Jenis-Jenis Kebersamaan Yang Boleh Diistinbatkan dari ... قَالُوٓا۟ إِنَّا مَعَكُمْ ... (Al-Baqarah:14)
edit / حرف م / Perkataan مَعَكُمْ / as
- Jenis-Jenis Kebersamaan Yang Boleh Diistinbatkan dari ... قَالُوٓا۟ إِنَّا مَعَكُمْ ... (Al-Baqarah:14) / edit
Jenis-Jenis Kebersamaan Yang Boleh Diistinbatkan Daripada ﴿قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ﴾ — Surah al-Baqarah Ayat 14
Firman Allah سبحانه وتعالى:
﴿وَإِذَا لَقُوا۟ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ قَالُوٓا۟ ءَامَنَّا وَإِذَا خَلَوْا۟ إِلَىٰ شَيَٰطِينِهِمْ قَالُوٓا۟ إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِءُونَ﴾
Maksudnya: “Dan apabila mereka bertemu dengan orang-orang yang beriman, mereka berkata: ‘Kami telah beriman.’ Dan apabila mereka kembali kepada syaitan-syaitan mereka, mereka berkata: ‘Sesungguhnya kami bersama kamu, sesungguhnya kami hanya memperolok-olokkan mereka.’” (Surah al-Baqarah: 14)
Lafaz yang menjadi tumpuan dalam perbahasan ini ialah ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾, iaitu “sesungguhnya kami bersama kamu”. Dua perkataan ini kelihatan sangat ringkas, tetapi apabila diperhatikan dengan teliti, ia membuka satu perbahasan yang luas tentang makna kebersamaan. Allah tidak sekadar menceritakan bahawa orang-orang munafik itu bertemu dengan golongan tertentu, bahkan Allah merakamkan pengakuan mereka sendiri: ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾. Penggunaan lafaz “مع” menunjukkan bahawa kebersamaan tidak semestinya terbatas kepada makna berada di sesuatu tempat secara fizikal. Seseorang boleh bersama seseorang yang lain dari sudut tempat, tetapi boleh juga bersama dari sudut pendirian, sokongan, kecenderungan, tujuan, pembelaan, perancangan, persetujuan dan keadaan hati. Oleh sebab itu, ayat ini sangat penting untuk memahami bahawa perkataan “bersama” tidak boleh terus disempitkan kepada satu makna sahaja tanpa melihat kepada konteks yang mengiringinya.
Perkara pertama yang mesti difahami ialah bahawa lafaz ﴿مَعَ﴾ pada asal penggunaan bahasa menunjukkan makna kebersamaan. Ia merupakan lafaz yang luas dan penggunaannya bergantung kepada perkara yang mengiringinya. Apabila seseorang berkata, “Aku bersama kamu,” kita tidak boleh menentukan secara automatik bahawa maksudnya ialah dia sedang berdiri di sebelah orang tersebut. Ungkapan itu boleh bermaksud “aku berada di pihak kamu”, “aku menyokong kamu”, “aku bersetuju dengan kamu”, “aku membantu kamu”, “aku berkongsi pendirian kamu” atau “aku menyertai kamu dalam perkara tersebut”. Semua ini ditentukan oleh konteks. Inilah salah satu kaedah penting dalam memahami nas al-Quran: lafaz yang sama boleh membawa bentuk kebersamaan yang berbeza berdasarkan perkara yang sedang dibicarakan. Maka apabila orang munafik berkata ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾, kita perlu melihat kepada keseluruhan ayat dan keadaan mereka, bukan mengambil lafaz “مع” secara terpisah daripada konteksnya.
Ayat ini bermula dengan keadaan mereka ketika bertemu dengan orang beriman: ﴿وَإِذَا لَقُوا۟ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ قَالُوٓا۟ ءَامَنَّا﴾. Mereka berkata, “Kami telah beriman.” Tetapi apabila mereka beralih kepada golongan yang mereka panggil ﴿شَيَٰطِينِهِمْ﴾, mereka menegaskan pula: ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾. Ini menunjukkan satu pertentangan yang sangat jelas antara ucapan mereka di hadapan dua kelompok manusia. Di hadapan orang beriman, mereka menampilkan diri sebagai orang beriman. Di hadapan golongan yang menjadi sekutu mereka dalam kekufuran dan penentangan terhadap orang beriman, mereka pula mengaku bahawa mereka bersama golongan tersebut. Maka kebersamaan yang disebut dalam ayat ini tidak boleh difahami sebagai kebersamaan fizikal semata-mata. Kalau sekadar mahu memberitahu bahawa mereka berada bersama golongan tersebut secara tempat, ungkapan itu tidak akan menggambarkan keseluruhan pengkhianatan mereka. Yang lebih besar ialah mereka menyatakan kebersamaan dari sudut pendirian dan keberpihakan.
Kebersamaan pertama yang dapat difahami daripada ayat ini ialah kebersamaan dari sudut keberpihakan. Orang munafik itu mahu memberitahu golongan yang mereka temui secara rahsia bahawa mereka berada di pihak mereka. Perkataan ﴿مَعَكُمْ﴾ dalam keadaan ini mempunyai kekuatan makna yang lebih daripada sekadar “kami berada di tempat yang sama dengan kamu”. Mereka seolah-olah berkata, “Kami bukan benar-benar bersama orang beriman; kami berada di pihak kamu.” Ini merupakan kebersamaan yang berkaitan dengan pendirian. Seseorang mungkin berada dalam satu masyarakat yang sama, tinggal di kawasan yang sama, duduk dalam satu majlis yang sama, bahkan kelihatan menyertai kelompok tertentu, tetapi pendiriannya boleh berada di pihak yang lain. Ayat ini mengajar kita supaya membezakan antara kebersamaan pada tempat dengan kebersamaan pada pendirian. Dua perkara tersebut tidak semestinya sama.
Kebersamaan pada tempat adalah sesuatu yang dapat dilihat dengan mata. Seseorang duduk bersama kita, berjalan bersama kita, makan bersama kita atau berada dalam satu kumpulan bersama kita. Tetapi kebersamaan pada pendirian merupakan perkara yang lebih dalam kerana ia berkaitan dengan apa yang seseorang persetujui dan apa yang dia bela. Orang munafik dalam ayat ini boleh berada di hadapan orang Islam dan berkata ﴿ءَامَنَّا﴾, tetapi apabila berada bersama golongan lain mereka berkata ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾. Ini menunjukkan bahawa rupa kebersamaan secara zahir tidak semestinya menggambarkan kebersamaan yang sebenar. Seseorang boleh berada bersama sesuatu kelompok secara jasmani tetapi tidak bersama mereka pada hati dan pendirian. Sebaliknya, seseorang boleh berjauhan dari segi tempat tetapi sangat kuat kebersamaannya dari segi pendirian.
Kebersamaan kedua ialah kebersamaan sokongan. Lafaz ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾ boleh difahami dalam konteks mereka memberikan sokongan kepada pihak yang mereka temui. Mereka mahu meyakinkan pihak tersebut bahawa mereka tidak benar-benar menyokong orang beriman. Mereka mengatakan bahawa mereka bersama mereka. Dalam penggunaan manusia sehari-hari, apabila seseorang berkata, “Aku bersama kamu dalam perkara ini,” ia lazimnya membawa maksud bahawa dia menyokong perkara tersebut. Dia bukan sekadar hadir sebagai pemerhati, tetapi memberikan sokongan. Begitu juga apabila seseorang berkata, “Kami bersama kamu menghadapi masalah ini,” maknanya boleh berupa bantuan, pembelaan, sokongan dan kesetiaan. Oleh itu, lafaz ﴿مَعَكُمْ﴾ dalam ayat ini boleh menunjukkan bahawa mereka mahu menampilkan diri sebagai penyokong golongan tersebut.
Namun, di sinilah terdapat satu perkara yang sangat menarik. Sokongan orang munafik itu sendiri adalah sokongan yang penuh kepalsuan. Mereka berkata ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾ tetapi di hadapan orang beriman mereka berkata ﴿ءَامَنَّا﴾. Maka ayat ini memperlihatkan bahawa perkataan “bersama” boleh digunakan sebagai alat untuk menyembunyikan hakikat. Seseorang boleh menggunakan bahasa kebersamaan untuk mendapatkan kepercayaan pihak tertentu sedangkan hatinya tidak mempunyai kejujuran. Ini mengajar kita bahawa lafaz yang baik tidak semestinya menunjukkan hakikat yang baik. Seseorang boleh berkata “aku bersama kamu”, “aku menyokong kamu”, “aku setia kepada kamu”, tetapi perkataan itu perlu dilihat bersama perbuatan dan keadaan sebenar. Orang munafik mempunyai masalah bukan pada keindahan lafaznya, tetapi pada percanggahan antara lafaz dengan hakikat.
Kebersamaan ketiga ialah kebersamaan dari sudut kecenderungan hati. Ayat ini memberikan gambaran bahawa golongan munafik tersebut mempunyai kecenderungan kepada pihak yang mereka temui secara rahsia. Sekurang-kurangnya, mereka mahu menampilkan bahawa kecenderungan mereka adalah bersama pihak tersebut. Ini menunjukkan bahawa kebersamaan boleh mempunyai hubungan dengan arah hati seseorang. Manusia bukan hanya bergerak dengan tubuhnya; manusia juga bergerak dengan keinginan, kecenderungan, kasih, benci, persetujuan dan penolakannya. Seseorang boleh duduk di satu tempat tetapi fikirannya berada di tempat lain. Dia boleh berada di tengah-tengah orang tertentu tetapi hatinya menyokong pihak yang lain. Maka kebersamaan pada hati tidak semestinya dapat dilihat melalui jarak fizikal.
Dalam konteks orang munafik, perkara ini menjadi lebih jelas kerana mereka menampilkan dua wajah. Apabila bersama orang beriman, mereka berkata, “Kami telah beriman.” Tetapi apabila mereka kembali kepada golongan yang menjadi rakan rapat mereka dalam penentangan terhadap orang beriman, mereka berkata, “Sesungguhnya kami bersama kamu.” Dua pengakuan ini menunjukkan bahawa mereka menggunakan ucapan untuk menyesuaikan diri dengan pihak yang sedang mereka hadapi. Mereka tidak mempunyai kejujuran yang tetap pada pendirian. Mereka berubah-ubah berdasarkan keadaan. Inilah salah satu bahaya kebersamaan yang tidak dibina atas kebenaran: seseorang boleh bersama sesiapa sahaja selama mana ia memberikan keuntungan kepadanya.
Kebersamaan keempat ialah kebersamaan dari sudut persetujuan. Perkataan “bersama” dalam bahasa manusia sering digunakan untuk menunjukkan persetujuan. Apabila seseorang berkata, “Aku bersama pendapat kamu,” maksudnya bukan dia sedang duduk di sebelah orang tersebut. Maksudnya ialah dia menerima pendapat tersebut. Maka ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾ juga memberikan gambaran bahawa orang munafik itu mahu menyatakan persetujuan mereka dengan pihak yang mereka hadapi. Mereka mahu menghilangkan keraguan daripada pihak tersebut. Mereka seolah-olah berkata, “Jangan anggap kami benar-benar berada di pihak orang Islam. Kami bersetuju dengan kamu dan kami berada bersama kamu.”
Persetujuan merupakan satu bentuk kebersamaan yang sangat penting kerana seseorang boleh menyertai sesuatu tanpa benar-benar menyetujuinya, dan seseorang juga boleh bersetuju dengan sesuatu walaupun dia tidak hadir bersama pelakunya. Contohnya, seseorang yang berada jauh boleh berkata, “Aku bersama kamu dalam usaha ini,” sedangkan dia tidak hadir secara fizikal. Kebersamaan di sini adalah kebersamaan pada persetujuan dan sokongan. Maka apabila al-Quran menggunakan lafaz ﴿مَعَ﴾, kita tidak boleh mengehadkan maknanya kepada kebersamaan tubuh. Konteks menentukan bentuk kebersamaan yang dimaksudkan.
Kebersamaan kelima ialah kebersamaan pada tujuan. Orang munafik berkata kepada pihak tersebut ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾ dan terus menjelaskan: ﴿إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِءُونَ﴾. Mereka memberitahu bahawa apabila mereka berhadapan dengan orang beriman, mereka hanya mempermainkan mereka. Ini menunjukkan bahawa ucapan mereka kepada golongan tersebut mempunyai tujuan tertentu. Mereka mahu pihak tersebut memahami bahawa tindakan mereka terhadap orang beriman bukanlah tindakan daripada hati yang benar-benar beriman. Sebaliknya, mereka menganggap ucapan iman itu sebagai satu permainan dan penipuan. Dengan demikian, kebersamaan mereka dengan golongan tersebut berkait dengan tujuan yang mereka kongsi, iaitu mempermainkan dan menipu orang beriman.
Perkara ini menunjukkan bahawa kebersamaan boleh terbina kerana adanya matlamat yang dikongsi. Dua orang mungkin tidak mempunyai hubungan darah, tidak tinggal di tempat yang sama dan tidak mempunyai kehidupan yang sama, tetapi mereka menjadi “bersama” kerana mereka mengejar matlamat yang sama. Dua pihak yang mempunyai tujuan sama boleh bergabung walaupun mempunyai perbezaan dalam perkara lain. Dalam ayat ini, orang munafik mahu menyatakan bahawa tujuan mereka selari dengan pihak yang mereka hadapi. Mereka mahu menunjukkan bahawa tindakan mereka di hadapan orang beriman mempunyai tujuan yang sama dengan pihak tersebut. Maka kebersamaan bukan hanya “bersama siapa”, tetapi juga “bersama dalam apa”.
Kebersamaan keenam ialah kebersamaan pada perancangan dan strategi. Walaupun lafaz ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾ tidak secara langsung menyebut satu perancangan terperinci, konteks ayat menunjukkan bahawa mereka mempunyai satu cara berinteraksi yang dirancang. Di hadapan orang beriman mereka menampilkan satu wajah, dan apabila kembali kepada golongan mereka, mereka menampilkan wajah yang lain. Mereka berkata bahawa mereka hanya memperolok-olokkan orang beriman. Maka kebersamaan mereka bukan sekadar kebersamaan spontan, tetapi mempunyai unsur strategi untuk mengekalkan hubungan dengan kedua-dua pihak. Mereka mahu mendapatkan kepercayaan orang beriman secara zahir sambil mengekalkan hubungan dengan pihak yang mereka sokong secara batin.
Di sini kita belajar bahawa perkataan “bersama” kadang-kadang boleh menunjukkan satu bentuk penyertaan dalam strategi. Seseorang boleh berkata, “Kami bersama kamu dalam rancangan ini.” Maknanya dia menyertai rancangan tersebut. Tetapi dalam ayat orang munafik, strategi itu sendiri merupakan strategi penipuan. Mereka menggunakan kedudukan mereka di tengah-tengah masyarakat beriman untuk menyembunyikan pendirian sebenar. Mereka menggunakan ucapan iman sebagai perlindungan, sementara kepada golongan lain mereka menyatakan kebersamaan. Maka ayat ini menggambarkan betapa berbahayanya seseorang apabila kebersamaan dijadikan alat untuk mendapatkan kepentingan tanpa kejujuran.
Kebersamaan ketujuh ialah kebersamaan pada pembelaan. Seseorang yang berkata “aku bersama kamu” dalam sesuatu konflik boleh bermaksud “aku akan membela kamu”. Kebersamaan ini lebih kuat daripada sekadar persetujuan. Dia bukan sahaja mengatakan bahawa dia bersetuju, bahkan sanggup berdiri apabila pihak tersebut diserang atau dipersoalkan. Dalam konteks orang munafik, mereka mahu memberikan jaminan kepada golongan tersebut bahawa mereka tidak akan benar-benar meninggalkan pihak itu. Mereka mahu mengatakan bahawa hubungan mereka dengan orang beriman hanyalah pada zahir, sedangkan hubungan sebenar mereka adalah dengan pihak yang mereka temui secara rahsia.
Hal ini menunjukkan bahawa “bersama” kadang-kadang mempunyai makna yang sangat kuat dari segi keberpihakan. Apabila seseorang berkata, “Aku bersama kamu,” ia boleh menjadi satu pengisytiharan bahawa apabila berlaku pertentangan, dia akan memilih pihak tersebut. Sebab itu dalam kehidupan manusia, ungkapan “aku bersama kamu” boleh menjadi ucapan yang sangat besar maknanya. Ia bukan lagi sekadar ucapan biasa, tetapi boleh menjadi pengakuan tentang kesetiaan. Orang munafik menggunakan ungkapan ini untuk menghilangkan keraguan daripada pihak yang mereka dekati.
Kebersamaan kelapan ialah kebersamaan pada kesetiaan. Kesetiaan ialah keadaan seseorang tetap bersama sesuatu pihak walaupun keadaan berubah. Orang munafik dalam ayat ini menampilkan diri seolah-olah setia kepada golongan yang mereka temui. Mereka berkata ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾ untuk menunjukkan bahawa mereka tidak meninggalkan pihak tersebut. Tetapi sebenarnya, mereka juga menampilkan diri sebagai orang beriman ketika bertemu orang Islam. Ini menunjukkan bahawa mereka tidak memiliki kesetiaan yang benar kepada kebenaran. Mereka memilih bahasa yang sesuai dengan setiap kumpulan supaya kepentingan mereka terpelihara.
Daripada sini dapat difahami bahawa kebersamaan yang benar mempunyai unsur keteguhan. Jika seseorang bersama kita hanya apabila keadaan menguntungkan, kemudian meninggalkan kita apabila keadaan berubah, maka kebersamaan tersebut bukan kebersamaan yang kukuh. Kebersamaan yang benar pada sesuatu perkara yang benar menuntut keteguhan pada prinsip. Adapun orang munafik, kebersamaan mereka bergantung kepada siapa yang berada di hadapan mereka. Ini menjadikan kebersamaan mereka sebagai kebersamaan yang berubah-ubah, bukan kebersamaan yang lahir daripada keyakinan.
Kebersamaan kesembilan ialah kebersamaan dari sudut hubungan sosial. Orang munafik mempunyai hubungan dengan kedua-dua kelompok. Mereka tidak hidup terpisah daripada masyarakat. Mereka berada dalam masyarakat orang beriman, bercakap dengan orang beriman dan menampilkan diri sebagai orang beriman. Pada masa yang sama, mereka mempunyai hubungan dengan pihak lain. Ini menunjukkan bahawa kebersamaan sosial boleh berlaku walaupun hati dan pendirian seseorang tidak benar. Seseorang boleh menjadi sebahagian daripada satu kelompok dari segi hubungan sosial tanpa benar-benar menerima prinsip kelompok tersebut.
Ini penting kerana manusia hidup dalam masyarakat. Kita mempunyai jiran, keluarga, rakan kerja, sahabat, guru, murid dan pelbagai hubungan lain. Kebersamaan sosial tidak semestinya menunjukkan kebersamaan akidah atau pendirian. Seseorang boleh hidup bersama masyarakat yang pelbagai tanpa menerima semua kepercayaan dan pandangan mereka. Oleh itu, kita perlu membezakan antara kebersamaan yang sekadar berlaku kerana kehidupan bermasyarakat dengan kebersamaan yang menunjukkan persetujuan terhadap sesuatu perkara. Ayat ini sangat kuat dalam mengajar kita tentang perbezaan tersebut.
Kebersamaan kesepuluh ialah kebersamaan dari sudut identiti kelompok. Ungkapan ﴿مَعَكُمْ﴾ menunjukkan usaha orang munafik untuk memasukkan diri mereka ke dalam kelompok tertentu. Mereka mahu pihak tersebut melihat mereka sebagai “orang kita”. Mereka bukan sekadar berkata bahawa mereka mengenali golongan itu, tetapi berkata “kami bersama kamu”. Penggunaan kata ganti jamak ﴿نَا﴾ dan ﴿كُمْ﴾ menggambarkan hubungan antara dua kelompok: “kami” dan “kamu”. Mereka mahu merapatkan jarak antara kedua-duanya sehingga pihak tersebut menerima mereka sebagai sebahagian daripada kelompok sendiri.
Ini menunjukkan bahawa kebersamaan juga boleh berkaitan dengan persoalan identiti. Seseorang berkata, “Kami bersama kamu,” untuk menunjukkan bahawa dia mahu dianggap sebagai sebahagian daripada kumpulan tersebut. Dalam kehidupan manusia, identiti kelompok boleh dibentuk oleh kepercayaan, tujuan, perjuangan, kepentingan dan kesetiaan. Orang munafik menggunakan bahasa ini untuk menyakinkan pihak tersebut bahawa mereka mempunyai identiti yang sama dengan mereka, walaupun pada zahir mereka menampilkan identiti yang berbeza kepada orang beriman.
Kebersamaan kesebelas ialah kebersamaan dari sudut rahsia dan hubungan tertutup. Ayat menyebut ﴿وَإِذَا خَلَوْا۟ إِلَىٰ شَيَٰطِينِهِمْ﴾. Mereka kembali kepada golongan mereka dalam keadaan yang berbeza daripada ketika mereka berada di hadapan orang beriman. Perkataan yang menunjukkan keadaan mereka “berseorangan” dengan pihak tersebut memberi gambaran bahawa ucapan sebenar mereka muncul apabila mereka tidak lagi berhadapan dengan orang beriman. Di sinilah mereka berkata ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾. Maka ayat ini memperlihatkan bahawa ada perbezaan antara ucapan di hadapan umum dengan ucapan ketika berada dalam lingkungan tertutup.
Ini memberikan satu pengajaran yang besar tentang hakikat manusia. Ujian sebenar seseorang bukan hanya apa yang dia katakan ketika berada di hadapan manusia, tetapi bagaimana dia bercakap apabila tidak ada orang yang ingin dia kagumkan. Orang munafik mampu mengatakan “kami telah beriman” ketika bertemu orang beriman. Tetapi apabila kembali kepada lingkungan mereka sendiri, mereka mendedahkan hakikat yang lain. Maka kebersamaan yang sebenar dapat dilihat ketika seseorang tidak lagi memerlukan pujian daripada pihak yang sedang dia hadapi.
Kebersamaan kedua belas ialah kebersamaan dalam memperolok-olokkan. Lafaz ﴿إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِءُونَ﴾ merupakan penjelasan langsung selepas ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾. Mereka memberitahu bahawa tindakan mereka terhadap orang beriman hanyalah satu bentuk ejekan dan permainan. Maka kebersamaan mereka mempunyai satu dimensi yang sangat buruk, iaitu mereka berkongsi sikap mempermainkan orang beriman. Mereka bukan sekadar mengatakan bahawa mereka berada di pihak tersebut, tetapi menjelaskan bahawa apa yang mereka lakukan di hadapan orang beriman tidak datang daripada keimanan.
Ini menunjukkan bahawa kebersamaan boleh berlaku dalam sesuatu perbuatan. Dua orang yang sama-sama memperolokkan kebenaran, sama-sama mengejek orang yang berpegang kepada kebenaran atau sama-sama membantu perbuatan yang salah boleh dikatakan mempunyai kebersamaan dalam perbuatan tersebut. Maka “bersama” bukan semata-mata keadaan pasif. Ia boleh menggambarkan penyertaan aktif dalam sesuatu perkara.
Kebersamaan ketiga belas ialah kebersamaan dalam perbuatan. Dalam ayat ini, kebersamaan tidak berhenti pada kata-kata. Mereka mempunyai perbuatan tertentu terhadap orang beriman. Mereka menampilkan iman secara zahir sedangkan di belakangnya mereka memperolok-olokkan orang beriman. Maka kebersamaan mereka dengan golongan tersebut terbukti melalui tindakan. Ini menunjukkan satu kaedah penting: kebersamaan yang disebut dengan lidah boleh diperiksa melalui perbuatan. Jika seseorang berkata dia bersama kita tetapi perbuatannya sentiasa melawan apa yang dia dakwa, maka dakwaan itu perlu dipersoalkan.
Dalam kehidupan manusia, kita sering mendengar seseorang berkata, “Saya bersama kamu.” Tetapi makna sebenar ucapan itu hanya dapat diketahui apabila tiba masa untuk bertindak. Ketika tiada ujian, semua orang boleh mengaku bersama. Ketika berlaku kesusahan, barulah diketahui siapa yang benar-benar bersama. Orang munafik pula menggunakan bahasa kebersamaan untuk mendapatkan kepercayaan, tetapi kebersamaan itu sendiri berdiri di atas penipuan. Oleh sebab itu, al-Quran tidak menilai manusia hanya berdasarkan kata-kata mereka.
Kebersamaan keempat belas ialah kebersamaan kepentingan. Orang munafik mempunyai kepentingan dalam mengekalkan hubungan dengan kedua-dua pihak. Di hadapan orang beriman, mereka mendapatkan kedudukan sebagai orang yang dianggap beriman. Di belakang mereka, mereka mahu terus diterima oleh golongan yang mereka anggap sebagai pihak mereka. Ini menunjukkan bahawa seseorang boleh membentuk satu bentuk kebersamaan kerana kepentingan duniawi. Dia tidak benar-benar mencintai pihak tersebut, tetapi dia melihat bahawa hubungan itu memberikan manfaat kepadanya.
Kebersamaan yang dibina atas kepentingan biasanya berubah apabila kepentingan berubah. Selagi keuntungan ada, seseorang akan berkata, “Aku bersama kamu.” Apabila keuntungan hilang, dia mungkin mencari kelompok lain. Ini berbeza dengan kebersamaan yang dibina atas kebenaran. Kebersamaan atas kebenaran tidak bergantung semata-mata kepada keuntungan. Ia berdiri atas keyakinan dan kejujuran. Ayat tentang orang munafik memperlihatkan betapa buruknya apabila seseorang menjadikan hubungan dengan manusia sebagai permainan untuk memperoleh kepentingan.
Kebersamaan kelima belas ialah kebersamaan dalam menyembunyikan hakikat. Ini merupakan salah satu sisi paling penting daripada ayat tersebut. Mereka tidak hanya berkata bahawa mereka bersama pihak tertentu, tetapi mereka menggunakan kebersamaan itu sebagai sebahagian daripada usaha menyembunyikan hakikat diri mereka. Mereka menyembunyikan apa yang sebenarnya ada dalam diri mereka ketika berada di hadapan orang beriman. Maka kebersamaan mereka menjadi alat untuk menutup sesuatu daripada diketahui.
Ini mengajar bahawa lafaz “bersama” kadang-kadang digunakan secara jujur dan kadang-kadang digunakan secara manipulatif. Seseorang boleh berkata “aku bersama kamu” kerana benar-benar bersama, tetapi seseorang juga boleh mengatakannya kerana mahu memperoleh kepercayaan. Dalam keadaan kedua, lafaz yang sama menjadi satu bentuk penipuan. Maka kita tidak boleh menilai seseorang hanya berdasarkan satu ucapan. Kita perlu melihat hubungan antara ucapan, perbuatan dan keadaan sebenar.
Kebersamaan keenam belas ialah kebersamaan pada rasa memiliki. Apabila seseorang berkata ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾, dia mahu menyatakan bahawa dirinya termasuk dalam lingkungan “kami” yang berkaitan dengan pihak tersebut. Dia mahu mengatakan bahawa dia bukan orang luar. Ini adalah satu bentuk rasa memiliki terhadap sesuatu kelompok. Dalam psikologi kehidupan manusia, rasa menjadi sebahagian daripada sesuatu kelompok sangat kuat. Manusia cenderung mencari kelompok yang memberikan rasa diterima, dihargai dan dilindungi. Orang munafik menggunakan bahasa kebersamaan untuk memastikan mereka diterima oleh pihak yang mereka datangi.
Namun al-Quran memperlihatkan bahawa rasa memiliki yang tidak dibina atas kebenaran boleh membawa kepada kemunafikan. Seseorang boleh menjadi begitu takut kehilangan penerimaan manusia sehingga dia sanggup bercakap dengan dua wajah. Di satu tempat dia berkata begini, di tempat lain dia berkata begitu. Dia mahu diterima oleh semua pihak walaupun dua pihak tersebut berada dalam pertentangan. Akhirnya, dia tidak mempunyai pendirian yang benar. Kebersamaan baginya hanya menjadi alat untuk mendapatkan penerimaan.
Kebersamaan ketujuh belas ialah kebersamaan pada bahasa dan komunikasi. Ayat ini sendiri menunjukkan bahawa kebersamaan itu dinyatakan melalui komunikasi. Mereka memilih lafaz ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾ untuk memberikan mesej tertentu kepada pendengar. Ini menunjukkan bahawa bahasa kebersamaan mempunyai fungsi sosial yang sangat kuat. Apabila seseorang berkata “kami bersama kamu”, pendengar akan memahami bahawa ada hubungan antara kedua-duanya. Maka orang munafik menggunakan satu ungkapan yang secara semula jadi memberikan rasa kepercayaan dan kesetiaan.
Penggunaan ﴿إِنَّا﴾ juga menarik kerana ia memberikan penegasan: “Sesungguhnya kami.” Mereka bukan berkata secara samar-samar. Mereka menegaskan bahawa mereka bersama. Penegasan ini menunjukkan bahawa mereka benar-benar mahu pihak tersebut mempercayai ucapan mereka. Namun, kehebatan penegasan tidak mengubah hakikat bahawa ucapan itu dusta. Ini memberikan satu pengajaran besar: penegasan bahasa tidak menjadikan sesuatu ucapan itu benar. Seseorang boleh berkata dengan penuh yakin, bersumpah, mengulang dan menegaskan sesuatu yang sebenarnya dusta.
Kebersamaan kelapan belas ialah kebersamaan dari sudut perlindungan sosial. Seseorang yang berkata “aku bersama kamu” kadang-kadang mahu memastikan bahawa dia akan diterima apabila berlaku sesuatu ancaman. Orang munafik berada dalam kedudukan yang sangat sesuai untuk memanfaatkan keadaan ini. Mereka mahu dilihat sebagai sebahagian daripada masyarakat beriman supaya mereka memperoleh keselamatan dan kedudukan dalam masyarakat, tetapi pada masa yang sama mereka mahu memastikan bahawa hubungan mereka dengan golongan lain tidak terputus. Maka kebersamaan mereka mempunyai unsur mencari perlindungan dan manfaat daripada pelbagai pihak.
Di sini dapat dilihat betapa bahayanya apabila seseorang menjadikan identiti agama sebagai pakaian luaran. Dia menggunakan bahasa iman apabila diperlukan, tetapi menggunakan bahasa kelompok lain apabila berada bersama mereka. Dia tidak membina kehidupannya atas kebenaran, tetapi atas keselamatan dirinya. Inilah sebabnya ayat tentang orang munafik tidak boleh dibaca hanya sebagai kisah sejarah. Ia merupakan peringatan kepada manusia supaya tidak menjadikan agama, iman dan hubungan dengan manusia sebagai alat untuk memperoleh keuntungan.
Kebersamaan kesembilan belas ialah kebersamaan yang tidak semestinya bermaksud kesamaan dalam semua perkara. Ini merupakan satu kaedah yang sangat penting. Apabila seseorang berkata “aku bersama kamu”, tidak semestinya semua perkara yang ada pada dirinya sama dengan semua perkara yang ada pada orang tersebut. Dalam konteks bahasa, “bersama” menunjukkan hubungan tertentu yang ditentukan oleh konteks. Dalam ayat ini, hubungan tersebut ialah hubungan keberpihakan dan persetujuan terhadap golongan yang mereka datangi. Kita tidak perlu memperluaskan lafaz tersebut sehingga mengatakan bahawa mereka mempunyai kesamaan mutlak dalam setiap aspek kehidupan.
Ini juga mengajar kita supaya tidak membuat kesimpulan yang melampaui dalil. Apabila al-Quran menyebut ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾, kita mengambil makna yang sesuai dengan konteks. Kita tidak mengatakan bahawa “مع” pada setiap tempat mesti membawa bentuk kebersamaan yang sama. Begitu juga kita tidak boleh memaksa semua penggunaan lafaz “bersama” kepada satu bentuk sahaja. Makna ditentukan oleh susunan ayat dan konteks.
Kebersamaan kedua puluh ialah kebersamaan yang berbeza daripada persamaan zat atau hakikat. Kaedah ini sangat penting apabila kita berbicara tentang lafaz “bersama”. Apabila dua perkara disebut bersama, ia tidak bermakna kedua-duanya sama pada hakikat. Jika seseorang berkata, “Aku bersama sahabatku,” tidak bermaksud aku menjadi sahabatku atau zat kami bercampur. Jika seseorang berkata, “Kami bersama dalam perjuangan,” tidak bermaksud kedua-dua individu menjadi satu manusia. Kebersamaan menunjukkan hubungan tertentu, bukan penyamaan hakikat.
Kaedah ini perlu dijaga apabila memahami lafaz-lafaz al-Quran. Lafaz kebersamaan mempunyai makna yang ditentukan oleh konteks. Kita tidak boleh terus memindahkan makna kebersamaan manusia kepada setiap konteks tanpa melihat siapa yang menjadi subjek dan apakah bentuk kebersamaan yang sedang dibicarakan. Pada masa yang sama, kita juga tidak boleh menafikan makna kebersamaan yang ditunjukkan oleh lafaz hanya kerana kita takut kepada salah faham. Yang benar ialah menetapkan makna sebagaimana yang sesuai dengan nas, kemudian membezakan hakikat setiap perkara.
Daripada ayat ini juga dapat difahami bahawa kebersamaan boleh berlaku secara zahir tetapi tidak secara batin. Orang munafik berada dalam masyarakat Islam dan menampilkan diri sebagai orang beriman. Maka secara zahir mereka bersama orang beriman. Tetapi ucapan mereka kepada golongan lain menunjukkan bahawa mereka tidak mempunyai kejujuran pada kebersamaan tersebut. Ini menunjukkan bahawa kebersamaan zahir dan kebersamaan batin ialah dua perkara yang boleh berbeza. Seseorang boleh berada dalam satu kelompok secara fizikal kerana keadaan masyarakat, tetapi hatinya mempunyai kecenderungan yang lain.
Sebaliknya, kebersamaan batin juga boleh berlaku tanpa kebersamaan fizikal. Seseorang yang berada jauh daripada kita boleh menyokong kita, mendoakan kita, mempertahankan kebenaran yang sama dan berkongsi tujuan yang sama. Dia tidak berada di tempat kita, tetapi kita boleh mengatakan bahawa dia “bersama kita” dari sudut sokongan. Maka lafaz “مع” mempunyai ruang makna yang luas. Yang penting ialah kita mengetahui bentuk kebersamaan yang dimaksudkan.
Ayat ini juga menunjukkan bahawa kebersamaan boleh menjadi tanda kejujuran atau tanda penipuan. Jika seseorang benar-benar bersama pihak yang benar, kebersamaan itu akan menghasilkan tindakan yang selari dengan dakwaannya. Tetapi jika dia berdusta, kebersamaan itu hanya menjadi ucapan. Orang munafik merupakan contoh paling jelas kerana mereka menggunakan ucapan “kami bersama kamu” sambil pada masa lain mendakwa beriman. Maka perbezaan antara kebersamaan yang benar dengan kebersamaan yang palsu bukan terletak pada lafaznya semata-mata, tetapi pada hakikat yang berada di belakang lafaz tersebut.
Perhatikan pula hubungan antara ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾ dengan ﴿إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِءُونَ﴾. Mereka bukan sekadar memberitahu kedudukan mereka, bahkan mereka mendedahkan sebab mengapa mereka berkata kepada orang beriman bahawa mereka beriman. Mereka menganggapnya sebagai ejekan. Ini menjadikan ayat tersebut sangat kuat dalam menggambarkan dua bentuk kebersamaan yang bertentangan. Kebersamaan mereka dengan orang beriman hanya pada zahir dan kata-kata, sedangkan kebersamaan mereka dengan golongan tersebut mereka dakwa sebagai kebersamaan yang sebenar. Tetapi kedua-duanya akhirnya mendedahkan satu hakikat: mereka bukan orang yang mempunyai pendirian yang jujur.
Lafaz ﴿إِنَّا﴾ juga memberikan satu bentuk penegasan yang perlu diperhatikan. Mereka berkata “sesungguhnya kami”. Ini menunjukkan bahawa mereka mahu meyakinkan pendengar. Dalam komunikasi manusia, apabila seseorang berkata, “Sesungguhnya aku bersama kamu,” dia mahu menghapuskan keraguan. Jika dia hanya berkata “mungkin aku bersama kamu”, itu tidak memberikan keyakinan. Tetapi mereka menggunakan bentuk penegasan. Namun penegasan ini tidak mengubah sifat dusta. Ini menunjukkan bahawa kekuatan gaya bahasa tidak semestinya menunjukkan kebenaran isi kandungan.
Maka daripada ayat ini kita boleh belajar bahawa ada kebersamaan pada ucapan dan ada kebersamaan pada hakikat. Kebersamaan pada ucapan ialah apabila seseorang menyatakan dirinya bersama kita. Kebersamaan pada hakikat ialah apabila hati, pendirian dan perbuatannya benar-benar selari dengan apa yang dia katakan. Orang munafik mempunyai kebersamaan pada ucapan, tetapi mereka tidak mempunyai kejujuran pada hakikat. Mereka berkata ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾, tetapi pada masa yang sama mereka berkata kepada orang beriman ﴿ءَامَنَّا﴾. Maka percanggahan ini membongkar kepalsuan mereka.
Kita juga dapat memahami bahawa kebersamaan boleh bertingkat-tingkat. Ada kebersamaan pada tempat, ada kebersamaan pada hubungan, ada kebersamaan pada pendapat, ada kebersamaan pada tujuan, ada kebersamaan pada sokongan, ada kebersamaan pada perbuatan dan ada kebersamaan pada hati. Tidak semua kebersamaan mempunyai kekuatan yang sama. Seseorang yang sekadar hadir dalam majlis tidak semestinya menyokong semua perkara yang dilakukan dalam majlis tersebut. Seseorang yang menyokong pendapat pula belum tentu menyertai semua tindakan orang yang mempunyai pendapat itu. Maka setiap kali lafaz “bersama” digunakan, kita perlu bertanya: bersama dari sudut apa?
Inilah persoalan yang sangat penting apabila mengistinbat daripada ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾. Kita tidak mahu mengambil lafaz “bersama” secara terlalu sempit, tetapi kita juga tidak mahu memasukkan terlalu banyak makna yang tidak ditunjukkan oleh konteks. Yang paling jelas ialah kebersamaan mereka dari sudut keberpihakan, sokongan, persetujuan dan keselarasan tujuan. Kebersamaan fizikal memang berlaku kerana mereka bertemu dan kembali kepada golongan tersebut, tetapi konteks menunjukkan bahawa maksud yang lebih besar daripada ucapan itu ialah mereka mahu menyatakan bahawa mereka berada di pihak tersebut.
Kita juga perlu memahami bahawa kebersamaan tidak semestinya bermaksud hubungan yang baik. Dalam ayat ini, kebersamaan mereka dengan golongan tersebut adalah kebersamaan dalam keburukan. Mereka bersama dalam penipuan dan memperolok-olokkan orang beriman. Maka “bersama” ialah lafaz yang neutral dari sudut bentuknya; baik atau buruk kebersamaan ditentukan oleh perkara yang menjadi objek kebersamaan. Jika seseorang bersama orang soleh dalam ketaatan, itu kebersamaan yang baik. Jika seseorang bersama manusia dalam maksiat, itu kebersamaan yang buruk. Jika seseorang bersama orang beriman dalam kebenaran, itu kebersamaan yang terpuji. Jika seseorang bersama pihak yang menentang kebenaran, ia menjadi kebersamaan yang tercela.
Dengan demikian, kita tidak boleh menilai perkataan “مع” secara terpisah daripada perkara yang mengiringinya. Allah menyebut ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾ kemudian menjelaskan ﴿إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِءُونَ﴾. Maka bentuk kebersamaan itu dapat diketahui daripada konteks. Mereka bersama dalam sikap memperolokkan orang beriman. Mereka bersama dalam usaha menyembunyikan hakikat. Mereka bersama dalam pendirian yang mereka tunjukkan kepada golongan tersebut. Ini semua memperincikan makna kebersamaan.
Ayat ini juga memberikan pengajaran bahawa kebersamaan yang paling berbahaya ialah kebersamaan yang disembunyikan di sebalik penampilan yang bertentangan. Orang munafik tidak datang kepada orang beriman dengan mengatakan bahawa mereka membenci iman. Sebaliknya mereka berkata ﴿ءَامَنَّا﴾. Mereka menggunakan penampilan iman untuk melindungi diri. Kemudian mereka kembali kepada pihak yang lain dan berkata ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾. Maka mereka mempunyai dua wajah. Ini bukan sekadar masalah sosial, tetapi masalah kejujuran hati.
Oleh itu, ayat ini boleh dijadikan asas untuk memahami bahawa seseorang tidak boleh diukur hanya dengan kumpulan yang dia kelihatan bersama. Orang munafik kelihatan bersama orang beriman. Tetapi al-Quran membongkar apa yang mereka katakan ketika kembali kepada golongan mereka. Ini tidak bermakna kita boleh menghukum hati manusia sesuka hati. Sebaliknya, ia mengajar kita supaya memahami bahawa penampilan luar dan hakikat batin ialah dua perkara yang berbeza. Hanya Allah mengetahui apa yang tersembunyi dalam hati, sedangkan manusia menilai berdasarkan perkara yang zahir.
Perkara ini sangat penting kerana manusia mudah tertipu dengan simbol kebersamaan. Seseorang yang duduk bersama orang soleh mungkin dianggap soleh. Seseorang yang memakai pakaian tertentu mungkin dianggap mempunyai pendirian tertentu. Seseorang yang berada dalam sesuatu kumpulan mungkin dianggap menyetujui semua perkara dalam kumpulan tersebut. Sedangkan ayat ini mengajar bahawa kebersamaan zahir tidak semestinya membuktikan kebersamaan batin. Orang munafik berada bersama orang beriman, tetapi mereka sendiri mengaku kepada golongan lain bahawa mereka bersama mereka.
Kebersamaan juga boleh difahami dari sudut komunikasi antara kelompok. “Kami” dan “kamu” dalam ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾ menunjukkan adanya pihak yang berbicara dan pihak yang menjadi sasaran ucapan. Mereka mahu mendekatkan “kami” kepada “kamu”. Ini merupakan bahasa yang menghilangkan jarak. Mereka tidak berkata “kami mengenali kamu” atau “kami pernah bersama kamu”, tetapi “kami bersama kamu”. Ini ialah bahasa identiti dan keberpihakan. Mereka mahu pihak tersebut melihat mereka sebagai sekutu.
Maka lafaz ini juga mengandungi unsur pembentukan kepercayaan. Orang yang mendengar “kami bersama kamu” akan merasa bahawa mereka tidak bersendirian. Kebersamaan memberikan rasa bahawa ada pihak lain yang menyokong. Orang munafik memanfaatkan kesan ini. Mereka mahu memastikan pihak tersebut percaya bahawa mereka mempunyai sekutu daripada kalangan orang yang berada dalam masyarakat Islam. Ini menjadikan ucapan tersebut sangat berbahaya kerana ia bukan sekadar dusta terhadap satu pihak, tetapi juga satu usaha membina kepercayaan pihak lain.
Daripada sini kita dapat memahami bahawa kebersamaan boleh mempunyai kesan psikologi. Seseorang yang merasakan ada orang bersamanya akan berasa lebih kuat. Seseorang yang merasakan dirinya bersendirian akan berasa lemah. Sebab itu dalam kehidupan manusia, ungkapan “aku bersama kamu” mempunyai nilai yang besar. Ia boleh memberikan semangat, keyakinan dan rasa tidak keseorangan. Dalam ayat ini, orang munafik menggunakan bahasa kebersamaan untuk menguatkan hubungan mereka dengan golongan tersebut.
Namun, kebersamaan yang sebenar bukan sekadar memberikan rasa selesa. Ia mempunyai tanggungjawab. Apabila seseorang berkata “aku bersama kamu”, pendengar secara semula jadi memahami bahawa dia akan menyokong dan tidak mengkhianatinya. Oleh sebab itu, ucapan kebersamaan bukan sesuatu yang ringan apabila digunakan dalam perkara besar. Orang munafik menggunakan lafaz ini tetapi mereka tidak jujur. Maka ayat ini memberi peringatan supaya seseorang tidak mudah membuat janji kebersamaan jika hatinya tidak benar-benar bersedia menanggung makna yang terkandung di dalamnya.
Dalam konteks dakwah dan kehidupan masyarakat Islam, perkara ini juga sangat penting. Seorang Muslim mungkin hidup bersama manusia yang berbeza agama, bangsa, budaya dan pandangan. Kebersamaan sosial tidak semestinya bermaksud menerima semua kepercayaan mereka. Kita boleh hidup bersama, berjual beli, bertetangga, bekerja dan berinteraksi secara adil tanpa menganggap semua pendirian adalah benar. Maka lafaz “bersama” perlu sentiasa dijelaskan berdasarkan konteks. Ada kebersamaan sebagai manusia, ada kebersamaan dalam hubungan sosial, dan ada kebersamaan dalam pendirian agama. Tidak boleh semuanya dicampurkan.
Ayat ini juga menunjukkan bahawa kebersamaan dalam perkara yang salah tidak menjadi benar hanya kerana ramai yang melakukannya. Orang munafik mempunyai kelompok yang mereka anggap sebagai pihak mereka. Tetapi pengelompokan itu tidak mengubah hakikat kesalahan mereka. Manusia sering mencari kekuatan dalam jumlah. Apabila seseorang melihat ramai orang bersamanya, dia mungkin menganggap dirinya berada di pihak yang benar. Al-Quran mengajar bahawa kebenaran tidak ditentukan semata-mata oleh jumlah manusia yang berada bersama seseorang. Orang munafik boleh mempunyai kelompok dan hubungan, tetapi itu tidak menjadikan pendirian mereka benar.
Kita juga boleh memahami bahawa kebersamaan mempunyai unsur arah. Apabila dikatakan “kami bersama kamu”, ada satu arah keberpihakan daripada “kami” kepada “kamu”. Mereka tidak berkata “kamu bersama kami”, tetapi “kami bersama kamu”. Ini memberikan penekanan kepada keputusan mereka untuk menempatkan diri mereka di pihak yang lain. Dalam konteks ini, kebersamaan merupakan satu bentuk pengisytiharan posisi. Mereka mahu pihak tersebut mengetahui bahawa mereka memilih untuk berada bersama mereka.
Hal ini memperlihatkan satu lagi dimensi penting: kebersamaan ialah pilihan apabila seseorang mempunyai lebih daripada satu lingkungan. Orang munafik mempunyai akses kepada dua kelompok. Mereka berinteraksi dengan orang beriman dan juga dengan golongan yang menjadi “syaitan-syaitan” mereka. Apabila berada di hadapan satu pihak, mereka mengaku sesuatu. Apabila berada di hadapan pihak lain, mereka mengaku sesuatu yang lain. Maka masalah utama mereka ialah mereka tidak memilih kebenaran sebagai asas kebersamaan. Mereka memilih apa yang sesuai dengan keadaan.
Inilah yang menjadikan ayat ini sangat kuat sebagai peringatan terhadap sikap berpura-pura. Manusia boleh menipu manusia lain untuk sementara waktu, tetapi dia tidak boleh menyembunyikan sesuatu daripada Allah. Orang munafik boleh berkata ﴿ءَامَنَّا﴾ kepada orang beriman dan ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾ kepada pihak lain, tetapi Allah mengetahui kedua-dua ucapan tersebut. Maka ayat ini juga mengingatkan bahawa kebersamaan manusia yang palsu tidak akan menyembunyikan hakikat daripada Allah.
Apabila diperhatikan lebih mendalam, kebersamaan dalam ayat ini juga mempunyai lapisan antara zahir dan batin. Zahir mereka berkata iman. Batin mereka menolak. Zahir mereka berada dalam masyarakat Islam. Batin mereka menyebelahi pihak lain. Zahir mereka menggunakan bahasa agama. Batin mereka memperolokkan orang beriman. Maka ayat ini membongkar jurang antara rupa luar dengan hakikat dalam. Jurang inilah yang menjadi ciri utama kemunafikan.
Sebab itu kita boleh mengatakan bahawa daripada lafaz ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾ terdapat pelajaran bahawa kebersamaan yang sebenar mestilah selari antara hati, ucapan dan perbuatan. Apabila tiga perkara ini selari, kebersamaan menjadi jujur. Apabila ucapan bertentangan dengan hati dan perbuatan, kebersamaan menjadi palsu. Orang munafik merupakan contoh apabila ucapan mereka berubah mengikut siapa yang berada di hadapan mereka.
Kebersamaan yang paling tinggi bukan sekadar berada di tempat yang sama, tetapi berada pada kebenaran yang sama. Dua orang boleh duduk dalam satu masjid tetapi mempunyai tujuan yang berbeza. Dua orang boleh berada dalam satu organisasi tetapi mempunyai matlamat yang berbeza. Dua orang boleh tinggal dalam satu rumah tetapi mempunyai pendirian yang berbeza. Sebaliknya, dua orang boleh berada di dua negara yang berbeza tetapi bersama dalam satu kebenaran. Maka ukuran kebersamaan bergantung kepada perkara yang menjadi titik pertemuan.
Daripada ayat ini juga dapat difahami bahawa kebersamaan boleh menjadi kebersamaan yang sebenar atau kebersamaan yang didakwa. Orang munafik mendakwa, ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾. Mereka mahu pihak tersebut percaya bahawa mereka benar-benar bersama. Tetapi Allah membongkar keadaan mereka. Ini menunjukkan bahawa dakwaan kebersamaan perlu dibuktikan. Dalam agama, seseorang tidak menjadi benar hanya dengan dakwaan. Dakwaan iman perlu dibuktikan melalui kejujuran dan amal. Begitu juga dakwaan kesetiaan perlu dibuktikan apabila diuji.
Perkara ini boleh diperluaskan kepada hubungan manusia. Seorang sahabat boleh berkata dia bersama sahabatnya. Seorang guru boleh berkata dia bersama muridnya. Seorang pemimpin boleh berkata dia bersama rakyatnya. Seorang anak boleh berkata dia bersama ibu bapanya. Tetapi setiap kebersamaan mempunyai tuntutan. Jika seseorang hanya hadir ketika senang tetapi hilang ketika susah, kebersamaannya lemah. Jika seseorang berkata menyokong tetapi diam ketika diperlukan, kebersamaannya tidak sempurna. Maka ayat ini memberi kita satu ukuran penting tentang hakikat kebersamaan: kebersamaan mempunyai makna yang lebih besar daripada kehadiran fizikal.
Lafaz ﴿مَعَكُمْ﴾ juga boleh menunjukkan kebersamaan dalam keadaan tertentu, bukan semestinya sepanjang masa. Dalam penggunaan bahasa, seseorang boleh berkata “aku bersama kamu dalam perkara ini”, sedangkan dia tidak bersama orang tersebut dalam semua urusan. Ini menunjukkan bahawa kebersamaan boleh bersifat khusus. Dalam ayat orang munafik, mereka menyatakan kebersamaan mereka dengan golongan tersebut dalam konteks tertentu, iaitu berkaitan sikap mereka terhadap orang beriman dan perbuatan memperolokkan mereka. Oleh itu, kita tidak perlu menganggap bahawa setiap lafaz “bersama” menunjukkan kebersamaan mutlak dalam semua perkara.
Ini merupakan satu kaedah penting dalam istinbat: jangan menambah kepada lafaz lebih daripada apa yang ditunjukkan oleh konteks. Kita boleh mengeluarkan beberapa jenis kebersamaan yang jelas dan munasabah daripada ayat ini, tetapi kita tidak boleh mengatakan bahawa setiap bentuk kebersamaan pasti dimaksudkan oleh lafaz tersebut. Yang lebih tepat ialah mengatakan bahawa ayat ini membuka ruang untuk memahami konsep kebersamaan melalui konteks orang munafik. Daripada situ kita boleh melihat bagaimana bahasa Arab menggunakan “مع” untuk hubungan yang lebih luas daripada sekadar tempat.
Kita juga perlu membezakan antara kebersamaan dengan kesatuan. Dua pihak yang bersama tidak semestinya menjadi satu. Orang munafik berkata “kami bersama kamu”, tetapi “kami” tetap “kami” dan “kamu” tetap “kamu”. Lafaz tersebut menunjukkan hubungan, bukan peleburan. Ini adalah kaedah yang sangat penting dalam memahami lafaz-lafaz hubungan. Apabila al-Quran menyebut sesuatu sebagai bersama sesuatu yang lain, kita tidak boleh terus menganggap bahawa kedua-duanya menjadi satu hakikat. Kebersamaan hanya menunjukkan adanya hubungan tertentu yang ditentukan oleh konteks.
Begitu juga kebersamaan tidak semestinya bermaksud persamaan pada semua sifat. Seseorang boleh bersama kita dalam satu perkara tetapi berbeza dalam banyak perkara lain. Dua orang boleh bersama dalam membantu seorang miskin tetapi berbeza dalam pekerjaan, keluarga dan pandangan dunia. Dua orang boleh bersama dalam mempertahankan satu kebenaran tetapi tidak semestinya mempunyai kehidupan yang sama. Maka kebersamaan bersifat nisbi kepada perkara yang menjadi titik pertemuan.
Ayat ini juga mengajar bahawa kebersamaan boleh digunakan untuk menipu kerana manusia cenderung mempercayai orang yang mengatakan dirinya bersama mereka. Jika seseorang berkata “aku menentang kamu”, pendengar akan berjaga-jaga. Tetapi jika seseorang berkata “aku bersama kamu”, pendengar akan membuka ruang kepercayaan. Orang munafik mengambil kesempatan daripada sifat manusia ini. Mereka menggunakan bahasa yang menenangkan pihak tersebut sambil menyembunyikan hakikat daripada pihak yang lain. Ini menunjukkan bahawa penipuan paling berbahaya kadang-kadang datang bukan melalui permusuhan terbuka, tetapi melalui dakwaan kebersamaan.
Daripada sudut pendidikan jiwa, ayat ini juga memberi peringatan supaya kita sendiri memeriksa kebersamaan kita. Dengan siapa hati kita bersama? Dalam perkara apa kita menyokong? Siapa yang kita bela? Apa yang kita perjuangkan? Apakah ucapan kita sama dengan pendirian hati? Adakah kita berkata sesuatu di hadapan manusia tetapi berkata perkara yang bertentangan apabila bersendirian? Soalan-soalan ini sangat penting kerana ayat tentang munafik bukan hanya untuk kita membaca keburukan orang lain. Ia juga untuk kita takut terhadap sifat yang boleh merosakkan hati sendiri.
Seseorang mungkin tidak menjadi munafik seperti golongan yang disebut dalam ayat, tetapi dia boleh memiliki sebahagian sifat yang berbahaya apabila dia membiasakan diri dengan dua wajah. Dia memuji seseorang di hadapannya, kemudian mencelanya di belakang. Dia menyatakan sokongan kepada satu perkara, tetapi berusaha menjatuhkannya secara tersembunyi. Dia mengatakan “aku bersama kamu” apabila berada di hadapan orang tersebut, tetapi apabila berpaling dia menunjukkan kebencian dan penghinaan. Sikap seperti ini perlu dijauhi kerana ia merosakkan amanah dan kejujuran.
Kebersamaan yang benar pula ialah kebersamaan yang tidak memerlukan dua wajah. Seseorang yang jujur tidak perlu mengubah pendirian hanya kerana orang yang berada di hadapannya berubah. Dia boleh bercakap dengan hikmah, boleh menjaga adab, boleh memilih bahasa yang lembut, tetapi dia tidak menjadikan kebohongan sebagai alat untuk mengekalkan hubungan. Dia tidak perlu berkata “aku bersama kamu” jika sebenarnya dia tidak bersama. Dia boleh berkata dengan sopan bahawa dia tidak bersetuju. Kejujuran lebih selamat daripada permainan dua wajah.
Daripada lafaz ini juga kita dapat melihat bahawa kebersamaan mempunyai dimensi emosi. Apabila seseorang berkata “kami bersama kamu”, dia mahu menunjukkan bahawa dia bukan orang yang asing daripada mereka. Ada rasa kedekatan yang cuba dibina melalui bahasa. Dalam konteks orang munafik, kedekatan ini palsu kerana mereka membina kepercayaan dengan cara yang tidak jujur. Tetapi dari sudut bahasa, ungkapan tersebut menunjukkan betapa kuatnya perkataan “bersama” dalam membina hubungan.
Kebersamaan juga mempunyai dimensi moral. Tidak semua orang yang kita bersama patut kita ikuti. Tidak semua kumpulan yang menerima kita patut kita jadikan tempat bergantung. Tidak semua orang yang berkata “kami bersama kamu” patut kita percaya tanpa melihat perbuatannya. Orang munafik menunjukkan bahawa seseorang boleh mendakwa kebersamaan tetapi sebenarnya mempunyai niat yang buruk. Maka seorang Muslim perlu mempunyai kebijaksanaan dalam menilai hubungan.
Ayat ini juga boleh difahami sebagai peringatan bahawa kesetiaan kepada kebenaran mesti mengatasi kesetiaan kepada kelompok. Orang munafik mahu bersama pihak tertentu kerana kepentingan dan hubungan kelompok. Mereka tidak meletakkan kebenaran sebagai asas. Sebaliknya, orang yang beriman sepatutnya menjadikan kebenaran sebagai ukuran. Jika kelompoknya melakukan kesalahan, dia tidak menyokong kesalahan hanya kerana mereka “orang kita”. Kebersamaan tidak boleh menyebabkan seseorang membela kebatilan.
Ini sangat penting kerana perkataan “kami” dan “kamu” dalam kehidupan manusia boleh menghasilkan semangat kelompok yang sangat kuat. Apabila seseorang terlalu mengutamakan “kami”, dia boleh menolak kebenaran hanya kerana kebenaran itu datang daripada pihak “kamu”. Orang munafik pula menggunakan dua kelompok untuk kepentingan mereka sendiri. Al-Quran membongkar permainan tersebut. Maka kebersamaan yang terpuji ialah kebersamaan yang tunduk kepada kebenaran, bukan kebenaran yang dipaksa tunduk kepada kebersamaan kelompok.
Akhirnya, apabila kita mengistinbat daripada ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾, kita dapat melihat bahawa lafaz ﴿مَعَ﴾ mempunyai keluasan yang sangat besar. Ia boleh merangkumi kebersamaan tempat, kebersamaan hubungan, kebersamaan sokongan, kebersamaan pendirian, kebersamaan persetujuan, kebersamaan tujuan, kebersamaan perbuatan, kebersamaan pembelaan, kebersamaan kesetiaan, kebersamaan identiti kelompok dan kebersamaan kecenderungan. Tetapi semua bentuk ini tidak semestinya terkandung dengan tahap yang sama pada setiap penggunaan lafaz “مع”. Dalam ayat Surah al-Baqarah ayat 14, konteks memberikan penekanan yang kuat kepada kebersamaan orang munafik dengan golongan tersebut dari sudut keberpihakan, persetujuan, sokongan dan keselarasan mereka dalam memperolok-olokkan orang beriman.
Maka apabila seseorang membaca ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾, janganlah dia memahami “bersama” hanya sebagai “berada di tempat yang sama”. Makna ayat jauh lebih luas. Mereka mahu mengatakan bahawa mereka berada di pihak tersebut. Mereka mahu menyatakan sokongan. Mereka mahu menunjukkan bahawa mereka mempunyai pendirian yang sama. Mereka mahu meyakinkan bahawa hubungan mereka dengan orang beriman hanyalah lakonan. Mereka mahu menunjukkan bahawa mereka berkongsi tujuan dalam memperolok-olokkan orang beriman. Mereka mahu mendapatkan kepercayaan dan penerimaan daripada pihak tersebut. Semua ini menunjukkan bahawa lafaz “bersama” dalam bahasa al-Quran perlu dibaca dengan perhatian kepada konteks, susunan ayat dan keadaan pihak yang disebut.
Dengan itu, kebersamaan yang boleh diistinbatkan daripada ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾ bukan sekadar satu kebersamaan jasmani. Ia ialah kebersamaan yang berkaitan dengan pihak yang dipilih, sokongan yang diberikan, pendirian yang dikongsi, persetujuan yang ditunjukkan, tujuan yang dikejar, perbuatan yang dilakukan, hubungan yang dibina, identiti kelompok yang diakui dan rahsia yang dikongsi. Tetapi kerana semua itu dilakukan oleh orang munafik dengan penuh penipuan, ayat tersebut pada masa yang sama menjadi gambaran tentang kebersamaan yang palsu. Mereka menggunakan lafaz kebersamaan untuk menyembunyikan hakikat. Mereka menyebut “kami” dan “kamu” untuk membina rasa satu kelompok, sedangkan di hadapan orang beriman mereka memakai wajah yang berbeza.
Oleh sebab itu, ayat ini memberikan satu prinsip yang sangat besar: kebersamaan tidak boleh dinilai berdasarkan lafaz semata-mata; ia perlu dilihat pada apa yang menjadi kandungan kebersamaan tersebut. Jika seseorang bersama kita dalam kebenaran, maka kebersamaannya mempunyai nilai. Jika dia bersama kita dalam kebaikan, maka kebersamaannya menjadi sokongan. Jika dia bersama kita dalam perjuangan yang benar, maka kebersamaannya menjadi kekuatan. Tetapi jika seseorang bersama kita dalam kebatilan, kebersamaan itu menjadi dosa. Jika dia bersama kita dalam penipuan, kebersamaan itu menjadi pengkhianatan. Dan jika dia hanya berkata “aku bersama kamu” sedangkan hatinya menipu, maka lafaz tersebut tidak menyelamatkan dirinya daripada hakikat yang diketahui oleh Allah.
Lafaz ﴿إِنَّا مَعَكُمْ﴾ akhirnya memperlihatkan bahawa satu perkataan yang pendek boleh membawa gambaran hubungan manusia yang sangat luas. “Bersama” boleh bermaksud bersama pada tempat, bersama pada pendirian, bersama pada tujuan, bersama pada sokongan, bersama pada perbuatan dan bersama pada kecenderungan. Tetapi yang paling penting ialah mengetahui bersama dalam perkara apa dan bersama dengan kejujuran atau dengan penipuan. Orang munafik berkata “kami bersama kamu”, tetapi kebersamaan itu bukan kebersamaan yang dibina atas iman dan kebenaran. Ia dibina atas permainan, penipuan dan kepentingan. Maka ayat ini menjadi cermin yang sangat kuat untuk manusia melihat bahawa kebersamaan yang sebenar bukan sekadar menyebut “aku bersama kamu”, tetapi memastikan hati, ucapan dan perbuatan tidak saling bercanggah.
asas
klk
