2. AL-QIDAM ( القِدَمُ ) (M/S 24)

ا   ب   ت   ث   ج   ح   خ   د   ذ   ر   ز   س   ش   ص   ض   ط   ظ   ع   غ   ف   ق   ك   ل   م   ن   و   ه   ي

A   B   C   D   E   F   G   H   I   J   K   L   M   N   O   P   Q   R   S   T   U   V   W   X   Y   Z

edit / Huruf R / Perkataan Risalah / Perincian Kitab Risalah At-Tauhid Karangan Abdul Ghani Yahya Dan Umar Yusuf / 

1. 2. AL-QIDAM ( القِدَمُ ) (M/S 24)

2. AL-QIDAM ( القِدَمُ )

Ertinya: Sedia.

Maka hakikatnya ibarat daripada menafikan ada permulaan wujud Tuhan kerana Tuhan yang menjadikan tiap-tiap suatu yang ada, yang demikian tak dapat tiada keadaannya lebih dahulu daripada tiap-tiap sesuatu itu kiranya Tuhan tidak lebih dahulu daripada tiap-tiap suatu, nescaya boleh ada sesuatu lebih dahulu daripada yang mengadakan yang demikian itu batil.

Apabila disebut Tuhan bersifat dengan gidam jadilah ia qadim, misalnya seperti Zaid apabila dikatakan ia bersifat dengan anjur nescaya disebutlah ia itu penganjur. Di dalam 'ilmu Tauhid ini ada satu perkataan yang sama maknanya dengan qadim, iaitu; azali. Setengah-setengah 'ulamá' mengatakan: "Kedua-dua perkataan ini sama maknanya iaitu sesuatu yang tiada permulaan baginya", dan setengah 'ulama' yang lain pula berkata: "Antara kedua perkataan (gadim dan azali) ini ada beza iaitu qadim itu disebutkan pada perkara yang ada (maujud) sahaja seperti dzat Allah qadim dan qudratnya qadim. Adapun azali itu disebutkan pada perkara yang ada (maujud) seperti dzat Allah dan qudratNya azali dan pada perkara yang tiada (ghair maujud) seperti yang menyerupai Allah itu azali. Maka gadim itu khas dan azali itu am tiap-tiap qadim azali tiada boleh 'akas (sebaliknya), yakni tiap-tiap azali tiada boleh disebut qadim.

Adalah qadim dengan nisbah kepada nama terbahagi kepada empat bahagian:

1. Qadim Sifati (tidak ada permulaan sifat Allah Tá ala).

2. Qadim Dzati (tidak ada permulaan dzat Allah Ta'ala).

3. Qadim Idhafi (terdahulu suatu atas suatu seperti terdahulu bapa nisbah kepada anak).

4. Qadim Zamaniy (lalu masa atas sesuatu sekurang-kurangnya setahun).

Maka Qadim Hakiki (Qadim Sifati dan Qadim Dzati) tiada harus dikatakan lain daripada Allah Ta'ala.

2. AL-QIDAM (القِدَمُ)

Sifat kedua daripada sifat dua puluh yang wajib bagi Allah Ta‘ala ialah Al-Qidam. Jika Al-Wujud bermaksud menetapkan bahawa Allah Ta‘ala benar-benar ada, maka Al-Qidam pula memperincikan bahawa kewujudan Allah Ta‘ala itu tidak mempunyai permulaan. Ertinya, Allah Ta‘ala bukan suatu yang pada asalnya tiada kemudian menjadi ada. 

Allah Ta‘ala tidak diwujudkan selepas ketiadaan. Allah Ta‘ala tidak muncul daripada sesuatu yang sebelumnya telah ada. Allah Ta‘ala tidak dilahirkan oleh sesuatu, tidak diciptakan oleh sesuatu dan tidak menerima kewujudan daripada sesuatu. Bahkan Allah Ta‘ala ialah Tuhan yang wujud tanpa permulaan bagi kewujudan-Nya. Inilah makna asas Al-Qidam yang disebut dalam ilmu tauhid dengan perkataan “Sedia”.

Perkataan “sedia” dalam bahasa pengajian tauhid Melayu lama tidak boleh difahami dengan pengertian bahasa harian yang sempit. “Sedia” di sini bukan bermaksud Allah Ta‘ala sedang menunggu sesuatu sebelum sesuatu itu berlaku, bukan bermaksud Allah Ta‘ala sudah “lama” berada di suatu tempat, bukan pula bermaksud Allah Ta‘ala telah wujud dalam tempoh masa yang tidak terhingga seperti sebuah benda yang sangat tua. 

Makna yang dikehendaki ialah tidak ada permulaan bagi wujud Allah Ta‘ala. Ini merupakan makna yang sangat penting kerana jika perkataan “sedia” difahami hanya dengan makna “telah lama”, seseorang mungkin terjebak dalam gambaran bahawa Allah berada dalam masa selama-lamanya sebagaimana makhluk berada dalam masa. Sedangkan perbahasan Al-Qidam jauh lebih tinggi daripada persoalan “berapa lama Allah telah wujud”. Soalan “berapa lama” sendiri mengandaikan adanya ukuran masa, sedangkan Allah Ta‘ala tidak menerima permulaan kewujudan dan tidak bergantung kepada masa sebagaimana makhluk.

Al-Qidam hendaklah difahami selepas seseorang memahami Al-Wujud. Pada sifat pertama telah dibicarakan bahawa Allah Ta‘ala itu wujud. Sekarang persoalan berikutnya ialah: bagaimanakah wujud Allah itu? Adakah wujud Allah bermula pada suatu ketika? Adakah pernah suatu masa Allah tidak ada kemudian Allah menjadi ada? Jawapannya ialah tidak. Allah Ta‘ala bersifat Qidam. Oleh itu, Al-Wujud menetapkan hakikat “Allah ada”, sedangkan Al-Qidam menafikan “permulaan” bagi kewujudan Allah. Kedua-duanya saling berkaitan tetapi tidak sama maknanya. Jika seseorang hanya memahami Wujud tanpa Qidam, dia mungkin membayangkan suatu tuhan yang pernah tidak ada lalu menjadi ada. Jika dia memahami Qidam tanpa Wujud, istilah itu pula kehilangan tempat kerana Qidam Hakiki berkaitan dengan wujud yang tidak mempunyai permulaan. Maka kedua-dua sifat ini perlu difahami bersama.

Hakikat Al-Qidam ialah menafikan adanya permulaan bagi wujud Allah Ta‘ala. “Permulaan” bermaksud suatu titik yang sebelumnya tidak ada dan selepas titik itu menjadi ada. Apabila sesuatu mempunyai permulaan, maka sebelum permulaan tersebut ia tidak wujud dalam bentuk yang dimaksudkan. Sebuah rumah mempunyai permulaan pembinaan. Sebuah buku mempunyai permulaan penulisan dan pencetakan. Seorang manusia mempunyai permulaan kehidupan di dunia. Sebuah kerajaan mempunyai permulaan sejarah. Sebuah gunung mungkin mempunyai sejarah pembentukan. Semua contoh ini mempunyai titik permulaan tertentu kerana semuanya adalah makhluk atau perkara yang berlaku dalam alam. Allah Ta‘ala tidak demikian. Allah tidak mempunyai titik permulaan.

Jika Allah Ta‘ala mempunyai permulaan, maka timbul persoalan yang sangat besar: apakah yang menyebabkan Allah menjadi ada pada permulaan tersebut? Jika sebelum itu Allah tidak ada, kemudian Allah menjadi ada, maka perubahan daripada tidak ada kepada ada memerlukan penjelasan. Sesuatu yang belum wujud tidak boleh mengadakan dirinya sendiri. Jika ada sesuatu yang mengadakan Allah, maka sesuatu itu lebih terdahulu daripada Allah dari sudut pengadaan. Jika sesuatu itu juga makhluk, ia memerlukan pengada. Maka persoalan tidak selesai. Oleh sebab itu, akal yang sahih menuntut adanya suatu Wujud yang tidak mempunyai permulaan dan tidak menerima kewujudan daripada pihak lain. Itulah yang dimaksudkan dengan Wajib al-Wujud, dan Allah Ta‘ala adalah Wajib al-Wujud.

Ayat yang diberikan dalam teks tradisional tersebut, iaitu bahawa Allah menjadikan tiap-tiap sesuatu yang ada, membawa kepada satu hujah yang sangat kuat. Jika Allah ialah Pencipta segala sesuatu selain-Nya, maka Allah tidak boleh menjadi salah satu daripada perkara yang diciptakan. Jika dikatakan Allah diciptakan, maka Allah bukan lagi Pencipta mutlak bagi segala sesuatu. Akan ada pencipta yang lebih dahulu daripada Allah. Ini bercanggah dengan pengertian ketuhanan. Maka Tuhan mesti mempunyai sifat yang membezakan-Nya daripada segala makhluk, dan antara sifat itu ialah Qidam.

Al-Quran menyebut:

هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

“Dialah Yang Awal dan Yang Akhir, Yang Zahir dan Yang Batin, dan Dia Maha Mengetahui akan tiap-tiap sesuatu.”

Surah al-Hadid: 3.

Nama Allah sebagai Al-Awwal sangat berkait dengan pengertian Al-Qidam. Rasulullah SAW juga bersabda dalam doa yang masyhur:

أَنْتَ الْأَوَّلُ فَلَيْسَ قَبْلَكَ شَيْءٌ

“Engkaulah Yang Awal, maka tiada sesuatu pun sebelum-Mu.”

Hadis riwayat Muslim.

Kenyataan ini merupakan penjelasan yang sangat jelas tentang Al-Qidam. “Tiada sesuatu sebelum-Mu” bukan bermaksud Allah berada di dalam satu barisan masa yang panjang lalu tidak ada sesuatu di sebelah kiri-Nya. Maksudnya ialah tidak ada sesuatu yang mendahului Allah dari sudut wujud dan permulaan. Allah bukan salah satu mata rantai dalam rangkaian makhluk. Allah ialah Pencipta rangkaian tersebut.

Apabila dikatakan Allah ialah Al-Awwal, jangan dibayangkan bahawa Allah ialah “benda pertama” dalam alam. Ini kesalahan yang sangat penting untuk dielakkan. Kalau Allah dikatakan benda pertama, maka Allah telah dimasukkan ke dalam kategori benda yang kemudian diikuti oleh benda kedua, ketiga dan seterusnya. Sedangkan Allah bukan sebahagian daripada alam. Allah ialah Khaliq, sedangkan segala sesuatu selain-Nya ialah makhluk. Al-Awwal pada Allah bukan seperti nombor satu dalam senarai benda. Al-Awwal bermaksud bahawa tidak ada sesuatu yang mendahului-Nya.

Ini membawa kita kepada satu persoalan besar: apakah yang dimaksudkan dengan “lebih dahulu” apabila membicarakan Allah? Dalam bahasa manusia, “lebih dahulu” sering bermaksud lebih dahulu dalam masa. Contohnya, ayah lebih dahulu daripada anak dari sudut masa kelahiran. Guru lebih dahulu mengajar sebelum murid memahami sesuatu. Sebuah rumah dibina dahulu sebelum seseorang masuk ke dalamnya. Tetapi “terdahulu” dalam pembahagian Qadim Idhafi tidak semestinya bermaksud tidak mempunyai permulaan. Ia boleh menunjukkan hubungan antara dua perkara yang salah satunya dianggap terdahulu berbanding yang lain. Ini akan diterangkan kemudian apabila membicarakan Qadim Idhafi.

Adapun Qidam Allah Ta‘ala ialah Qidam Hakiki. Qidam Hakiki bukan sekadar terdahulu berbanding sesuatu yang lain. Ia bermaksud tidak ada permulaan bagi wujud Allah. Inilah perbezaan yang sangat penting antara Qidam Hakiki dengan penggunaan perkataan qadim secara nisbi atau idhafi. Seorang ayah boleh disebut terdahulu berbanding anaknya, tetapi ayah itu tetap mempunyai permulaan. Dia lahir daripada ibu bapanya dan tidak wujud sebelum kelahirannya. Maka “terdahulu” di sini hanya relatif kepada anak. Ia bukan Qidam Hakiki.

Begitu juga apabila dikatakan sesuatu bangunan itu “lama” atau “terdahulu”, perkataan tersebut tidak bermaksud bangunan itu tidak mempunyai permulaan. Ia hanya bermaksud bangunan itu lebih dahulu daripada bangunan atau kejadian lain dalam perbandingan tertentu. Sebuah masjid yang berusia seratus tahun adalah lama berbanding bangunan yang baru dibina lima tahun lalu, tetapi masjid itu tetap mempunyai permulaan. Ia dibina pada suatu masa. Maka sifat “lama” tersebut ialah nisbi dan bukan Qidam Hakiki.

Inilah sebab pembahagian Qadim dalam teks tradisional sangat berguna untuk mendidik akal supaya tidak mencampurkan beberapa penggunaan perkataan yang sama. Perkataan qadim boleh digunakan dengan makna yang berbeza mengikut nisbah dan konteks. Tetapi apabila disebut Allah Ta‘ala bersifat Qadim, yang dimaksudkan ialah Qidam Hakiki. Allah tidak mempunyai permulaan. Bukan sekadar Allah lebih tua daripada alam. Bukan sekadar Allah wujud sebelum manusia. Bukan sekadar Allah wujud sebelum bumi. Bukan sekadar Allah wujud sebelum langit. Bahkan Allah tidak mempunyai permulaan sama sekali.

Jika dikatakan Allah wujud “sebelum alam”, perkataan “sebelum” perlu difahami dengan cermat. Dalam bahasa manusia, kita mudah membayangkan dua benda yang berada dalam satu garis masa: Allah di satu titik, alam di titik selepasnya. Gambaran seperti ini tidak tepat jika membawa kepada fahaman bahawa Allah dan alam sama-sama berada dalam masa kemudian Allah mendahului alam secara tempoh yang panjang. Allah menciptakan masa sebagaimana Allah menciptakan alam. Maka Allah tidak berhajat kepada masa untuk menjadi wujud. Masa ialah salah satu daripada ciptaan Allah dan tidak menjadi syarat bagi kewujudan-Nya.

Sebagai contoh, kita boleh mengatakan bahawa penciptaan langit dan bumi mempunyai permulaan. Tetapi Allah tidak mempunyai permulaan. Kita boleh mengatakan manusia dilahirkan pada hari tertentu, tetapi kita tidak boleh mengatakan Allah “dilahirkan” pada suatu hari. Kita boleh mengatakan alam mengalami perubahan dari satu keadaan kepada keadaan yang lain, tetapi kita tidak boleh mengatakan Allah menjadi daripada tidak ada kepada ada. Allah tidak mengalami proses menjadi wujud. Dia wujud dengan Qidam-Nya.

Perbezaan antara Allah dan makhluk dalam perkara ini sangat besar. Makhluk mengalami huduth. Huduth bermaksud baharu atau mempunyai permulaan. Allah tidak huduth. Allah Qadim. Makhluk boleh berubah. Allah tidak menjadi seperti makhluk dalam perubahan yang menunjukkan kelemahan dan kebergantungan. Makhluk memerlukan sebab. Allah tidak memerlukan sebab yang mengadakan-Nya. Makhluk menerima wujud. Allah tidak menerima wujud daripada pihak lain.

Konsep huduth menjadi lawan yang sangat penting kepada Qidam dalam pembelajaran ilmu tauhid. Jika sesuatu itu hadith, maka ia mempunyai permulaan. Jika sesuatu itu Qadim Hakiki, ia tidak mempunyai permulaan. Alam disebut sebagai hadith kerana alam ialah makhluk yang diwujudkan Allah. Allah pula Qadim. Dengan membezakan antara Qadim dan Hadith, manusia dapat memahami perbezaan antara Khaliq dan makhluk.

Apabila seseorang melihat sebuah kereta, dia mengetahui bahawa kereta itu mempunyai permulaan. Ia direka, dibuat, dipasang dan akhirnya keluar dari kilang. Tidak ada orang yang waras mengatakan bahawa kereta itu telah wujud tanpa permulaan. Jika ada orang mengatakan sebuah kereta sudah wujud tanpa permulaan, kita akan menganggap perkataannya tidak masuk akal kerana kereta mempunyai sifat-sifat makhluk yang menunjukkan kebergantungan. Begitu juga alam. Alam bukan sesuatu yang boleh dijadikan Tuhan kerana alam mempunyai ciri kebergantungan dan perubahan.

Tetapi perlu diperhatikan bahawa hujah Qidam bukan sekadar mengatakan “semua yang lama adalah Tuhan”. Jika kita berkata sesuatu itu telah wujud sangat lama, itu belum menjadikannya Allah. Umur yang sangat panjang bukan Qidam Hakiki. Sesuatu boleh wujud selama berjuta-juta atau berbilion tahun dan tetap mempunyai permulaan. Selagi terdapat satu titik yang boleh dikatakan “sebelumnya tidak ada, kemudian menjadi ada”, maka ia bukan Qadim Hakiki. Oleh itu, Qidam bukan ukuran panjangnya tempoh kewujudan. Qidam ialah ketiadaan permulaan bagi wujud.

Perkara ini sangat penting dalam menghadapi pemikiran bahawa alam mungkin telah wujud selama-lamanya. Jika seseorang berkata alam itu “sangat lama”, jawapan tauhid bukan sekadar mengatakan “Allah lebih lama daripada alam”. Persoalan sebenar ialah sama ada alam mempunyai sifat Wajib al-Wujud atau tidak. Alam yang terdiri daripada perkara-perkara yang berubah, berhubung dan berhajat tidak menjadi Wajib al-Wujud hanya kerana seseorang membayangkan tempohnya sangat panjang. Panjang masa tidak mengubah hakikat sesuatu daripada mumkin menjadi wajib.

Bayangkan sebuah jam yang berjalan tanpa berhenti untuk tempoh yang sangat panjang. Walaupun jam itu berjalan seratus tahun, seribu tahun atau lebih lama lagi, ia tetap sebuah benda yang mempunyai permulaan. Tempoh yang panjang tidak menghilangkan permulaannya. Jika dikatakan ia tidak mempunyai permulaan, itu satu tuntutan yang berbeza sama sekali daripada mengatakan ia telah wujud lama. Maka apabila ulama berkata Allah Qadim, mereka tidak bermaksud “Allah telah wujud paling lama”. Mereka bermaksud “wujud Allah tidak didahului oleh ketiadaan”.

Di sini dapat difahami mengapa perkataan Azali sering digunakan bersama-sama Qadim. Azali secara umum merujuk kepada sesuatu yang tidak mempunyai permulaan. Dalam sebahagian karya ilmu tauhid, Qadim dan Azali digunakan sebagai sinonim. Dalam perbahasan yang lebih terperinci, ulama membezakan antara kedua-duanya dari sudut penggunaan. Teks yang diberikan menyebut bahawa sebahagian ulama mengatakan kedua-duanya sama makna, iaitu sesuatu yang tidak mempunyai permulaan. Ini ialah penggunaan yang mudah dan luas.

Sebahagian ulama pula membezakan penggunaan Qadim dengan Azali. Menurut pembahagian yang terdapat dalam teks, Qadim digunakan bagi perkara yang maujud, sedangkan Azali lebih umum sehingga boleh digunakan pada perkara maujud dan juga perkara yang tidak maujud. Maka Qadim dikatakan khas dan Azali dikatakan am. Dengan kaedah ini, setiap Qadim adalah Azali, tetapi tidak setiap Azali semestinya Qadim.

Perbezaan ini ialah perbahasan istilah. Ia tidak boleh dijadikan alasan untuk mengatakan terdapat percanggahan aqidah antara ulama hanya kerana mereka menggunakan perkataan Qadim dan Azali dengan cara yang berbeza. Dalam ilmu, kadangkala dua ulama menggunakan satu istilah dengan lingkungan yang berbeza. Yang penting ialah makna yang dimaksudkan. Jika kedua-duanya bersetuju bahawa Allah Ta‘ala tidak mempunyai permulaan, maka asas aqidahnya sama. Perbezaan penggunaan istilah tidak semestinya bermakna perbezaan pada hakikat.

Contohnya, jika seorang ulama berkata “Allah Qadim” dan seorang lagi berkata “Allah Azali”, kedua-duanya menetapkan bahawa Allah tidak mempunyai permulaan. Jika seorang ulama memilih untuk mengatakan “Qadim hanya digunakan bagi maujud” manakala “Azali lebih umum”, itu ialah perincian istilah. Ia membantu menjelaskan bahasa ilmu tetapi tidak mengubah hakikat bahawa Allah Ta‘ala mempunyai Qidam Hakiki.

Dalam penggunaan bahasa Arab dan karya-karya aqidah, perkataan Qidam juga mempunyai beberapa konteks. Ada Qidam yang merujuk kepada zat, ada yang merujuk kepada sifat, ada yang bersifat idhafi atau nisbi dan ada yang berkaitan dengan penggunaan zaman. Teks yang diberikan membahagikannya kepada empat: Qadim Sifati, Qadim Dzati, Qadim Idhafi dan Qadim Zamani. Pembahagian ini perlu diperincikan supaya pembaca tidak menyangka bahawa kesemua empat kategori mempunyai taraf yang sama. Tidak sama sekali. Yang dimaksudkan dengan Qadim Hakiki bagi Allah ialah Qadim Dzati dan Qadim Sifati dalam kerangka pembahagian teks tersebut.

Qadim Dzati bermaksud zat Allah Ta‘ala tidak mempunyai permulaan. Ini merupakan inti utama Al-Qidam sebagai sifat Salbiyyah. Zat Allah tidak didahului oleh ketiadaan. Allah tidak dilahirkan. Allah tidak diciptakan. Allah tidak muncul daripada sesuatu. Allah tidak bergantung kepada bahan asal yang membentuk-Nya. Allah bukan gabungan daripada bahagian-bahagian yang sebelumnya berada secara berasingan lalu disusun menjadi Tuhan. Zat Allah adalah Qadim.

Apabila disebut zat Allah Qadim, ia tidak bermaksud Allah ialah “benda yang paling tua”. Perkataan zat di sini merujuk kepada hakikat Allah sebagaimana layak bagi-Nya. Zat Allah tidak boleh dibayangkan oleh manusia. Kita mengetahui bahawa Allah ada, mengetahui nama dan sifat yang dinyatakan oleh wahyu, tetapi kita tidak mengetahui kaifiat zat Allah. Pengetahuan tentang wujud tidak semestinya bermaksud manusia mengetahui hakikat zat secara keseluruhan.

Allah Ta‘ala berfirman:

لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ

“Tidak ada sesuatu pun yang sebanding dengan-Nya.”

Surah al-Syura: 11.

Ayat ini menjadi benteng ketika membicarakan Qidam Dzati. Kita menetapkan Allah mempunyai zat yang benar-benar wujud dan Qadim, tetapi kita tidak menjadikan zat itu seperti benda yang mempunyai ukuran, bentuk, unsur dan permulaan. Allah tidak menyerupai makhluk. Qidam Allah bukan Qidam sebuah benda yang sudah lama berada dalam ruang.

Qadim Sifati pula merujuk kepada tidak adanya permulaan bagi sifat-sifat Allah yang wajib bagi-Nya. Jika Allah mempunyai ilmu yang sempurna, ilmu-Nya tidak bermula daripada kejahilan. Jika Allah mempunyai qudrah, qudrah-Nya tidak muncul selepas kelemahan. Jika Allah mempunyai hayat, hayat-Nya tidak bermula selepas ketiadaan hidup. Jika Allah bersifat dengan iradah, iradah-Nya tidak muncul kerana sesuatu yang mengajar atau memberi kepada-Nya. Sifat-sifat kesempurnaan Allah tidak mempunyai permulaan seperti sifat-sifat makhluk.

Ini merupakan perkara yang sangat penting. Jika ilmu Allah bermula selepas sebelumnya Allah tidak mengetahui, maka akan ada perubahan daripada jahil kepada alim. Jika qudrah Allah bermula selepas sebelumnya Allah tidak berkuasa, maka akan ada perubahan daripada lemah kepada berkuasa. Jika hayat Allah bermula selepas sebelumnya Allah tidak hidup, maka Allah akan mengalami permulaan kehidupan. Kesemua gambaran tersebut tidak sesuai dengan Tuhan yang Wajib al-Wujud. Oleh itu, sifat-sifat kesempurnaan Allah adalah Qadim dalam pengertian yang layak bagi-Nya.

Apabila disebut “qudrah Allah Qadim”, janganlah dibayangkan qudrah sebagai satu tenaga fizikal yang wujud sejak lama. Qudrah Allah bukan tenaga yang boleh diukur seperti elektrik, cahaya atau daya mekanikal. Qudrah ialah sifat kesempurnaan yang layak bagi Allah. Begitu juga ilmu Allah bukan seperti maklumat yang tersimpan dalam otak. Allah mengetahui segala sesuatu tanpa memerlukan otak, alat, pembelajaran atau pengalaman.

Maka Qadim Sifati mempunyai hubungan yang sangat rapat dengan pembahagian sifat dua puluh. Sifat Qudrah, Iradah, Ilmu, Hayah, Sama‘, Basar dan Kalam semuanya tidak boleh difahami sebagai sifat yang baru muncul pada Allah. Allah tidak pernah menjadi jahil kemudian menjadi alim. Allah tidak pernah menjadi lemah kemudian menjadi kuat. Allah tidak pernah tidak hidup kemudian hidup. Allah tidak pernah tidak mendengar kemudian mendengar. Allah tidak pernah tidak melihat kemudian melihat. Kesempurnaan-Nya tidak diperoleh secara beransur-ansur seperti makhluk.

Di sini dapat dilihat perbezaan yang besar antara Allah dan manusia. Manusia dilahirkan tanpa pengetahuan tentang dunia. Kemudian dia belajar. Bayi tidak mengetahui bahasa, kemudian dia belajar bahasa. Kanak-kanak tidak mengetahui banyak perkara, kemudian dia mempelajari ilmu. Guru pula memperoleh ilmu melalui pembelajaran, pengalaman dan pengajaran. Semua itu menunjukkan ilmu makhluk adalah baharu. Allah tidak demikian. Allah tidak memperoleh ilmu daripada sesuatu yang sebelumnya tidak diketahui-Nya.

Allah Ta‘ala berfirman:

وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

“Dan Allah Maha Mengetahui akan tiap-tiap sesuatu.”

Keterangan ini menunjukkan kesempurnaan ilmu Allah. Ilmu Allah bukan ilmu yang bertambah kerana penemuan baru. Manusia menemukan sesuatu yang sebelumnya tidak diketahui oleh manusia. Allah tidak “menemui” sesuatu yang sebelumnya tersembunyi daripada ilmu-Nya. Dia Maha Mengetahui segala sesuatu.

Demikian juga qudrah. Manusia mempunyai kekuatan yang terbatas. Ketika muda, tubuh kuat. Apabila tua, kekuatan berkurang. Ketika sakit, kemampuan menjadi lemah. Manusia juga tidak boleh melakukan sesuatu di luar batas yang Allah tetapkan. Allah Ta‘ala tidak mempunyai kelemahan seperti makhluk. Qudrah Allah tidak bermula dan tidak bergantung kepada tenaga luar.

Kemudian terdapat Qadim Idhafi. Inilah kategori yang sangat penting untuk dibezakan daripada Qadim Hakiki. Qadim Idhafi bermaksud sesuatu yang disebut terdahulu berbanding sesuatu yang lain. Ia bersifat relatif. Dalam contoh teks, bapa disebut terdahulu nisbah kepada anak. Seorang ayah lahir sebelum anaknya. Oleh itu, dari sudut hubungan tertentu, ayah boleh dikatakan lebih dahulu daripada anak. Tetapi ayah itu bukan Qadim Hakiki kerana dia sendiri mempunyai permulaan. Dia dilahirkan oleh ibu bapanya.

Perkara yang sama boleh berlaku dalam sejarah. Sebuah kerajaan boleh dikatakan lebih terdahulu daripada kerajaan yang muncul selepasnya. Sebuah kitab boleh dikatakan lebih terdahulu daripada kitab yang ditulis kemudian. Seorang guru boleh dikatakan terdahulu daripada muridnya dari sudut kedudukan tertentu dalam proses pembelajaran. Tetapi semua itu mempunyai permulaan. Maka “terdahulu” di sini ialah terdahulu secara nisbah, bukan terdahulu secara mutlak.

Qadim Idhafi menunjukkan bahawa perkataan “dahulu” tidak semestinya membawa makna Qidam Hakiki. Dalam bahasa Melayu pun kita mengatakan “orang tua dahulu” atau “zaman dahulu”. Tetapi zaman dahulu itu tetap mempunyai permulaan. Bahkan “zaman dahulu” itu sendiri berada dalam masa. Maka perkataan “dahulu” perlu dilihat dalam konteks penggunaannya.

Jika seorang anak berkata, “Ayah saya lebih dahulu daripada saya,” itu benar. Tetapi jika anak itu menyimpulkan, “Oleh itu ayah saya tidak mempunyai permulaan,” kesimpulannya salah. Ayah lebih dahulu secara nisbah kepada anak, bukan Qadim Hakiki. Ini merupakan contoh yang sangat baik untuk membezakan dua penggunaan perkataan qadim atau terdahulu.

Dalam konteks ini, pernyataan bahawa Qadim Idhafi boleh digunakan pada selain Allah tidak bermaksud makhluk itu berkongsi sifat Qidam Allah. Ia hanya berkongsi lafaz dalam penggunaan yang berbeza. Allah Qadim Hakiki, sedangkan bapa terdahulu daripada anak hanya dari sudut nisbah. Tidak boleh menyamakan kedua-duanya.

Qadim Zamani pula ialah penggunaan yang berkaitan dengan masa menurut pembahagian yang terdapat dalam teks tradisional. Dalam sebahagian karya pengajian tauhid Melayu, istilah ini dihuraikan sebagai sesuatu yang telah berlalu masa atasnya sekurang-kurangnya tempoh tertentu, seperti setahun. Penggunaan seperti ini hendaklah difahami sebagai istilah pada tahap bahasa atau pembahagian tertentu, bukan sebagai definisi Qidam Hakiki. Sesuatu yang telah berusia setahun, sepuluh tahun, seratus tahun atau sejuta tahun tetap mempunyai permulaan jika ia ialah makhluk.

Di sinilah pentingnya tidak mencampurkan Qadim Zamani dengan Qadim Hakiki. Qadim Zamani masih berkaitan dengan masa. Sesuatu yang “lama” mempunyai tempoh yang telah berlalu. Tetapi Qidam Allah bukan tempoh masa yang sangat panjang. Jika seseorang mengatakan Allah Qadim kerana Allah telah wujud selama tempoh yang tidak berhingga, dia masih menggunakan kerangka masa untuk menerangkan Allah. Ini tidak mencukupi untuk memahami hakikat Qidam. Qidam Allah ialah tidak ada permulaan bagi wujud-Nya.

Bayangkan seseorang bertanya, “Sudah berapa lama Allah wujud?” Soalan ini perlu diperbetulkan sebelum dijawab. Jika jawapan diberikan dalam bentuk “Allah sudah wujud sekian-sekian tahun”, maka seolah-olah wujud Allah bermula sekian lama dahulu. Tetapi Allah tidak mempunyai permulaan. Maka tidak ada angka yang boleh diberikan untuk mengukur umur Allah. Umur ialah ukuran makhluk. Allah tidak tua. Allah tidak muda. Allah tidak melalui proses daripada muda kepada tua. Allah bukan makhluk yang berada dalam perjalanan masa.

Oleh sebab itu, apabila kita menyebut Allah Al-Awwal, maksudnya bukan Allah merupakan “orang pertama” yang hidup dalam masa. Al-Awwal bermaksud tiada sesuatu sebelum-Nya. Apabila kita menyebut Allah Qadim, maksudnya bukan Allah “paling lama”. Maksudnya ialah wujud Allah tidak mempunyai permulaan. Apabila kita menyebut Allah Azali, maksudnya ialah wujud-Nya tidak didahului oleh ketiadaan.

Teks menyebut bahawa Qadim Hakiki ialah Qadim Sifati dan Qadim Dzati dan tidak harus dikatakan selain Allah Ta‘ala. Maksudnya, apabila istilah Qadim Hakiki digunakan dengan pengertian yang mutlak, ia hanya layak bagi Allah. Makhluk tidak mempunyai Qidam Hakiki. Semua makhluk mempunyai permulaan. Walaupun kita membayangkan makhluk yang sangat tua, ia tetap tidak menjadi Qadim Hakiki.

Bahkan jika seseorang berkata, “Malaikat sudah ada sebelum manusia,” itu hanya menunjukkan bahawa malaikat diciptakan sebelum manusia. Ia bukan Qidam Hakiki. Malaikat tetap makhluk. Allah menciptakan malaikat. Jin juga mempunyai permulaan. Langit mempunyai permulaan. Bumi mempunyai permulaan. Arasy, Kursi dan segala sesuatu selain Allah adalah makhluk. Tidak ada sesuatu daripada makhluk yang berkongsi Qidam Hakiki Allah.

Perkara ini sangat penting kerana sebahagian manusia boleh terkeliru apabila membaca nas tentang makhluk yang telah ada “sebelum” makhluk lain. Malaikat ada sebelum manusia, tetapi malaikat bukan Qadim Hakiki. Nabi Adam diciptakan sebelum keturunannya, tetapi Nabi Adam bukan Qadim Hakiki. Langit lebih dahulu daripada manusia, tetapi langit bukan Qadim Hakiki. Semua itu hanyalah perbezaan urutan dalam penciptaan.

Dengan demikian, kita boleh menyusun kefahaman seperti berikut: Allah ialah Qadim Hakiki. Makhluk ialah hadith. Dalam kalangan makhluk, satu makhluk boleh lebih dahulu daripada makhluk lain. Tetapi “lebih dahulu” tidak menjadikan makhluk Qadim Hakiki. Ini ialah satu kaedah penting untuk memahami istilah.

Perbahasan Al-Qidam juga berkait rapat dengan ‘Adam, iaitu ketiadaan. Lawan kepada wujud ialah ‘adam. Lawan kepada Qidam dari sudut “mempunyai permulaan” ialah huduth atau baharu. Jika sesuatu mempunyai permulaan, sebelum permulaan itu ia tidak ada. Maka ‘adam mendahului kewujudan makhluk. Adapun Allah, tidak ada ‘adam yang mendahului wujud-Nya. Allah tidak pernah berada dalam keadaan tiada.

Kita perlu berhati-hati dengan perkataan “mendahului” di sini. Apabila dikatakan “‘adam mendahului wujud makhluk”, ia bukan bermaksud ada suatu benda bernama “ketiadaan” yang duduk di hadapan makhluk dalam masa. ‘Adam bukan objek. Maksudnya ialah makhluk tidak mempunyai wujud sebelum Allah mengadakannya. Allah pula tidak mempunyai keadaan “tidak wujud” sebelum wujud-Nya. Maka Al-Qidam menafikan ‘adam yang mendahului wujud Allah.

Contoh manusia sangat mudah. Sebelum seseorang manusia dilahirkan, dia tidak wujud sebagai manusia tertentu. Kemudian Allah menciptakannya. Ini ialah huduth. Manusia mempunyai permulaan. Allah tidak demikian. Allah tidak pernah melalui tahap “belum menjadi Allah”. Ini kerana Allah bukan sesuatu yang menjadi Tuhan. Allah ialah Tuhan secara azali.

Ungkapan “Allah menjadi Tuhan” juga tidak tepat. Allah tidak menjadi Tuhan selepas sesuatu proses. Allah ialah Allah. Tuhan bukan jawatan yang diperoleh. Jika Tuhan menjadi Tuhan selepas sebelumnya bukan Tuhan, maka ada pihak yang memberikan status ketuhanan kepada-Nya. Ini mustahil. Ketuhanan Allah tidak diperoleh. Ia adalah hakikat-Nya.

Begitu juga Allah tidak “mencipta diri-Nya sendiri”. Pernyataan ini mustahil kerana mencipta diri sendiri memerlukan sesuatu itu sudah ada sebelum ia mencipta dirinya, sedangkan ia dikatakan belum ada. Maka konsep self-creation atau mencipta diri sendiri mengandungi percanggahan. Allah bukan self-created. Allah tidak memerlukan pencipta kerana Dia bukan makhluk.

Di sinilah ayat:

أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ

“Adakah mereka telah diciptakan tanpa sesuatu, atau mereka sendiri yang menciptakan?”

Surah al-Tur: 35,

menjadi sangat kuat. Manusia tidak diciptakan tanpa Pencipta dan tidak menciptakan dirinya sendiri. Maka dia memerlukan Pencipta. Tetapi Pencipta tersebut tidak boleh diletakkan dalam kategori makhluk. Jika Pencipta juga memerlukan pencipta, maka ia bukan Pencipta mutlak.

Perbahasan ini membawa kepada persoalan tasalsul. Jika setiap wujud memerlukan pencipta, dan setiap pencipta pula memerlukan pencipta lain tanpa berhenti, kita tidak sampai kepada satu Wujud yang tidak bergantung. Dalam bahasa mudah, jika setiap orang dalam satu rangkaian mengatakan, “Saya hanya boleh berdiri kerana saya disokong oleh orang di belakang saya,” tetapi setiap orang di belakang juga tidak berdiri sendiri dan semuanya menunggu orang lain tanpa adanya satu pihak yang benar-benar berdiri, maka keseluruhan rangkaian tidak mempunyai asas. Perumpamaan ini hanya untuk mendekatkan konsep, bukan untuk menyamakan Allah dengan objek fizikal.

Akal menuntut adanya Wujud yang tidak berhajat kepada pengada. Wujud tersebut tidak mempunyai permulaan. Jika tidak, persoalan “siapa yang mengadakan?” akan sentiasa berulang. Oleh itu, Al-Qidam bukan sifat yang terpisah daripada hujah kewujudan Allah. Ia merupakan salah satu aspek yang menjelaskan mengapa Tuhan tidak boleh menjadi makhluk.

Perlu juga diperhatikan bahawa mengatakan Allah Qadim tidak bermaksud Allah berada dalam keadaan “sebelum masa” seperti seseorang berada di sebuah tempat sebelum memasuki tempat lain. Bahasa seperti ini boleh mengelirukan. Masa sendiri adalah sebahagian daripada alam yang diciptakan. Allah tidak memerlukan masa untuk menjadi ada. Jika masa diperlukan untuk menjadikan Allah ada, maka masa akan menjadi lebih dahulu daripada Allah dan Allah berhajat kepada masa. Ini bertentangan dengan Qidam dan Qiyamuhu binafsihi.

Oleh itu, apabila disebut Allah “sedia”, maksudnya bukan Allah menunggu penciptaan alam dalam tempoh masa yang panjang. Jangan bayangkan suatu “masa kosong” yang wujud dahulu kemudian Allah berada di dalamnya. Jika masa kosong itu wujud, ia juga memerlukan penjelasan. Lebih tepat untuk mengatakan bahawa Allah ialah Pencipta masa dan tidak didahului oleh masa dalam pengertian bahawa Allah tidak mempunyai permulaan.

Rasulullah SAW bersabda:

كَانَ اللَّهُ وَلَمْ يَكُنْ شَيْءٌ غَيْرُهُ

“Allah telah ada dan tidak ada sesuatu pun selain-Nya.”

Hadis ini diriwayatkan dalam Sahih al-Bukhari dengan lafaz yang masyhur dalam konteks yang berkaitan. Makna asasnya sangat jelas: Allah ada ketika belum ada makhluk. Ini bukan bermaksud Allah “berada dalam masa kosong” sebelum penciptaan. Ia menunjukkan bahawa kewujudan Allah tidak bergantung kepada kewujudan makhluk.

Apabila Allah menciptakan alam, Allah tidak mendapat tambahan pada ketuhanan-Nya. Alam tidak menjadikan Allah Tuhan. Allah sudah Tuhan. Alam hanyalah makhluk yang menerima kewujudan daripada Allah. Ini ialah perbezaan mutlak antara Khaliq dan makhluk.

Jika Allah memerlukan alam untuk menjadi Tuhan, maka Allah bukan Tuhan yang mutlak. Sebaliknya, alam memerlukan Allah untuk menjadi wujud. Inilah sebabnya teks tradisional menegaskan bahawa Tuhan mesti terdahulu daripada segala sesuatu yang diciptakan-Nya. Jika Tuhan tidak lebih dahulu daripada segala sesuatu, maka akan ada sesuatu yang lebih dahulu daripada Tuhan. Perkara itu batil kerana sesuatu yang lebih dahulu daripada Tuhan akan menjadi lebih asas daripada Tuhan dalam kewujudan dan pengadaan.

Namun “lebih dahulu” Allah bukan seperti seorang ayah lebih dahulu daripada anak. Ayah dan anak kedua-duanya makhluk. Ayah sendiri mempunyai ayah. Allah tidak mempunyai “bapa”. Al-Quran menyatakan:

لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ

“Dia tidak beranak dan Dia tidak diperanakkan.”

Surah al-Ikhlas: 3.

Ayat ini sangat kuat dalam membatalkan segala konsep bahawa Allah mempunyai permulaan melalui kelahiran. Allah tidak diperanakkan. Jika Allah diperanakkan, Allah mempunyai permulaan. Jika Allah mempunyai permulaan, Dia bukan Qadim Hakiki.

Begitu juga Allah tidak mempunyai anak dalam pengertian keturunan biologikal. Anak biasanya datang selepas ibu atau bapa. Hubungan seperti ini termasuk dalam hukum makhluk. Allah tidak termasuk dalam kategori tersebut. Oleh itu, Al-Qidam berkait rapat dengan penafian segala bentuk ketergantungan genealogikal atau sebab biologikal daripada Allah.

Surah al-Ikhlas juga menyebut:

اللَّهُ الصَّمَدُ

“Allah tempat bergantung.”

Al-Samad sangat sesuai dikaitkan dengan Al-Qidam. Makhluk berhajat, Allah tidak berhajat. Makhluk mempunyai permulaan, Allah tidak mempunyai permulaan. Makhluk mencari tempat bergantung, Allah menjadi tempat bergantung. Jika Allah sendiri memerlukan pihak lain untuk mengadakan-Nya, maka Dia bukan Al-Samad dalam pengertian ketuhanan yang sempurna.

Qidam juga berkait dengan Baqa’. Kedua-duanya merupakan dua sifat yang berlawanan dari sudut permulaan dan pengakhiran. Qidam menafikan permulaan. Baqa’ menafikan pengakhiran. Allah tidak bermula dan tidak berakhir. Makhluk bermula dan mempunyai ajal atau pengakhiran yang ditentukan. Maka seorang mukmin mengetahui bahawa Allah tidak seperti makhluk yang berada antara dua titik: lahir dan mati.

Allah Ta‘ala berfirman:

كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ ۝ وَيَبْقَىٰ وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ

“Segala yang ada di atasnya akan binasa, dan kekallah zat Tuhanmu yang mempunyai kebesaran dan kemuliaan.”

Surah al-Rahman: 26–27.

Ayat ini menunjukkan bahawa makhluk berada dalam keadaan fana, sedangkan Allah mempunyai Baqa’. Apabila Qidam dan Baqa’ dihimpunkan, kita mendapat kefahaman bahawa Allah tidak mempunyai permulaan dan tidak mempunyai pengakhiran. Inilah kewujudan yang benar-benar layak disebut Wajib al-Wujud.

Seseorang mungkin bertanya: jika Allah tidak mempunyai permulaan, adakah ini bermaksud Allah telah melalui “masa yang tidak terhingga”? Soalan ini perlu diperbetulkan. “Tidak mempunyai permulaan” tidak semestinya bermaksud “mempunyai tempoh masa yang tidak terhingga” seperti suatu objek yang berada dalam garis masa. Qidam Allah ialah sifat yang menafikan permulaan wujud, bukan ukuran umur. Jika kita menggunakan masa sebagai ukuran Allah, kita telah membayangkan Allah sebagai makhluk yang berada dalam masa.

Sebagai contoh, sebuah buku yang dicetak pada tahun 1900 boleh dikatakan lebih lama daripada buku yang dicetak pada tahun 2000. Kedua-duanya berada dalam masa. Kita boleh mengira umur masing-masing. Tetapi Allah tidak boleh dikatakan mempunyai umur seperti itu. Tidak ada tahun kelahiran bagi Allah. Tidak ada tarikh permulaan bagi Allah. Tidak ada “hari pertama Allah wujud”. Inilah maksud Qidam.

Begitu juga perkataan “selama-lamanya” perlu difahami dengan berhati-hati. Dalam bahasa manusia, “selama-lamanya” boleh digunakan untuk sesuatu yang berlangsung tanpa berakhir dari satu titik permulaan. Contohnya seseorang berkata, “Saya akan mengingati kamu selama-lamanya.” Maksudnya sesuatu yang bermula sekarang tetapi diharapkan berterusan. Itu bukan makna Qidam Allah. Allah tidak sekadar berlangsung selama-lamanya selepas satu titik permulaan. Allah tidak mempunyai titik permulaan sama sekali.

Qidam juga bukan bermaksud Allah mengalami satu tempoh “tidak berbuat apa-apa” sebelum alam. Ini ialah persoalan yang lahir daripada imaginasi manusia terhadap masa. Kita membayangkan seseorang duduk menunggu sebelum melakukan sesuatu. Tetapi Allah tidak seperti manusia. Allah tidak menunggu kerana menunggu mengandaikan masa, perubahan keadaan dan keperluan. Allah ialah Pencipta masa dan tidak berhajat kepada alam untuk menjadi sempurna.

Perbahasan ini juga sangat penting ketika membincangkan penciptaan alam. Apabila dikatakan Allah menciptakan alam, tidak boleh difahami bahawa Allah mengalami perubahan zat daripada “tidak mencipta” kepada “mencipta” seperti manusia yang belajar melakukan sesuatu. Perincian sifat-sifat Allah dan hubungan antara kehendak, qudrah, perbuatan dan makhluk merupakan perbahasan tersendiri dalam ilmu kalam. Tetapi asasnya ialah Allah tidak mempunyai kekurangan sebelum penciptaan alam. Allah tidak menjadi lebih sempurna kerana alam. Alam tidak menambah apa-apa kepada Allah.

Allah menciptakan kerana Dia adalah al-Khaliq. Makhluk menerima kewujudan daripada-Nya. Maka tidak wajar seseorang mengatakan bahawa Allah memerlukan penciptaan alam untuk “melengkapkan” diri-Nya. Jika Allah memerlukan sesuatu untuk menjadi sempurna, maka Dia berhajat kepada sesuatu. Ini bercanggah dengan kesempurnaan ketuhanan.

Al-Qidam juga membatalkan fahaman bahawa Tuhan berkembang bersama alam. Ada fahaman tertentu yang membayangkan Tuhan dan alam sebagai satu realiti yang berkembang secara beransur-ansur. Tetapi dalam aqidah Islam, Allah ialah Khaliq dan alam ialah makhluk. Allah tidak menjadi lebih sempurna apabila alam berkembang. Allah tidak menjadi lebih mengetahui apabila manusia mengetahui sesuatu. Allah tidak mendapat pengalaman daripada alam. Allah tidak belajar daripada kejadian.

Perkara ini berbeza dengan manusia. Seorang guru mungkin belajar sesuatu daripada pengalaman murid. Seorang doktor mungkin memperoleh pengalaman baru daripada kes-kes pesakit. Seorang saintis mungkin menambah ilmu selepas melakukan eksperimen. Semua ini menunjukkan makhluk mengalami pertambahan ilmu. Allah tidak demikian. Ilmu Allah tidak bertambah kerana penemuan baru. Qidam Sifati menolak permulaan sifat-sifat kesempurnaan Allah.

Demikian juga Allah tidak menjadi lebih berkuasa selepas menciptakan alam. Qudrah Allah bukan seperti otot manusia yang menjadi kuat kerana latihan. Allah tidak memerlukan latihan untuk memperoleh kemampuan. Dia Maha Berkuasa. Penciptaan alam menunjukkan qudrah Allah kepada makhluk, bukan memberikan qudrah kepada Allah.

Qidam Sifati juga membantu kita memahami mengapa Allah tidak boleh disifatkan dengan sifat kekurangan yang baru muncul. Jika Allah pernah jahil kemudian mengetahui, maka ilmu-Nya mempunyai permulaan. Jika Allah pernah lemah kemudian berkuasa, maka qudrah-Nya mempunyai permulaan. Jika Allah pernah tidak hidup kemudian hidup, maka hayat-Nya mempunyai permulaan. Kesemua ini tidak layak bagi Allah.

Namun harus berhati-hati apabila menggunakan perkataan “sifat Qadim” pada setiap istilah sifat dalam tradisi ilmu tauhid. Istilah dan perincian hubungan sifat dengan zat mempunyai sejarah perbahasan yang panjang antara para ulama. Tujuan asasnya ialah menetapkan kesempurnaan Allah tanpa menjadikan sifat-sifat-Nya sebagai bahagian-bahagian yang terpisah seperti komponen tubuh manusia. Allah tidak tersusun daripada bahagian-bahagian. Allah ialah Allah dengan zat dan sifat-sifat kesempurnaan yang layak bagi-Nya.

Qidam Dzati pula menafikan bahawa zat Allah mempunyai komponen yang muncul satu demi satu. Jika zat Allah terdiri daripada bahagian-bahagian yang setiap satunya mempunyai permulaan, maka Allah akan menjadi sesuatu yang tersusun daripada perkara yang baharu. Ini tidak sesuai dengan Wajib al-Wujud. Maka Allah tidak mempunyai permulaan pada zat-Nya.

Dalam pengajian aqidah, kita juga perlu membezakan antara hakikat dan lafaz. Lafaz “qadim” boleh digunakan dalam pelbagai konteks. Hakikat Qidam Allah tidak boleh diberikan kepada makhluk. Jika seseorang mengatakan “bangunan ini qadim” dalam bahasa sejarah, maksudnya bangunan itu lama atau terdahulu, bukan bangunan itu Qadim Hakiki. Jika seseorang mengatakan “kitab ini qadim” dalam konteks tertentu, ia mungkin bermaksud kitab tersebut telah lama wujud, bukan bahawa kitab itu tidak mempunyai permulaan.

Oleh itu, apabila teks mengatakan Qadim Hakiki tiada harus dikatakan selain Allah, maksudnya janganlah seseorang menyamakan makhluk dengan Allah dalam Qidam mutlak yang menafikan segala permulaan. Makhluk tidak mempunyai sifat tersebut.

Hal ini juga berkait dengan konsep syirik dalam sifat ketuhanan. Jika seseorang memberikan sifat yang hanya layak bagi Allah kepada makhluk dalam makna hakiki dan mutlak, dia telah melakukan kesalahan aqidah yang besar. Qidam Hakiki ialah milik Allah. Wujud Wajib ialah milik Allah. Makhluk tidak berkongsi sifat tersebut.

Malaikat tidak Qadim Hakiki. Para nabi tidak Qadim Hakiki. Arasy tidak Qadim Hakiki. Al-Quran sebagai Kalam Allah menurut perbahasan sifat Kalam tidak boleh disamakan dengan mushaf yang merupakan makhluk dari segi tulisan, kertas dan suara pembacaan. Dalam perbahasan sifat Kalam, terdapat perincian aqidah yang sangat panjang dan tidak perlu dicampurkan secara terburu-buru dengan perbahasan Qadim Hakiki. Yang penting di sini ialah membezakan sifat Allah daripada benda-benda yang diciptakan.

Qidam juga menolak konsep bahawa Allah “dilahirkan” oleh alam. Ada falsafah tertentu yang menjadikan alam sebagai pancaran atau proses daripada zat Tuhan dengan cara yang boleh menimbulkan persoalan sama ada alam itu sebahagian daripada Tuhan atau sesuatu yang keluar daripada Tuhan secara semula jadi. Dalam aqidah Islam, Allah ialah Pencipta dan alam ialah ciptaan. Allah tidak beranak dan tidak diperanakkan. Alam tidak merupakan sebahagian daripada zat Allah.

Al-Quran menyebut:

لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ

“Dia tidak beranak dan Dia tidak diperanakkan.”

Surah al-Ikhlas: 3.

Ayat ini bukan sekadar menolak kelahiran biologikal. Ia juga menegaskan bahawa Allah tidak mempunyai asal-usul seperti makhluk. Allah tidak datang daripada sesuatu. Allah tidak mempunyai “bapa ketuhanan”. Allah tidak mempunyai generasi sebelumnya. Allah tidak berada dalam sistem keturunan. Inilah salah satu wajah Al-Qidam.

Begitu juga tidak boleh dikatakan Allah “muncul daripada tenaga alam”. Tenaga ialah konsep yang berkaitan dengan alam fizikal dan hukum alam. Allah bukan tenaga. Jika Allah ialah tenaga, maka tenaga itu sendiri akan menjadi sebahagian daripada alam dan tertakluk kepada hukum tertentu. Allah ialah Pencipta hukum dan alam.

Perbahasan ini penting dalam zaman moden kerana sebahagian manusia menggunakan istilah seperti “tenaga alam”, “kesedaran kosmik” atau “kuasa universal” sebagai ganti nama Tuhan. Tetapi istilah tersebut tidak semestinya menetapkan Tuhan sebagaimana yang ditetapkan oleh wahyu. Tuhan dalam aqidah Islam bukan kuasa tanpa sifat dan tanpa kehendak. Allah ialah Tuhan yang hidup, mengetahui, berkuasa, berkehendak, mendengar, melihat dan berkata-kata dengan cara yang layak bagi-Nya.

Al-Qidam juga menolak fahaman bahawa Allah bergantung kepada hukum alam. Hukum alam ialah hukum yang berlaku pada makhluk. Allah tidak tertakluk kepada hukum ciptaan-Nya seperti makhluk tertakluk kepada hukum tersebut. Jika Allah bergantung kepada hukum yang lebih dahulu daripada-Nya, hukum itu menjadi lebih asas daripada Allah. Ini bertentangan dengan ketuhanan.

Begitu juga ruang. Allah tidak memerlukan ruang untuk menjadi ada. Jika ruang mendahului Allah dan Allah berhajat kepadanya, maka ruang akan menjadi lebih terdahulu dan Allah bukan lagi Wajib al-Wujud. Oleh itu, Qidam berkait dengan Qiyamuhu binafsihi: Allah tidak memerlukan sesuatu yang menjadi tempat bagi kewujudan-Nya.

Namun, perkara ini jangan membawa kepada fahaman bahawa Allah “tidak wujud di mana-mana” dalam erti menafikan kewujudan Allah. Yang hendak dinafikan ialah kebergantungan Allah kepada tempat. Allah benar-benar wujud. Kita tidak mengetahui kaifiat zat-Nya. Kita tidak boleh membayangkan Allah seperti benda. Kita menetapkan apa yang ditetapkan oleh wahyu dan menyucikan Allah daripada sifat kekurangan dan penyerupaan dengan makhluk.

Al-Qidam juga memberikan disiplin kepada akal ketika berhadapan dengan soalan “siapa menciptakan Tuhan?” Jawapan paling asas ialah: Allah bukan makhluk yang memerlukan pencipta. Jika seseorang berkata “segala sesuatu mesti diciptakan”, maka pernyataan itu terlalu umum. Yang benar ialah segala sesuatu yang baharu dan berhajat kepada pengada memerlukan pengada. Allah tidak termasuk dalam kategori tersebut. Allah Qadim dan Wajib al-Wujud.

Jika seseorang tetap mengatakan “kalau Allah tidak diciptakan, itu tidak adil kerana semua benda mesti diciptakan”, maka dia telah membuat andaian yang salah. Dia menjadikan “diciptakan” sebagai sifat universal kepada semua wujud tanpa membezakan antara Wajib dan mumkin. Tetapi jika semua wujud mesti diciptakan, maka pencipta juga mesti diciptakan. Kemudian pencipta kepada pencipta juga mesti diciptakan. Rangkaian ini tidak memberikan asas terakhir. Oleh itu, akal perlu mengakui adanya Wujud yang tidak diciptakan.

Al-Qidam ialah jawapan aqidah kepada keperluan tersebut. Allah tidak diciptakan. Allah tidak mempunyai permulaan. Allah bukan hasil daripada sesuatu. Allah ialah Pencipta segala sesuatu.

Perkara ini juga dapat diterangkan melalui konsep imkan, iaitu kemungkinan. Sesuatu yang mumkin tidak mempunyai keperluan mutlak untuk wujud daripada dirinya sendiri. Ia boleh ada dan boleh tiada. Apabila ia wujud, ia memerlukan pihak yang mentarjihkan kewujudannya. Alam berada dalam kebergantungan seperti ini. Allah tidak. Allah bukan mumkin. Allah Wajib al-Wujud.

Jika Allah ialah mumkin, maka Allah memerlukan Murajjih. Jika Murajjih itu selain Allah, maka Allah bukan Tuhan mutlak. Jika Murajjih itu Allah sendiri, persoalan menjadi sama seperti self-creation dan tidak masuk akal kerana sesuatu tidak boleh mengadakan dirinya sebelum ia ada. Maka Allah mesti tidak bergantung kepada Murajjih. Ini membawa kepada Wajib al-Wujud dan Qidam.

Dalam hal ini, Al-Qidam bukan sekadar satu sifat yang dihafal untuk peperiksaan. Ia merupakan satu asas rasional dalam memahami ketuhanan. Allah bukan makhluk. Allah tidak mempunyai permulaan. Jika Allah mempunyai permulaan, Dia akan menjadi makhluk. Jika Dia menjadi makhluk, Dia tidak lagi menjadi Tuhan yang mutlak. Oleh itu, Qidam ialah sifat yang mesti ada bagi Allah.

Begitu juga jika Allah mempunyai pengakhiran, Dia akan menyerupai makhluk yang binasa. Maka Baqa’ mesti ada. Jika Allah berubah seperti makhluk, maka Dia akan menyerupai hawadith. Maka Mukhalafatuhu lil-hawadith mesti ada. Jika Allah berhajat kepada tempat atau pencipta, Dia bukan Qiyamuhu binafsihi. Jika Allah mempunyai sekutu dalam ketuhanan, Dia bukan Wahdaniyyah. Maka sifat-sifat ini membentuk satu rangkaian kefahaman yang saling menguatkan.

Al-Wujud dan Al-Qidam juga mempunyai hubungan yang sangat rapat dengan Wajib al-Wujud. Wajib al-Wujud bermaksud wujud yang mustahil tiada. Jika Allah mempunyai permulaan, maka Dia boleh dibayangkan sebagai sesuatu yang sebelumnya tiada dan kemudian ada. Ini bermakna wujud-Nya tidak wajib daripada dirinya sendiri, tetapi menerima permulaan. Oleh itu, Qidam diperlukan untuk menafikan keadaan tersebut.

Apabila seseorang memahami Qidam, dia juga memahami bahawa Allah tidak pernah “memerlukan” penciptaan untuk menjadi sempurna. Allah bukan Tuhan selepas penciptaan alam. Allah ialah Tuhan sebelum alam dan selepas alam. Alam tidak menambah ketuhanan Allah dan ketiadaan alam tidak mengurangkan ketuhanan Allah.

Jika seluruh manusia mati, Allah tetap ada. Jika bumi hancur, Allah tetap ada. Jika langit dilipat, Allah tetap ada. Jika seluruh makhluk tiada, Allah tetap ada. Inilah hakikat Qidam dan Baqa’. Makhluk datang dan pergi. Allah tidak bermula dan tidak berakhir.

Ini memberikan kesan rohani yang sangat besar kepada seorang mukmin. Dunia yang dilihatnya sangat besar sebenarnya kecil dan sementara. Kerajaan datang dan pergi. Kekayaan datang dan pergi. Kesihatan datang dan pergi. Kekuatan datang dan pergi. Manusia lahir dan mati. Generasi bertukar. Tetapi Allah tetap ada. Maka hati seorang mukmin tidak sepatutnya menggantungkan keselamatan mutlaknya kepada sesuatu yang sementara.

Apabila manusia terlalu bergantung kepada makhluk, dia akan mudah hancur apabila makhluk itu hilang. Tetapi apabila dia bergantung kepada Allah, dia mengetahui bahawa sumber yang sebenarnya tidak pernah hilang. Manusia boleh meninggalkan manusia. Harta boleh hilang. Kesihatan boleh berubah. Tetapi Allah tidak berubah daripada Qidam-Nya. Allah tidak menjadi tiada.

Qidam juga mengajar manusia tentang sifat sementara dirinya. Jika Allah Qadim dan manusia hadith, maka manusia perlu mengetahui bahawa dirinya tidak memiliki kehidupan secara mutlak. Dia datang daripada tiada dan akan kembali kepada Allah. Ini sepatutnya menghapuskan kesombongan.

Seorang manusia yang kaya tidak boleh berkata, “Aku memiliki segala-galanya.” Dia sendiri tidak memiliki kewujudan asalnya. Seorang yang kuat tidak boleh berkata, “Aku tidak memerlukan sesiapa.” Dia sendiri tidak menentukan kelahirannya dan tidak dapat menghalang kematian. Seorang yang berilmu tidak boleh sombong kerana ilmunya adalah pemberian. Bahkan kemampuan otaknya sendiri bukan ciptaannya.

Allah Ta‘ala berfirman:

وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنتُمُ الْفُقَرَاءُ

“Dan Allah Maha Kaya, sedangkan kamu adalah orang-orang yang berhajat.”

Surah Muhammad: 38.

Konsep kefakiran makhluk kepada Allah menjadi lebih jelas apabila digabungkan dengan Qidam. Allah tidak bermula, sedangkan kita bermula. Allah tidak berhajat kepada pencipta, sedangkan kita berhajat kepada pencipta. Allah tidak bergantung kepada makhluk, sedangkan kita bergantung kepada Allah.

Qidam juga menjadikan doa seorang hamba lebih bermakna. Apabila kita berdoa kepada Allah, kita tidak berdoa kepada suatu kuasa yang baru wujud. Kita berdoa kepada Rabb yang telah ada sebelum seluruh makhluk. Dia mengetahui sebelum kita mengetahui. Dia mengetahui keperluan sebelum kita melafazkan permintaan. Dia tidak belajar daripada doa kita. Doa ialah ibadah dan sebab yang Allah tetapkan, bukan proses memberikan maklumat baru kepada Allah.

Demikian juga dalam taubat. Allah tidak menjadi lebih mengetahui apabila kita mengaku dosa. Dia sudah mengetahui. Pengakuan dosa ialah pengakuan seorang hamba, bukan pemberian maklumat kepada Allah. Maka Qidam Sifati menguatkan keyakinan bahawa ilmu Allah tidak bermula kerana sesuatu daripada makhluk.

Ketika seseorang membaca al-Quran dan mengetahui Allah Maha Mengetahui, dia hendaklah menyedari bahawa ilmu Allah bukan seperti ilmu manusia. Kita mengetahui sesuatu selepas mempelajarinya. Allah tidak demikian. Kita lupa selepas mengetahui. Allah tidak lupa. Kita boleh tersilap dalam memahami. Allah tidak tersilap. Kita perlu mendapatkan maklumat daripada luar. Allah tidak berhajat kepada sumber luar.

Ini semua menunjukkan bahawa sifat Qidam bukan hanya berkaitan dengan zat Allah dalam erti yang sempit. Ia juga membawa kepada kesempurnaan sifat-sifat Allah. Jika sifat Allah bermula, maka sifat itu bersifat baharu. Tetapi Allah tidak menerima kesempurnaan daripada luar. Kesempurnaan Allah tidak datang selepas suatu tempoh ketidaksempurnaan.

Walau bagaimanapun, dalam membincangkan perkara ini kita perlu mengelakkan bahasa yang boleh membawa kepada fahaman bahawa “zat” dan “sifat” Allah merupakan dua benda yang terpisah. Perbahasan ulama mengenai zat dan sifat sangat halus. Kita tidak mengatakan Allah terdiri daripada satu zat ditambah beberapa komponen seperti sebuah mesin yang mempunyai bahagian. Kita mengatakan Allah mempunyai sifat-sifat kesempurnaan yang layak bagi-Nya sebagaimana dinyatakan oleh wahyu dan dihuraikan oleh ulama. Hakikat hubungan antara zat dan sifat tidak boleh disamakan dengan hubungan antara benda dan benda dalam alam.

Qidam juga membantu memahami mengapa Allah tidak memerlukan proses. Makhluk mencapai sesuatu melalui proses. Bayi menjadi dewasa. Pelajar menjadi alim melalui pembelajaran. Tumbuhan tumbuh daripada biji. Bangunan terbina daripada bahan. Semua ini menunjukkan huduth dan perubahan. Allah tidak memperoleh ketuhanan melalui proses. Allah tidak “menjadi” Allah.

Jika seseorang berkata, “Mungkin Tuhan dahulu bukan Tuhan, kemudian menjadi Tuhan,” maka dia sebenarnya sedang membicarakan makhluk, bukan Tuhan. Tuhan yang sebenar ialah Tuhan yang tidak bermula. Inilah sebab Al-Qidam termasuk dalam sifat wajib bagi Allah.

Di samping itu, Qidam juga membatalkan kepercayaan bahawa terdapat beberapa tuhan yang masing-masing mempunyai permulaan. Jika ada beberapa tuhan dan setiap tuhan mempunyai pencipta, maka mereka bukan Tuhan mutlak. Jika salah satu daripadanya tidak mempunyai pencipta, maka persoalan ketuhanan kembali kepada yang tidak mempunyai pencipta. Dalam tauhid Islam, hanya Allah yang Qadim Hakiki.

Ini membawa kepada Wahdaniyyah. Allah bukan sahaja Qadim, tetapi Dia satu. Jika seseorang mengatakan dua zat sama-sama Qadim Hakiki dan sama-sama mempunyai ketuhanan mutlak, maka persoalan perbezaan antara kedua-duanya akan timbul. Jika kedua-duanya tidak berbeza dalam apa-apa aspek, apakah makna mengatakan dua? Jika kedua-duanya berbeza, perlu dijelaskan apa yang menentukan perbezaan itu. Jika salah satunya mempunyai sifat yang tidak dimiliki yang lain, maka kesempurnaan ketuhanan mutlak menjadi persoalan. Maka Qidam Hakiki membawa kita kepada kesatuan ketuhanan.

Al-Quran menyebut:

لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا

“Sekiranya ada pada kedua-duanya tuhan-tuhan selain Allah, nescaya kedua-duanya akan rosak.”

Surah al-Anbiya’: 22.

Perbahasan Wahdaniyyah mempunyai dalil tersendiri, tetapi Qidam memberikan asas bahawa Tuhan bukan makhluk dan tidak berada dalam rangkaian pencipta yang saling bergantung.

Qidam juga menolong kita memahami makna Al-Awwal. Allah ialah Al-Awwal kerana tidak ada sesuatu yang mendahului-Nya. Dalam doa Rasulullah SAW:

أَنْتَ الْأَوَّلُ فَلَيْسَ قَبْلَكَ شَيْءٌ

“Engkaulah Yang Awal, maka tiada sesuatu pun sebelum-Mu.”

Ini merupakan ungkapan yang sangat padat. Jika tiada sesuatu sebelum Allah, maka Allah bukan hadith. Jika Allah bukan hadith, maka Allah Qadim. Jika Allah Qadim, maka kewujudan-Nya tidak bergantung kepada pencipta. Maka hadis ini sangat kuat sebagai penjelasan tentang Al-Qidam.

Begitu juga Allah ialah Al-Akhir. Tiada sesuatu yang kekal secara mutlak seperti Allah. Ini menjadi asas kepada Baqa’. Maka seorang Muslim apabila mengucapkan zikir dan doa yang berkaitan dengan Al-Awwal dan Al-Akhir, sebenarnya sedang menghidupkan makna sifat Qidam dan Baqa’.

Apabila dunia menakutkan manusia dengan perubahan, Al-Qidam memberikan keteguhan. Kerajaan berubah. Ekonomi berubah. Kesihatan berubah. Umur berubah. Hubungan manusia berubah. Tetapi Allah tidak mempunyai permulaan dan tidak mempunyai pengakhiran. Dia bukan suatu makhluk yang baru muncul dan kemudian akan hilang.

Kesedaran ini sepatutnya membawa kepada tawakkal. Tawakkal bukan bermaksud tidak mengambil sebab. Tawakkal bermaksud mengambil sebab sambil hati mengetahui bahawa Allah ialah sumber segala kebergantungan. Sebab-sebab dunia semuanya baharu. Allah Qadim. Maka jangan jadikan sesuatu yang baharu sebagai tempat bergantung secara mutlak.

Seseorang mungkin bergantung kepada pekerjaannya. Tetapi pekerjaan mempunyai permulaan dan pengakhiran. Seseorang mungkin bergantung kepada hartanya. Harta boleh hilang. Seseorang mungkin bergantung kepada kekuatan tubuhnya. Kekuatan boleh hilang. Seseorang mungkin bergantung kepada manusia. Manusia boleh mati. Tetapi Allah tidak demikian. Allah tidak bermula dan tidak berakhir.

Qidam juga mengajar tentang fana dunia. Apa yang bermula akan mempunyai pengakhiran jika Allah menentukannya demikian. Semua makhluk akan mengalami perubahan dan akhirnya kematian atau kebinasaan dalam bentuk yang sesuai dengan makhluk tersebut. Oleh itu, dunia tidak layak menjadi tempat pergantungan mutlak.

Apabila seseorang mengetahui bahawa dirinya hadith dan Allah Qadim, dia akan lebih mudah menerima hakikat bahawa hidupnya sementara. Dia tidak akan terlalu kecewa apabila dunia berubah. Dia berusaha memperbaiki kehidupan tetapi tidak menyangka dunia akan kekal. Dia membina rumah tetapi mengetahui rumah itu tidak kekal. Dia membina keluarga tetapi mengetahui semua manusia akan mati. Dia mengumpulkan ilmu tetapi mengetahui dirinya juga akan kembali kepada Allah.

Inilah salah satu kekuatan ilmu tauhid: ia bukan sekadar menjawab persoalan falsafah, tetapi membentuk jiwa. Qidam Allah menjadikan hati manusia mengetahui bahawa yang kekal sebagai Tuhan hanyalah Allah. Makhluk datang kemudian dan akan pergi. Allah tidak datang daripada sesuatu dan tidak pergi seperti makhluk.

Namun, perlu dijaga agar istilah “kekal” tidak disamakan dengan Baqa’ semata-mata. Qidam ialah tiada permulaan, Baqa’ ialah tiada pengakhiran. Sesuatu yang hanya dikatakan kekal ke hadapan tetapi mempunyai permulaan tidak disebut Qadim Hakiki. Sebaliknya sesuatu yang dikatakan tidak mempunyai permulaan tetapi akan berakhir tidak memenuhi Baqa’. Allah mempunyai kedua-duanya.

Perbezaan ini boleh dijelaskan melalui makhluk yang diberi kehidupan akhirat. Jika Allah menghendaki makhluk tertentu hidup selama-lamanya di syurga, makhluk itu tetap bukan Qadim kerana ia mempunyai permulaan. Ia boleh mempunyai Baqa’ dengan izin Allah dalam konteks kehidupan yang tidak berakhir, tetapi ia tidak menjadi Qadim Hakiki. Ini menunjukkan Qidam dan Baqa’ bukan satu perkara yang sama.

Maka tidak boleh dikatakan bahawa sesuatu makhluk menjadi Allah hanya kerana ia dikatakan kekal dalam syurga. Makhluk itu tetap makhluk dan mempunyai permulaan. Allah sahaja Qadim Hakiki.

Perbahasan ini juga membantu menjawab kekeliruan tentang ruh. Ruh manusia bukan Qadim Hakiki hanya kerana ia tidak difahami seperti tubuh. Ruh ialah makhluk Allah. Ia mempunyai permulaan penciptaan walaupun hakikatnya tidak diketahui secara terperinci oleh manusia. Allah berfirman:

قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي

“Katakanlah: roh itu daripada urusan Tuhanku.”

Surah al-Isra’: 85.

Maksudnya bukan roh ialah sebahagian daripada zat Allah. Ruh bukan Allah. Ruh ialah makhluk Allah. Oleh itu, ia tidak berkongsi Qidam Hakiki.

Demikian juga malaikat. Mereka ialah makhluk ghaib yang mulia tetapi tetap makhluk. Mereka tidak Qadim Hakiki. Mereka diciptakan Allah. Jin juga makhluk. Iblis juga makhluk. Semua makhluk berada di bawah Qidam Allah, bukan berkongsi Qidam Allah.

Perbezaan ini penting supaya manusia tidak melampaui batas dalam memuliakan makhluk. Para nabi adalah manusia yang paling mulia, tetapi mereka tetap makhluk. Rasulullah SAW sendiri ialah hamba dan rasul Allah. Baginda tidak Qadim Hakiki. Baginda dilahirkan. Baginda hidup dalam sejarah. Baginda wafat. Allah sahaja Qadim Hakiki.

Apabila seseorang memahami perkara ini, dia akan lebih tepat dalam mencintai Rasulullah SAW. Cinta kepada Rasulullah SAW tidak memerlukan mengangkat baginda kepada sifat ketuhanan. Bahkan memuliakan Rasulullah SAW ialah dengan mengakui baginda sebagai hamba dan rasul Allah, manusia yang paling mulia tetapi tetap makhluk. Qidam Hakiki milik Allah.

Perbahasan Qadim Sifati juga memberi asas kepada kefahaman tentang Kalam Allah. Dalam pembahasan sifat dua puluh, Kalam ialah sifat kesempurnaan Allah. Ia tidak boleh difahami sebagai suara manusia atau tulisan pada kertas. Mushaf yang kita pegang mempunyai kertas, dakwat, bentuk tulisan dan suara pembacaan yang merupakan perkara makhluk. Tetapi sifat Kalam Allah merupakan perbahasan aqidah yang tersendiri. Yang penting dalam konteks Qidam ialah jangan menyamakan sifat Allah dengan sifat makhluk yang bermula kerana alat, masa dan proses.

Begitu juga apabila kita mengatakan Allah Maha Mendengar. Pendengaran manusia memerlukan telinga dan gelombang suara. Allah tidak memerlukan alat seperti makhluk. Apabila kita mengatakan Allah Maha Melihat, penglihatan manusia memerlukan mata dan cahaya dalam keadaan tertentu. Allah tidak memerlukan alat. Apabila kita mengatakan Allah Maha Mengetahui, ilmu manusia memerlukan pembelajaran. Allah tidak memerlukan pembelajaran. Semua ini menunjukkan perbezaan antara sifat Allah dan sifat makhluk.

Qidam Sifati menegaskan bahawa kesempurnaan tersebut tidak datang kemudian. Allah tidak menjadi Maha Mengetahui selepas belajar. Allah tidak menjadi Maha Berkuasa selepas mendapat tenaga. Allah tidak menjadi Maha Hidup selepas dicipta. Allah ialah Allah dengan kesempurnaan yang layak bagi-Nya.

Pada tahap yang lebih mendalam, pembaca perlu memahami bahawa istilah “Qadim” dalam sifat Allah bukanlah satu istilah yang berdiri sendiri tanpa hubungan dengan sifat-sifat lain. Jika Allah Wujud tetapi tidak Qadim, maka Dia tidak akan menjadi Wajib al-Wujud. Jika Allah Qadim tetapi tidak Wujud, istilah itu tidak mempunyai makna kerana Qidam Hakiki berkaitan dengan wujud yang tidak mempunyai permulaan. Maka Wujud dan Qidam merupakan dua pembahasan yang sangat rapat.

Wujud menjawab “Allah ada.” Qidam menjawab “Allah tidak mempunyai permulaan.” Baqa’ menjawab “Allah tidak mempunyai pengakhiran.” Mukhalafatuhu lil-hawadith menjawab “Allah tidak menyerupai makhluk.” Qiyamuhu binafsihi menjawab “Allah tidak berhajat kepada sesuatu.” Wahdaniyyah menjawab “Allah tidak mempunyai sekutu dalam ketuhanan.” Ini membentuk struktur yang sangat kukuh dalam pengajian sifat dua puluh.

Maka seseorang yang baru selesai mempelajari Al-Wujud hendaklah melihat Al-Qidam sebagai kesinambungan. Jangan memisahkan kedua-duanya secara kaku. Al-Wujud tanpa Qidam boleh menghasilkan gambaran Tuhan yang seperti makhluk. Al-Qidam pula menjelaskan bahawa Wujud Allah bukan wujud yang bermula.

Dalam bahasa mudah, boleh dikatakan: Allah ada dan Allah tidak pernah bermula ada. Alam pula ada kerana diadakan dan mempunyai permulaan. Manusia ada kerana diciptakan dan akan mati. Inilah perbezaan asas antara Khaliq dan makhluk.

Apabila seorang manusia merenung dirinya sendiri, dia boleh bertanya: “Adakah aku pernah tidak ada?” Jawapannya ya, dalam konteks kewujudan dirinya sebagai manusia. Dia belum lahir. Kemudian Allah menciptakannya. Maka dia hadith. Kemudian dia bertanya: “Adakah Allah pernah tidak ada?” Jawapannya tidak. Allah Qadim. Jika Allah pernah tidak ada, Dia bukan Tuhan.

Ini merupakan hujah yang sangat dekat dengan pengalaman manusia. Kita mengetahui diri sendiri sebagai makhluk. Kita tahu bahawa kita mempunyai ibu dan bapa. Kita tahu bahawa kita tidak memilih tarikh lahir. Kita tahu bahawa kita tidak mencipta diri. Semua ini mengajar bahawa kita bukan Wajib al-Wujud. Maka apabila kita mengakui Allah sebagai Tuhan, kita perlu menetapkan sifat yang membezakan Allah daripada kita. Al-Qidam ialah salah satu sifat tersebut.

Jika seseorang berkata, “Allah sama seperti manusia dari segi wujud, cuma lebih besar,” maka dia telah menyerupakan Allah dengan makhluk. Allah tidak sama seperti manusia. Jika seseorang berkata, “Allah tidak boleh mempunyai sifat Wujud kerana jika ada sifat, mesti menyerupai makhluk,” maka dia pula telah menafikan hakikat wujud. Jalan yang benar ialah menetapkan Allah benar-benar wujud dan Qadim, tanpa menyerupakan-Nya dengan makhluk.

Qidam juga tidak boleh digunakan untuk membayangkan “Allah ialah sesuatu yang sangat tua”. Perkataan “tua” biasanya mempunyai lawan “muda” dan berkaitan dengan perubahan masa. Allah tidak tua dan tidak muda. Allah tidak mengalami proses penuaan. Allah tidak berada dalam kitaran umur. Qidam bukan umur yang tidak terhingga. Qidam ialah ketiadaan permulaan.

Begitu juga “lama” bukan sinonim mutlak kepada Qidam. Sesuatu boleh lama tetapi bukan Qadim Hakiki. Rumah lama bukan Qadim Hakiki. Kitab lama bukan Qadim Hakiki. Pokok lama bukan Qadim Hakiki. Manusia tua bukan Qadim Hakiki. Bahkan makhluk yang hidup sangat lama tetap makhluk.

Maka apabila membaca kitab-kitab tauhid, kita perlu membaca perkataan “Qadim” dengan konteks. Jika disebut “Allah Qadim”, itu Qidam Hakiki. Jika disebut “ayah terdahulu daripada anak”, itu Qidam Idhafi. Jika disebut “sesuatu telah lama wujud”, itu penggunaan zaman atau bahasa. Jika disebut sifat Allah Qadim, itu Qadim Sifati. Jika disebut zat Allah Qadim, itu Qadim Dzati.

Pembahagian ini membantu mengelakkan kekeliruan lafaz. Satu perkataan boleh mempunyai beberapa penggunaan tetapi tidak semua penggunaan mempunyai hakikat yang sama.

Qidam juga berkait dengan ilmu manusia tentang sebab dan akibat. Kita melihat sesuatu berlaku selepas sesuatu yang lain. Tetapi tidak semua “sebelum” bermaksud penciptaan. Ayah sebelum anak tidak bermaksud ayah menciptakan dirinya sendiri. Guru sebelum murid dalam proses pembelajaran tidak bermaksud guru Qadim. Maka hubungan temporal perlu dibezakan daripada hubungan ontologi.

Allah lebih dahulu daripada alam dalam erti Allah tidak bergantung kepada alam dan tidak mempunyai permulaan. Tetapi jangan membayangkan Allah sebagai satu benda yang duduk di hadapan alam dalam satu ruang masa. Allah bukan benda dan tidak memerlukan ruang. Inilah sebab pembahasan Qidam perlu disertai Mukhalafatuhu lil-hawadith dan Qiyamuhu binafsihi.

Jika seseorang bertanya, “Di mana Allah sebelum menciptakan alam?” soalan ini mengandungi andaian bahawa “di mana” mesti digunakan untuk setiap yang wujud. Tetapi “di mana” ialah soalan tempat. Tempat ialah daripada ciptaan. Allah tidak memerlukan tempat untuk menjadi Qadim. Allah ada tanpa bergantung kepada ruang.

Begitu juga “bila Allah mula ada?” Soalan “bila” ialah soalan masa. Allah tidak mempunyai permulaan. Oleh itu, tiada tarikh bagi kewujudan Allah. Tiada “hari pertama” bagi Allah. Tiada tahun pertama Allah. Allah Qadim.

Jika seseorang cuba menjawab dengan “Allah telah ada sebelum masa selama masa yang tidak terhingga”, perkataan itu masih mengandungi kekeliruan kerana ia menggambarkan masa seolah-olah menjadi wadah yang wujud bersama Allah. Yang lebih tepat ialah Allah tidak mempunyai permulaan dan masa adalah makhluk. Kita tidak perlu membayangkan “tempoh masa sebelum masa”. Itu ialah percanggahan bahasa.

Dalam aqidah, kita berhenti pada apa yang dapat difahami dengan benar dan tidak memaksa imaginasi terhadap perkara yang tidak dapat dicapai. Kita menetapkan Allah Qadim. Kita tidak perlu menggambarkan bentuk Qidam. Kita menetapkan hakikat tanpa menentukan kaifiat yang tidak diketahui. Allah ada. Allah tidak bermula. Bagaimana hakikat zat Allah? Itu bukan sesuatu yang mampu digambarkan oleh akal manusia.

Al-Qidam juga menjadi asas kepada khauf dan raja’. Mengapa seorang hamba takut kepada Allah? Kerana Allah benar-benar wujud, berkuasa dan akan menghitung. Mengapa dia berharap? Kerana Allah ialah Tuhan yang tidak pernah lemah, tidak pernah hilang dan tidak bergantung kepada sesiapa. Allah bukan kuasa yang muncul seketika. Allah ialah Rabb yang Qadim.

Apabila seorang manusia berada dalam kesusahan, dia boleh kehilangan banyak perkara. Tetapi dia tidak kehilangan Allah. Jika seseorang kehilangan harta, Allah masih ada. Jika kehilangan kedudukan, Allah masih ada. Jika kehilangan sokongan manusia, Allah masih ada. Ini bukan bermaksud manusia tidak sedih. Kesedihan ialah fitrah. Tetapi kesedihan tidak menjadi kehancuran aqidah kerana hati mengetahui bahawa yang menjadi tempat bergantung ialah Allah yang tidak pernah bermula dan tidak akan berakhir.

Maka ilmu Al-Qidam boleh menjadi sumber kekuatan yang sangat besar. Dunia berubah tetapi Allah tidak seperti dunia. Makhluk datang tetapi Allah tidak datang daripada sesuatu. Makhluk pergi tetapi Allah tidak pergi. Makhluk lemah tetapi Allah tidak lemah. Makhluk memerlukan tetapi Allah tidak memerlukan. Makhluk mempunyai permulaan tetapi Allah tidak mempunyai permulaan.

Daripada sini dapat difahami mengapa sifat Qidam disebut sebagai sifat Salbiyyah. Sifat Salbiyyah ialah sifat yang menafikan sesuatu yang tidak layak bagi Allah. Al-Qidam menafikan permulaan. Al-Baqa’ menafikan pengakhiran. Mukhalafatuhu lil-hawadith menafikan persamaan dengan makhluk. Qiyamuhu binafsihi menafikan kebergantungan kepada tempat dan pihak yang mengadakan. Wahdaniyyah menafikan sekutu dalam ketuhanan.

Dengan demikian, pembahagian sifat Salbiyyah bukan bermaksud Allah hanya dikenal melalui perkara negatif. Sebaliknya, penafian tersebut menjaga kesempurnaan yang ditetapkan bagi Allah. Apabila kita berkata Allah tidak mempunyai permulaan, kita sedang menetapkan kesempurnaan Qidam. Apabila kita berkata Allah tidak mempunyai pengakhiran, kita sedang menetapkan Baqa’. Apabila kita berkata Allah tidak menyerupai makhluk, kita sedang menyucikan kesempurnaan-Nya daripada kekurangan dan keterbatasan makhluk.

Dalam pengajian tauhid tradisional, susunan ini sangat berharga kerana ia mendidik manusia secara berperingkat. Mula-mula Wujud: Allah ada. Kemudian Qidam: Allah tidak bermula. Kemudian Baqa’: Allah tidak berakhir. Kemudian Mukhalafatuhu lil-hawadith: Allah tidak seperti makhluk. Kemudian Qiyamuhu binafsihi: Allah tidak berhajat. Kemudian Wahdaniyyah: Allah esa. Selepas itu sifat-sifat kesempurnaan yang menunjukkan qudrah, iradah, ilmu dan seterusnya.

Susunan ini sebenarnya sangat mendalam. Ia membentuk satu gambaran tentang Tuhan yang berbeza sama sekali daripada gambaran makhluk. Makhluk ada selepas tiada. Allah ada tanpa permulaan. Makhluk binasa. Allah kekal. Makhluk menyerupai sesama makhluk dalam kategori tertentu. Allah tidak menyerupai makhluk. Makhluk berhajat. Allah tidak berhajat. Makhluk berbilang. Allah esa.

Jika semua ini difahami, maka manusia tidak akan mudah menerima konsep ketuhanan yang menjadikan Tuhan seperti makhluk. Tuhan tidak boleh lahir. Tuhan tidak boleh dicipta. Tuhan tidak boleh menjadi lebih tua. Tuhan tidak boleh memerlukan tempat. Tuhan tidak boleh menjadi sebahagian daripada alam. Tuhan tidak boleh bergantung kepada sesuatu yang lain untuk menjadi Tuhan.

Al-Qidam juga mempunyai implikasi terhadap cara memahami kekuasaan Allah. Allah tidak memperoleh kekuasaan selepas penciptaan alam. Qudrah-Nya bukan hasil daripada penciptaan. Sebaliknya, penciptaan alam ialah tanda kepada qudrah Allah. Allah mencipta kerana Dia berkuasa, bukan menjadi berkuasa kerana telah mencipta.

Demikian juga ilmu Allah. Allah tidak mengetahui manusia kerana manusia telah wujud lalu memberikan maklumat kepada Allah. Allah mengetahui manusia tanpa memerlukan manusia mengajar Allah. Dia mengetahui apa yang manusia lakukan sebelum manusia melakukannya. Pengetahuan Allah tidak berkembang kerana sejarah. Ini ialah kesan Qadim Sifati.

Dalam perkara ini, manusia perlu berhati-hati dengan analogi. Analogi hanya membantu memahami perbezaan, bukan menyamakan Allah dengan makhluk. Kita boleh mengatakan seorang manusia memperoleh ilmu selepas belajar untuk menunjukkan bahawa ilmu makhluk mempunyai permulaan. Tetapi kita tidak boleh menyamakan proses itu dengan ilmu Allah. Allah tidak belajar.

Begitu juga manusia menjadi kuat selepas makan atau bersenam. Allah tidak memerlukan makanan atau latihan untuk menjadi berkuasa. Manusia hidup kerana pelbagai sebab. Allah tidak memerlukan sebab untuk hidup. Maka perbezaan Qidam Sifati sangat mendalam.

Qidam juga membatalkan fahaman bahawa Allah mengalami pertumbuhan. Pertumbuhan ialah tanda makhluk. Bayi menjadi dewasa. Pokok menjadi besar. Ilmu manusia bertambah. Kekayaan manusia bertambah. Pengalaman manusia bertambah. Allah tidak berkembang daripada kurang kepada lebih. Jika Allah berkembang, Dia pada satu masa mempunyai kekurangan yang kemudian dilengkapkan. Ini tidak layak bagi Tuhan Yang Maha Sempurna.

Allah bukan makhluk yang mencapai kesempurnaan. Allah ialah Tuhan Yang Maha Sempurna. Makhluk menerima kesempurnaan mengikut kadar yang Allah berikan. Maka Qidam bukan sekadar “lama”, tetapi menunjukkan bahawa kesempurnaan Allah tidak bermula selepas kekurangan.

Dalam konteks ilmu tauhid, perkara ini juga membatalkan fahaman bahawa alam ialah “tubuh Allah” atau “manifestasi zat Allah” dalam erti yang menghapuskan perbezaan antara Khaliq dan makhluk. Jika alam ialah sebahagian daripada zat Allah, maka perubahan alam akan menjadi perubahan pada sesuatu yang dikatakan zat Allah. Sedangkan Allah Qadim dan tidak menyerupai makhluk. Alam mempunyai permulaan dan perubahan. Allah tidak mempunyai permulaan.

Maka perlu dikekalkan pemisahan asas: Allah ialah Khaliq, alam ialah makhluk. Allah Qadim, alam hadith. Allah Wajib al-Wujud, alam mumkin al-wujud. Allah tidak berhajat, alam berhajat. Allah tidak mempunyai permulaan, alam mempunyai permulaan.

Ini juga menjadikan istilah “Qadim Hakiki” sangat penting. Qadim Hakiki ialah sesuatu yang tidak mempunyai permulaan secara mutlak. Dalam pembahagian teks ini, ia merangkumi Qadim Dzati dan Qadim Sifati yang berkaitan dengan Allah. Makhluk tidak boleh diberikan Qidam Hakiki. Jika lafaz “qadim” digunakan pada makhluk, ia mesti difahami dalam konteks idhafi, zamani atau penggunaan bahasa yang tidak bermaksud Qidam Hakiki.

Maka apabila seseorang berkata “kitab ini qadim”, perlu ditanya apa yang dimaksudkan. Jika maksudnya “kitab ini sangat lama”, itu bukan Qidam Hakiki. Jika maksudnya “zat Allah Qadim”, itu Qidam Hakiki. Jangan menghukum berdasarkan lafaz tanpa memahami maksud dan konteks.

Ini merupakan prinsip penting dalam membaca kitab ulama terdahulu. Bahasa ilmu kadangkala mempunyai penggunaan istilah yang tidak sama dengan bahasa moden. Perkataan “qadim”, “azali”, “hadith”, “jauhar”, “‘aradh”, “wajib”, “mumkin” dan “mustahil” mempunyai penggunaan teknikal. Pembaca perlu memahami sistem istilah pengarang sebelum membuat kesimpulan.

Dalam konteks teks yang diberikan, perkataan “sedia” ialah terjemahan Melayu lama bagi Qidam. Tetapi dalam bahasa Melayu moden, “sedia” boleh membawa banyak makna. Maka lebih tepat jika pembaca memahami “sedia” sebagai tidak didahului oleh ketiadaan atau tidak mempunyai permulaan wujud. Dengan pengertian ini, maksudnya menjadi jelas dan tidak bercampur dengan makna persediaan atau menunggu.

Qidam Allah juga bukan bermaksud Allah “lebih dahulu daripada Allah sendiri”. Tidak ada konsep seperti itu. Qidam hanya bermaksud tiada sesuatu mendahului Allah. Allah bukan sesuatu yang mempunyai pencipta terdahulu. Allah bukan sesuatu yang masuk ke dalam kewujudan daripada luar. Allah ialah sumber kewujudan makhluk.

Oleh sebab itu, apabila seseorang membaca “Tuhan yang menjadikan tiap-tiap sesuatu”, dia hendaklah memahami bahawa “tiap-tiap sesuatu” dalam konteks makhluk bermaksud segala sesuatu selain Allah. Allah bukan termasuk dalam kategori sesuatu yang diciptakan oleh Allah. Jika Allah menciptakan diri-Nya, maka Dia perlu ada sebelum menciptakan diri-Nya. Ini mustahil.

Al-Quran menggunakan bahasa yang jelas:

اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ

“Allah ialah Pencipta tiap-tiap sesuatu.”

Surah al-Zumar: 62.

Ayat ini menegaskan bahawa Allah ialah Khaliq dan selain-Nya ialah makhluk. Oleh itu, Allah tidak boleh diletakkan dalam kategori “sesuatu yang dicipta”. Jika Allah dicipta, maka Allah bukan Khaliq mutlak.

Qidam juga menjadi asas kepada kefahaman tentang rububiyyah. Allah ialah Rabb yang menciptakan, memiliki dan mentadbir. Jika Allah mempunyai pencipta, maka pihak tersebut lebih tinggi dalam aspek pengadaan. Tetapi Allah ialah Rabb al-‘Alamin. Dia tidak berhajat kepada Rabb lain. Dia tidak mempunyai tuan. Dia tidak mempunyai pencipta.

Maka apabila seorang hamba mengucapkan:

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

“Segala puji bagi Allah, Tuhan sekalian alam,”

dia sebenarnya sedang mengakui bahawa seluruh alam mempunyai Rabb yang menciptakannya dan mentadbirnya. Allah bukan sebahagian daripada alam. Dia Rabb bagi alam.

Qidam juga mengajar manusia bahawa segala makhluk mempunyai permulaan yang ditentukan Allah. Ini termasuk sejarah manusia. Nabi Adam AS bukan Qadim Hakiki. Baginda ialah manusia pertama tetapi tetap makhluk. Baginda mempunyai permulaan. Sebelum penciptaan Adam, Allah sudah ada. Selepas Adam, Allah tetap ada. Selepas seluruh keturunan manusia mati, Allah tetap ada.

Ini sangat mendalam apabila dikaitkan dengan sejarah. Sejarah manusia bermula. Kerajaan bermula. Tamadun bermula. Bahasa berkembang. Bangsa muncul. Negara terbentuk. Semuanya hadith. Allah tidak menjadi lebih tua kerana sejarah bertambah. Allah tidak belajar daripada sejarah. Allah mengetahui seluruh sejarah tanpa memerlukan proses pembelajaran.

Demikian juga alam semesta. Kita mungkin mengkaji sejarah alam melalui ilmu fizik dan astronomi. Kita mungkin mengetahui bahawa alam mempunyai keadaan awal tertentu. Tetapi apa pun model saintifik yang digunakan, aqidah Al-Qidam tetap berdiri pada prinsip bahawa Allah tidak mempunyai permulaan. Perubahan pada model tentang alam tidak mengubah sifat Allah.

Jika suatu hari manusia menemui maklumat baru tentang usia alam, itu tidak memberi kesan kepada Qidam Allah. Jika manusia mengubah anggaran umur bumi, Allah tetap Qadim. Jika manusia menemukan galaksi baru, Allah tetap Qadim. Jika manusia mengubah teori tentang permulaan alam, Allah tetap Qadim. Ini menunjukkan bahawa aqidah tidak bergantung kepada satu angka saintifik tentang umur alam.

Dalam ilmu, kita perlu membezakan antara umur makhluk dan Qidam Allah. Umur makhluk boleh diukur. Qidam Allah bukan umur. Umur mempunyai titik mula. Qidam menafikan titik mula.

Begitu juga “keabadian” dalam penggunaan manusia kadangkala bermaksud tidak berakhir. Itu lebih dekat kepada Baqa’. Qidam ialah tidak bermula. Jika sesuatu dikatakan bermula tetapi tidak berakhir, ia Baqi dalam satu pengertian tetapi bukan Qadim. Jika sesuatu tidak bermula tetapi berakhir, ia Qadim dalam satu penggunaan tetapi tidak Baqi. Allah mempunyai kedua-duanya: Qadim dan Baqi.

Maka dua sifat ini mesti dibezakan dengan teliti. Qidam melihat kepada arah permulaan. Baqa’ melihat kepada arah pengakhiran. Wujud merangkumi hakikat bahawa Allah ada. Tiga-tiganya apabila dihimpunkan memberikan gambaran yang sangat kukuh tentang kewujudan Allah.

Allah ada. Allah tidak bermula. Allah tidak berakhir.

Inilah asas yang sangat besar.

Apabila seseorang membaca Surah al-Ikhlas:

قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ۝ اللَّهُ الصَّمَدُ ۝ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ ۝ وَلَمْ يَكُن لَّهُ كُفُوًا أَحَدٌ

“Katakanlah: Dialah Allah Yang Maha Esa. Allah tempat bergantung. Dia tidak beranak dan tidak diperanakkan. Dan tidak ada sesiapa pun yang setara dengan-Nya.”

Surah al-Ikhlas: 1–4,

dia sebenarnya sedang membaca satu surah yang sangat kuat dalam menjaga makna Qidam. Allah Ahad. Allah Samad. Allah tidak diperanakkan. Allah tidak mempunyai sesuatu yang setara dengan-Nya. Semua ini membezakan Allah daripada makhluk.

Allah tidak diperanakkan kerana jika diperanakkan, ada permulaan. Allah tidak mempunyai pasangan atau anak dalam pengertian ketuhanan kerana keturunan adalah ciri makhluk. Allah tidak mempunyai tandingan kerana ketuhanan-Nya mutlak.

Qidam juga membentuk adab berfikir tentang Allah. Tidak semua soalan yang boleh disebut dengan lidah boleh dibayangkan dengan cara yang benar. Manusia perlu mengetahui batas akal. Akal mampu memahami bahawa Allah tidak mempunyai permulaan. Tetapi akal tidak mampu membayangkan “rupa Qidam” kerana Qidam bukan objek. Akal memahami melalui penafian permulaan, bukan melalui gambar fizikal.

Ini tidak bermaksud akal tidak berguna. Sebaliknya, akal sangat penting. Akal mengetahui bahawa sesuatu tidak boleh menjadi pencipta kepada dirinya sendiri. Akal mengetahui bahawa sesuatu yang bermula memerlukan pengada. Akal mengetahui bahawa Wajib al-Wujud tidak boleh mempunyai permulaan. Tetapi akal tidak boleh memaksa Allah supaya menyerupai makhluk agar mudah dibayangkan.

Maka apabila seseorang berkata, “Saya tidak boleh membayangkan Allah Qadim, jadi saya tidak percaya,” dia telah menggunakan syarat yang salah. Ketidakmampuan membayangkan bukan bukti ketidakbenaran. Kita boleh mengetahui sesuatu secara ilmu tanpa mengetahui kaifiatnya secara visual. Allah sendiri tidak menyerupai sesuatu.

Begitu juga apabila seseorang berkata, “Kalau Allah tidak mempunyai permulaan, saya tidak dapat membayangkannya,” jawapannya ialah memang akal manusia terbiasa dengan makhluk yang mempunyai permulaan. Tetapi kesukaran membayangkan sesuatu yang tidak seperti makhluk bukan hujah bahawa ia mustahil. Justeru, sifat Qidam ialah perkara yang mesti diterima sebagai kesempurnaan Tuhan.

Perbahasan Qidam juga mengajar manusia supaya tidak menjadikan pengalaman dunia sebagai ukuran mutlak terhadap Tuhan. Semua yang kita lihat mempunyai permulaan. Maka manusia terbiasa berfikir bahawa setiap sesuatu mesti bermula. Tetapi kesimpulan “setiap sesuatu mempunyai permulaan” adalah salah jika “setiap sesuatu” merangkumi Wajib al-Wujud. Yang mempunyai permulaan ialah makhluk dan perkara yang baharu.

Jika setiap sesuatu mempunyai permulaan, maka Tuhan juga mempunyai permulaan dan tidak lagi menjadi Tuhan. Maka akal mesti membezakan antara Pencipta dengan ciptaan.

Inilah inti pati Al-Qidam.

Allah tidak bermula.

Perkataan ini pendek tetapi mengandungi seluruh hujah tentang keazalian Tuhan. Tidak bermula bermakna tidak diciptakan. Tidak diciptakan bermakna tidak memerlukan pencipta. Tidak memerlukan pencipta bermakna tidak berhajat kepada pihak lain dalam wujud-Nya. Tidak berhajat kepada pihak lain membawa kepada Wajib al-Wujud. Wajib al-Wujud membezakan Allah daripada segala makhluk.

Maka apabila teks menyebut:

“Kiranya Tuhan tidak lebih dahulu daripada tiap-tiap sesuatu, nescaya boleh ada sesuatu lebih dahulu daripada yang mengadakan, yang demikian itu batil,”

maksud hujahnya ialah jika Tuhan sendiri mempunyai pihak yang lebih terdahulu yang mengadakan-Nya, maka Tuhan bukan pengada pertama yang tidak berhajat. Akan ada sesuatu yang lebih asas daripada-Nya. Ini bertentangan dengan konsep Tuhan sebagai Pencipta mutlak.

Namun perlu ditekankan sekali lagi bahawa “lebih dahulu” di sini tidak semestinya bermaksud lebih dahulu dalam masa seperti ayah lebih dahulu daripada anak. Ia ialah keutamaan dari sudut wujud dan pengadaan. Allah tidak bergantung kepada sesuatu yang lebih dahulu. Sebaliknya segala sesuatu bergantung kepada Allah.

Inilah perbezaan antara qadim idhafi dan qadim hakiki. Ayah lebih dahulu daripada anak, tetapi ayah bergantung kepada ibu bapanya. Allah lebih dahulu daripada seluruh makhluk, tetapi Allah tidak bergantung kepada sesiapa. Ayah mempunyai permulaan. Allah tidak mempunyai permulaan.

Maka istilah Qidam Idhafi tidak boleh dijadikan dalil bahawa makhluk juga mempunyai Qidam Hakiki. Ia hanya menunjukkan penggunaan perkataan “terdahulu” secara relatif.

Begitu juga Qadim Zamani. Sesuatu yang telah lama berada dalam masa tidak menjadi Qadim Hakiki. Umur tidak mengubah kategori. Sejauh mana pun kita panjangkan masa, sesuatu yang bermula tetap mempunyai permulaan. Jika sebuah objek bermula pada titik tertentu, menambah seribu tahun selepas titik itu tidak menghapuskan titik permulaannya.

Allah pula tidak mempunyai titik tersebut. Inilah perbezaan paling asas.

Qadim Sifati juga tidak bermaksud sifat Allah berada dalam satu “masa lama”. Ia bermaksud sifat kesempurnaan Allah tidak bermula. Allah tidak mendapat sifat-sifat kesempurnaan selepas sesuatu yang lain. Sifat-sifat Allah adalah sebagaimana layak bagi-Nya dan tidak boleh disamakan dengan sifat makhluk yang berubah dan baharu.

Jika manusia berkata, “Allah mengetahui saya selepas saya dilahirkan,” kita perlu berhati-hati dengan bahasa tersebut. Allah mengetahui manusia sebelum manusia lahir. Kelahiran manusia tidak memberikan maklumat baru kepada Allah. Allah mengetahui semua perkara. Ini menunjukkan bahawa ilmu Allah tidak bergantung kepada masa dan kejadian makhluk.

Begitu juga Allah mengetahui siapa yang akan lahir, siapa yang akan mati, apa yang akan dilakukan manusia dan apa yang tersembunyi dalam hati. Pengetahuan Allah tidak muncul selepas kejadian. Ini merupakan kesan daripada kesempurnaan ilmu-Nya.

Qidam Sifati juga menolak fahaman bahawa Allah “belajar daripada makhluk”. Allah tidak belajar. Manusia belajar daripada alam. Allah menciptakan alam. Perbezaan ini sangat besar.

Seorang saintis mengkaji alam untuk mengetahui hukum-hukumnya. Allah tidak mengkaji alam untuk mengetahui hukum-hukumnya. Allah mengetahui dan menciptakan alam. Seorang doktor mengkaji penyakit untuk memahami tubuh. Allah tidak perlu mengkaji tubuh. Allah menciptakan tubuh dan mengetahui segala sesuatu tentangnya. Seorang jurutera mengira kekuatan struktur sebelum membina. Allah tidak memerlukan pengiraan untuk mencipta.

Semua analogi ini bukan untuk menyerupakan Allah, tetapi untuk menunjukkan perbezaan antara ilmu makhluk yang hadith dengan ilmu Allah yang sempurna.

Qidam juga memberi pengajaran bahawa Allah tidak menjadi lebih sempurna kerana pujian manusia. Jika seluruh manusia memuji Allah, Allah tidak mendapat tambahan kesempurnaan. Jika seluruh manusia kufur, Allah tidak kehilangan kesempurnaan-Nya. Manusialah yang memerlukan iman. Allah tidak memerlukan iman manusia untuk menjadi Tuhan.

Allah berfirman dalam hadis qudsi:

يَا عِبَادِي لَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَإِنْسَكُمْ وَجِنَّكُمْ كَانُوا عَلَى أَتْقَى قَلْبِ رَجُلٍ وَاحِدٍ مِنْكُمْ مَا زَادَ ذَلِكَ فِي مُلْكِي شَيْئًا

Maksudnya, jika seluruh manusia dan jin berada pada keadaan yang paling bertakwa, hal itu tidak menambahkan sedikit pun kepada kerajaan Allah.

Ini selari dengan makna bahawa Allah tidak berhajat kepada makhluk. Allah sudah sempurna. Makhluklah yang berhajat kepada-Nya.

Qidam juga mengajar manusia tentang ikhlas. Jika Allah ialah Tuhan yang Qadim, tidak bermula dan tidak berhajat kepada manusia, maka amal manusia tidak bertujuan memberi keuntungan kepada Allah. Solat kita tidak menambah kerajaan Allah. Sedekah kita tidak menjadikan Allah kaya. Puasa kita tidak menjadikan Allah lebih berkuasa. Semua ibadah kembali manfaatnya kepada manusia sendiri.

Allah tidak memerlukan ibadah kita. Kita memerlukan ibadah kepada Allah.

Maka apabila seorang manusia beribadah, dia tidak boleh berbangga seolah-olah dia telah memberikan sesuatu kepada Allah. Dia sebenarnya sedang memenuhi keperluan kehambaannya sendiri. Allah telah memberikan kewujudan, akal, tubuh, rezeki dan segala kemampuan. Kemudian Allah memerintahkan manusia menyembah-Nya. Maka ibadah ialah tanda syukur dan kehambaan.

Qidam juga mengajar bahawa Allah tidak terkesan oleh perubahan keadaan makhluk. Manusia berubah apabila dipuji dan dicela. Manusia boleh menjadi gembira kerana pujian dan marah kerana penghinaan. Allah tidak bergantung kepada penilaian makhluk. Allah tidak menjadi lebih mulia kerana manusia memuji dan tidak menjadi hina kerana manusia mencela.

Ini bukan bermaksud Allah tidak memiliki sifat marah atau redha sebagaimana yang dinyatakan oleh wahyu. Perbahasan sifat-sifat tersebut perlu difahami dengan cara yang layak bagi Allah. Yang penting ialah kita tidak menyamakan sifat Allah dengan emosi manusia yang lahir daripada kelemahan, perubahan hormon dan keperluan psikologi. Allah tidak menyerupai makhluk.

Qidam menolak semua gambaran yang menjadikan Allah bergantung kepada perubahan alam. Allah menciptakan perubahan tetapi tidak menjadi makhluk yang berubah seperti makhluk. Dia ialah Tuhan yang Qadim.

Apabila ilmu ini diterapkan dalam kehidupan, manusia akan melihat bahawa seluruh dunia sebenarnya berada dalam keadaan hadith. Apa yang kelihatan sangat besar pun tetap baharu. Matahari, bumi, bulan, bintang, galaksi, gunung, lautan dan tubuh manusia semuanya makhluk. Ia bukan Qadim Hakiki. Maka tidak ada satu pun daripada perkara tersebut layak menjadi Tuhan.

Manusia dahulu mungkin menyembah matahari kerana melihat kekuatannya. Ada yang menyembah bulan kerana melihat cahayanya. Ada yang menyembah api kerana melihat kehebatannya. Ada yang menyembah gunung kerana melihat kebesarannya. Tetapi semua itu makhluk. Matahari tidak Qadim Hakiki. Bulan tidak Qadim Hakiki. Api tidak Qadim Hakiki. Gunung tidak Qadim Hakiki. Semua itu mempunyai permulaan.

Allah Ta‘ala berfirman:

وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ

“Dan antara tanda-tanda kekuasaan-Nya ialah malam dan siang, matahari dan bulan.”

Surah Fussilat: 37.

Matahari dan bulan ialah ayat, iaitu tanda, bukan Tuhan. Tanda membawa manusia kepada Pencipta. Jika seseorang berhenti pada makhluk dan menyembahnya, dia telah tersesat daripada tujuan tanda tersebut.

Qidam juga memberikan pandangan yang betul terhadap sains. Alam yang dikaji oleh sains ialah alam makhluk. Apa pun penemuan tentang usia alam, struktur alam atau proses alam, semua itu tidak mengubah Qidam Allah. Allah bukan objek kajian makmal. Alam ialah objek kajian kerana alam mempunyai ciri-ciri yang boleh diperhatikan. Allah dikenali melalui wahyu, fitrah, hujah akal dan tanda-tanda ciptaan-Nya.

Oleh itu, tidak perlu mencari “gambar Allah” untuk membuktikan Qidam. Allah bukan objek visual. Qidam ialah sifat yang difahami melalui akal dan wahyu. Kita mengetahui bahawa Allah tidak mempunyai permulaan kerana Allah ialah Wajib al-Wujud dan Pencipta segala sesuatu.

Perkara ini juga menunjukkan pentingnya disiplin bahasa dalam ilmu aqidah. Jika kita berkata “Allah telah lama ada”, orang mungkin memahami Allah sebagai makhluk yang berusia sangat lama. Lebih tepat dikatakan “Allah tidak mempunyai permulaan bagi wujud-Nya”. Jika kita berkata “Allah telah wujud sejak dahulu”, perkataan “sejak dahulu” mungkin difahami secara masa. Lebih tepat dikatakan “Allah Qadim, tidak didahului oleh ketiadaan”.

Dengan bahasa yang tepat, aqidah menjadi lebih jelas.

Kesimpulannya, Al-Qidam ialah sifat wajib bagi Allah Ta‘ala yang bermaksud menafikan permulaan bagi wujud Allah. Allah tidak diciptakan, tidak dilahirkan, tidak muncul daripada sesuatu, tidak bergantung kepada pencipta, tidak bergantung kepada masa, tidak bergantung kepada tempat dan tidak memperoleh kewujudan daripada sesuatu yang lain. Allah ialah Al-Awwal, tiada sesuatu pun sebelum-Nya. Dia ialah Wajib al-Wujud dan Qadim Hakiki.

Adapun perkataan Qadim dan Azali, sebahagian ulama menggunakannya dengan makna yang sama, iaitu tidak mempunyai permulaan. Sebahagian yang lain membezakan penggunaannya dengan mengatakan Qadim lebih khusus kepada perkara maujud manakala Azali lebih umum. Maka dalam pembacaan kitab tauhid, kedua-dua penggunaan perlu difahami berdasarkan konteks. Perbezaan istilah tidak semestinya menunjukkan perbezaan pada hakikat aqidah.

Qadim Dzati bermaksud zat Allah tidak mempunyai permulaan. Qadim Sifati bermaksud sifat-sifat kesempurnaan Allah tidak mempunyai permulaan. Kedua-duanya termasuk dalam Qidam Hakiki yang hanya layak bagi Allah dalam makna mutlak.

Qadim Idhafi pula bermaksud sesuatu yang terdahulu secara nisbah kepada sesuatu yang lain. Ayah lebih dahulu daripada anak, guru lebih dahulu daripada murid dalam hubungan tertentu, sebuah kerajaan lebih dahulu daripada kerajaan yang datang kemudian dan sebagainya. Semua ini mempunyai permulaan dan tidak menjadi Qadim Hakiki.

Qadim Zamani pula ialah penggunaan yang berkaitan dengan tempoh masa dan keadaan sesuatu yang telah lama berlalu atau wujud menurut istilah tertentu. Ia juga bukan Qidam Hakiki. Sesuatu boleh sangat lama tetapi tetap mempunyai permulaan.

Maka janganlah seorang mukmin mencampurkan empat penggunaan tersebut. Allah Qadim Hakiki. Makhluk boleh disebut terdahulu secara idhafi atau lama secara zamani, tetapi tidak mempunyai Qidam Hakiki.

Akhirnya, apabila seorang Muslim menghayati sifat Al-Qidam, dia hendaklah sampai kepada satu keyakinan yang sangat kukuh: Allah tidak pernah tiada. Tidak ada satu saat pun yang menjadi permulaan bagi Allah. Allah tidak menunggu untuk menjadi Tuhan. Allah tidak menerima kewujudan daripada sesiapa. Allah tidak lahir. Allah tidak dicipta. Allah tidak bergantung kepada alam. Sebaliknya, alam seluruhnya berhajat kepada Allah.

Allah ada sebelum segala sesuatu yang diciptakan. Dia tetap ada ketika makhluk ada. Dia tetap ada apabila makhluk berubah. Dia tetap ada apabila makhluk binasa. Makhluk datang kemudian. Allah tidak mempunyai permulaan. Makhluk berhajat. Allah tidak berhajat. Makhluk menerima wujud. Allah tidak menerima wujud. Makhluk mempunyai asal penciptaan. Allah tidak mempunyai asal penciptaan.

Dengan demikian, apabila disebut:

الله قديم

“Allah itu Qadim,”

janganlah hati memahami sekadar “Allah sudah lama”. Fahamilah makna yang jauh lebih tinggi: Allah Ta‘ala ada tanpa permulaan, tidak didahului oleh ketiadaan, tidak diciptakan, tidak diperanakkan, tidak bergantung kepada sesuatu yang mengadakan-Nya, dan tidak ada sesuatu pun yang mendahului-Nya.

Dan apabila Rasulullah SAW menyebut:

أَنْتَ الْأَوَّلُ فَلَيْسَ قَبْلَكَ شَيْءٌ

“Engkaulah Yang Awal, maka tiada sesuatu pun sebelum-Mu,”

maka inilah antara lafaz yang paling jelas dalam menghimpunkan makna Al-Qidam. Allah ialah Al-Awwal. Tiada sesuatu sebelum-Nya. Semua yang lain datang selepas penciptaan-Nya. Semua yang lain berhajat kepada-Nya. Semua yang lain adalah makhluk. Allah sahaja Rabb yang Qadim, Wajib al-Wujud, tidak bermula dan tidak bergantung kepada sesiapa.

Maka ilmu tentang Al-Qidam akhirnya membawa manusia kepada satu hakikat kehambaan yang sangat dalam. Manusia jangan memandang dirinya sebagai wujud yang berdiri sendiri. Dia ialah makhluk yang diadakan. Dia tidak memilih untuk wujud. Dia tidak mencipta dirinya. Dia tidak menentukan permulaan hidupnya. Dia tidak menentukan seluruh perjalanan hidupnya. Dia akan meninggalkan dunia dan kembali kepada Allah. Allah pula tidak mempunyai permulaan. Allah tidak memerlukan sesiapa. Allah tidak memperoleh kesempurnaan daripada makhluk.

Sebab itu, semakin seseorang mengenal Qidam Allah, semakin dia mengenal kefakiran dirinya. Semakin dia mengetahui bahawa Allah tidak bermula, semakin dia menyedari bahawa dirinya sangat baharu. Semakin dia memahami bahawa Allah tidak berhajat, semakin dia menyedari bahawa dirinya sentiasa berhajat. Semakin dia memahami bahawa Allah tidak bergantung kepada sesiapa, semakin dia sedar bahawa dirinya bergantung kepada Allah pada setiap detik kehidupan.

Ketika bernafas, dia berhajat kepada Allah. Ketika makan, dia berhajat kepada Allah. Ketika tidur, dia berhajat kepada Allah. Ketika bangun, dia berhajat kepada Allah. Ketika sakit, dia berhajat kepada Allah. Ketika sembuh, dia berhajat kepada Allah. Ketika mempunyai harta, dia berhajat kepada Allah. Ketika kehilangan harta, dia berhajat kepada Allah. Ketika mempunyai keluarga, dia berhajat kepada Allah. Ketika bersendirian, dia tetap berhajat kepada Allah. Tidak ada satu detik pun seorang hamba menjadi bebas daripada kebergantungan kepada Allah.

Allah tidak memerlukan manusia walau satu detik.

Inilah perbezaan antara Al-Qadim dan al-hadith. Allah Qadim. Makhluk hadith. Allah tidak bermula. Makhluk bermula. Allah tidak memerlukan pengada. Makhluk memerlukan pengada. Allah ialah Pencipta. Makhluk ialah ciptaan.

Dan apabila perbezaan ini benar-benar difahami, maka manusia akan lebih mudah memahami mengapa ibadah hanya layak diberikan kepada Allah. Tuhan yang Qadim, yang menciptakan segala sesuatu dan yang tidak berhajat kepada sesiapa, itulah Tuhan yang berhak disembah. Adapun makhluk, walaupun mulia, kuat, berilmu, berkuasa atau mempunyai kedudukan yang tinggi, tetap merupakan makhluk yang mempunyai permulaan dan berhajat kepada Allah.

Maka Qidam bukan sekadar sifat kedua dalam senarai dua puluh sifat. Ia ialah benteng yang memisahkan Khaliq daripada makhluk, Wajib daripada mumkin, Qadim daripada hadith, Tuhan daripada ciptaan, dan Allah daripada segala sesuatu yang selain-Nya. Jika Al-Wujud menetapkan bahawa Allah benar-benar ada, maka Al-Qidam memastikan bahawa wujud tersebut bukan wujud makhluk yang bermula daripada ketiadaan. Allah ada tanpa permulaan. Inilah hakikat Qidam yang wajib diimani, difahami dan ditanam sedalam-dalamnya dalam hati setiap orang yang hendak mengenal Allah Ta‘ala.

ASAS

https://draft.blogger.com/blog/post/edit/50065684574614780/654449897699622872?hl=en

• Laman Web