersifat azali. Hujah ini sebenarnya dibina atas asas falsafah, bukan atas nas syarak. Ahlus Sunnah membezakan antara sifat Allah dengan perbuatan Allah. Allah sentiasa mempunyai sifat kalam, tetapi Dia berkata-kata apabila Dia kehendaki. Oleh itu, jenis sifat kalam adalah azali kerana Allah sentiasa bersifat berkata-kata, manakala setiap percakapan berlaku menurut kehendak-Nya. Hal ini sama seperti Allah sentiasa bersifat mencipta, namun penciptaan berlaku apabila Allah menghendakinya. Perbezaan ini menyelesaikan syubhah tanpa perlu mencipta istilah kalam nafsi dan kalam lafzi.
Antara dalil yang sangat jelas ialah hadis sahih bahawa apabila Allah berbicara dengan wahyu, para malaikat mendengar suara seperti rantai besi yang diseret di atas batu licin. Hadis ini diriwayatkan dalam Sahih al-Bukhari. Para malaikat menjadi pengsan kerana kehebatan suara firman Allah. Setelah hilang ketakutan mereka, barulah Jibril menyampaikan wahyu kepada para nabi. Hadis ini secara terang menunjukkan bahawa kalam Allah didengar oleh makhluk. Sesuatu yang didengar bukan sekadar makna yang wujud dalam zat, bahkan merupakan percakapan yang benar-benar berlaku mengikut kehendak Allah.
Begitu juga hadis mengenai hari kiamat yang menyatakan bahawa Allah akan memanggil seluruh manusia dengan suara yang didengari oleh mereka yang dekat mahupun yang jauh. Hadis ini diriwayatkan oleh Imam al-Bukhari secara ta'liq dan disahihkan oleh ramai ulama hadis. Lafaz hadis menggunakan perkataan suara yang jelas menunjukkan bahawa Allah berbicara dengan suara yang layak bagi kebesaran-Nya. Salaf menerima hadis ini sebagaimana datangnya tanpa menyerupakan suara Allah dengan suara makhluk. Mereka juga tidak menafikannya hanya kerana akal tidak mampu mengetahui hakikatnya.
Pembahagian kalam kepada nafsi dan lafzi juga menimbulkan pelbagai masalah logik. Jika Al-Quran yang berada di tangan umat Islam hanyalah ungkapan Jibril atau Muhammad terhadap makna Allah yang qadim, maka lafaz yang dibaca sebenarnya bukan lagi kalam Allah. Kesimpulan seperti ini bercanggah dengan firman Allah yang berulang kali menyebut bahawa Al-Quran ialah kalam-Nya. Bahkan umat Islam sejak zaman sahabat menyebut bahawa mereka membaca kalam Allah, menghafal kalam Allah dan mendengar kalam Allah. Tidak pernah seorang pun daripada mereka mengatakan bahawa yang dibaca hanyalah ibarat kepada makna yang berada dalam zat Allah.
Konsep kalam nafsi juga menimbulkan persoalan tentang bahasa Al-Quran. Jika hakikat kalam Allah hanyalah satu makna yang tidak mempunyai huruf dan bahasa, mengapakah Al-Quran menyebut dirinya sebagai Qur'an Arabiyy iaitu bacaan dalam bahasa Arab? Bahasa hanya wujud melalui lafaz dan susunan huruf. Firman Allah juga menyebut bahawa Al-Quran diturunkan dengan bahasa Arab yang jelas supaya manusia memahami kandungannya. Semua ini menunjukkan bahawa bahasa Arab yang terdapat dalam Al-Quran adalah daripada Allah sendiri, bukan ciptaan Jibril atau Nabi Muhammad ﷺ.
Selain itu, Allah mencabar manusia supaya mendatangkan satu surah yang seumpama Al-Quran. Cabaran ini berkaitan dengan lafaz, susunan ayat, balaghah dan maknanya sekali. Sekiranya lafaz Al-Quran bukan daripada Allah, maka mukjizat tersebut sebenarnya berpunca daripada lafaz makhluk, bukan daripada Allah. Ini merupakan natijah yang sangat berat dan bercanggah dengan keseluruhan konsep i'jaz al-Quran. Oleh sebab itu, Ahlus Sunnah menetapkan bahawa lafaz dan makna Al-Quran kedua-duanya berasal daripada Allah, manakala bacaan manusia hanyalah perbuatan makhluk yang membaca kalam Allah.
Para imam Salaf telah memberikan penjelasan yang sangat tegas dalam isu ini. Imam Ahmad bin Hanbal menolak dakwaan bahawa Al-Quran hanyalah makna yang berdiri sendiri tanpa lafaz. Beliau mempertahankan bahawa Al-Quran ialah kalam Allah yang tidak dicipta. Begitu juga Imam al-Bukhari menyatakan bahawa suara pembaca adalah makhluk, tetapi apa yang dibaca ialah kalam Allah yang bukan makhluk. Penjelasan ini membezakan antara sifat Allah dengan perbuatan manusia. Kesalahan sebahagian golongan ialah mereka mencampurkan kedua-dua perkara tersebut sehingga lahirlah pelbagai kekeliruan.
Imam Malik pula apabila ditanya tentang sifat Allah sentiasa menjawab bahawa nas hendaklah diterima sebagaimana datang tanpa membincangkan kaifiatnya. Kaedah yang sama digunakan terhadap sifat kalam. Allah berkata-kata sebagaimana yang Dia khabarkan tentang diri-Nya. Manusia tidak mengetahui bagaimana cara Allah berkata-kata, namun mereka wajib mengimani hakikatnya. Prinsip ini menjaga akidah daripada dua penyimpangan besar iaitu tasybih yang menyerupakan Allah dengan makhluk dan ta'til yang menafikan sifat Allah atas alasan menjaga kesucian-Nya.
Hakikatnya, istilah kalam nafsi bukan berasal daripada Al-Quran dan hadis, sebaliknya lahir daripada usaha ahli falsafah dan mutakallimin untuk menyesuaikan sifat Allah dengan teori akal yang mereka bina. Apabila mereka menganggap huruf dan suara pasti baharu, mereka mencipta teori bahawa kalam sebenar hanyalah makna yang wujud pada zat Allah. Namun, pendekatan ini akhirnya menyebabkan banyak nas terpaksa ditakwil, sedangkan kaedah Salaf ialah mendahulukan wahyu daripada andaian falsafah. Apa sahaja yang Allah sifatkan bagi diri-Nya diterima tanpa penyelewengan dan tanpa penafian.
Ahlus Sunnah juga membezakan antara kalam Allah dengan bacaan manusia. Ketika seseorang membaca Al-Quran, suara yang keluar daripada kerongkongnya adalah makhluk kerana ia merupakan perbuatan manusia. Namun, lafaz yang dibaca tetap merupakan kalam Allah. Sebagaimana seseorang menulis mushaf menggunakan dakwat dan kertas yang merupakan makhluk, tetapi kandungan yang ditulis tetap kalam Allah. Perbezaan ini amat penting kerana ia menghilangkan kekeliruan yang sering dijadikan alasan untuk membahagikan kalam kepada nafsi dan lafzi.
Dari sudut bahasa Arab sendiri, perkataan kalam merujuk kepada lafaz yang memberikan makna. Ahli nahu mentakrifkan kalam sebagai lafaz yang tersusun dan memberikan faedah. Mereka tidak mentakrifkan kalam sebagai makna yang tidak mempunyai lafaz. Oleh itu, penggunaan istilah kalam nafsi sebenarnya bertentangan dengan penggunaan bahasa Arab yang asal. Apabila syarak menggunakan istilah kalam, maka ia hendaklah difahami mengikut makna bahasa Arab yang difahami oleh generasi pertama Islam, bukannya menurut definisi baharu yang lahir daripada ilmu mantik.
Kesimpulannya, dakwaan bahawa kalam Allah terbahagi kepada kalam nafsi dan kalam lafzi tidak mempunyai sandaran yang jelas daripada Al-Quran, As-Sunnah dan kefahaman Salafus Soleh. Yang sabit ialah Allah mempunyai sifat kalam yang hakiki. Allah berkata-kata apabila Dia kehendaki, dengan cara yang Dia kehendaki, dengan suara yang layak bagi keagungan-Nya tanpa menyerupai suara makhluk. Al-Quran seluruhnya, lafaz dan maknanya, merupakan kalam Allah yang diturunkan kepada Nabi Muhammad ﷺ melalui Jibril. Pendirian ini menghimpunkan seluruh dalil wahyu tanpa perlu mencipta pembahagian yang tidak pernah diajarkan oleh Rasulullah ﷺ dan para sahabat. Inilah jalan Ahlus Sunnah wal Jamaah menurut manhaj Salaf yang menerima nas sebagaimana datangnya, menetapkan apa yang Allah tetapkan bagi diri-Nya dan menafikan segala bentuk penyelewengan terhadap sifat-sifat-Nya.
asa
