Kenyataan Yang Keempat: Ta'rif Sifat-Sifat Yang Wajib Bagi Allah Ta'ala (M/S23)
Kenyataan Yang Keempat: Ta'rif Sifat-Sifat Yang Wajib Bagi Allah Ta'ala
Adalah sifat yang wajib bagi Allah Taala yang wajib diketahui dengan tafsil itu iaitu dua puluh sifat.
1. AL-WUJUD ( الوُجُوْدُ )
Ertinya: Ada.
Dimaknakan dengan tetap, benar dan sungguh yang wajib bagi dzat Allah Ta'ala yang tiada dikeranakan dengan suatu kerana.
Maka wujud itu di sisi Imam Fakhrul Razi dan Imam Abu Mansur Al-Mathuridi bukan ia 'ain maujud dan bukan lain daripada 'ain maujud, maka atas qaul ini adalah wujud itu haliyyah (yang menepati antara ada dengan tiada) tetapi pada pendapatan Imam Abu Al-Hasan al-Asy ari diingat tentang percayakan wujud Tuhan (Tuhan itu ada) bukan sahaja di sisi agama Islam bahkan semua agama dalam dunia ini mengaku mengatakan Tuhan itu ada bagaimana firman Tuhan:
وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَنْ خَلَقَ السَّمَٰوَاتِ وَٱلْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُ
Ertinya: Dan jika kamu tanya orang-orang kafir itu siapa yang menjadikan langit dan bumi nescaya berkata mereka itu Allah yang menjadikan ... (Surah Luqman: Ayat 25).
Baik, tuan. Saya buat semula dari awal dengan huraian yang jauh lebih panjang, dan saya elakkan perenggan pendek-pendek. Saya juga akan kekalkan fokus khusus kepada Al-Wujud, sambil memperincikan istilah, hujah akal, dalil naqli, hubungan Al-Wujud dengan sifat-sifat yang lain, serta maksud sebenar perbahasan ulama mutakallimin tanpa menjadikan istilah “hāl” seolah-olah bermaksud wujud berada di antara ada dan tiada.
KENYATAAN YANG KEEMPAT: TA‘RIF SIFAT-SIFAT YANG WAJIB BAGI ALLAH TA‘ALA
Adalah sifat yang wajib bagi Allah Ta‘ala yang wajib diketahui dengan tafsil itu iaitu dua puluh sifat.
1. AL-WUJUD (الوُجُوْدُ)
Ertinya: Ada.
Dimaknakan dengan tetap, benar dan sungguh yang wajib bagi zat Allah Ta‘ala yang tiada dikeranakan dengan suatu kerana.
Maka wujud itu di sisi Imam Fakhr al-Razi dan Imam Abu Mansur al-Maturidi bukan ia ‘ain maujud dan bukan lain daripada ‘ain maujud, maka atas qaul ini adalah wujud itu haliyyah, tetapi pada pendapatan Imam Abu al-Hasan al-Asy‘ari diingat tentang percayakan wujud Tuhan, Tuhan itu ada, bukan sahaja di sisi agama Islam bahkan semua agama dalam dunia ini mengaku mengatakan Tuhan itu ada, bagaimana firman Tuhan:
وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۚ ... (Luqman:25).
Ertinya: Dan jika kamu tanya orang-orang kafir itu siapa yang menjadikan langit dan bumi, nescaya berkata mereka itu Allah yang menjadikan. Surah Luqman: 25.
Sifat pertama daripada dua puluh sifat yang wajib diketahui secara tafsil bagi Allah Ta‘ala ialah Al-Wujud. Perkataan Al-Wujud berasal daripada bahasa Arab yang secara asasnya menunjukkan makna ada, nyata, tetap dan tidak tiada. Namun demikian, apabila perkataan Al-Wujud digunakan bagi Allah Ta‘ala, maknanya tidak boleh difahami dengan cara yang sama seperti wujud makhluk. Ini kerana Allah Ta‘ala ialah Tuhan yang menciptakan segala makhluk, sedangkan segala sesuatu selain Allah Ta‘ala ialah makhluk yang berhajat kepada-Nya.
Oleh sebab itu, apabila dikatakan “Allah itu wujud”, maksudnya bukan sekadar bahawa Allah Ta‘ala merupakan satu “sesuatu” yang dapat dihitung bersama-sama benda-benda yang wujud di alam ini, bahkan maksudnya ialah Allah Ta‘ala benar-benar ada dengan kewujudan yang hakiki, azali dan tidak bergantung kepada mana-mana pencipta, sebab, tempat, masa, jirim, arah atau sesuatu yang berada di luar zat-Nya.
Wujud Allah Ta‘ala bukan wujud yang menerima kewujudan daripada sesuatu yang lain, bahkan kewujudan Allah Ta‘ala adalah wajib, sedangkan kewujudan makhluk adalah mumkin dan berhajat kepada yang mengadakannya.
Inilah sebabnya mengapa para ulama menjadikan Al-Wujud sebagai sifat pertama yang wajib diketahui. Sekiranya seseorang tidak menetapkan bahawa Allah Ta‘ala itu wujud, maka seluruh perbahasan mengenai sifat-sifat Allah Ta‘ala yang lain menjadi tidak mempunyai asas. Bagaimanakah seseorang hendak membicarakan bahawa Allah Ta‘ala bersifat Qidam sekiranya dia tidak mengakui kewujudan Allah?
Bagaimanakah hendak membicarakan Baqa’, Mukhalafatuhu lil-hawadith, Qiyamuhu binafsihi, Wahdaniyyah, Qudrah, Iradah, Ilmu, Hayah, Sama‘, Basar dan Kalam jika kewujudan Allah Ta‘ala sendiri tidak terlebih dahulu ditetapkan? Maka Al-Wujud menjadi asas kepada seluruh pembicaraan mengenai ketuhanan.
Wujud adalah permulaan bagi ma‘rifatullah kerana sesuatu yang tidak ada tidak mungkin mempunyai sifat kesempurnaan, tidak mungkin mencipta, tidak mungkin mengetahui, tidak mungkin berkuasa, tidak mungkin mendengar, tidak mungkin melihat dan tidak mungkin mentadbir seluruh alam.
Namun apabila dikatakan bahawa Al-Wujud ialah sifat pertama yang wajib bagi Allah Ta‘ala, janganlah difahami bahawa Allah Ta‘ala mula-mula menjadi “ada” kemudian barulah mempunyai sifat-sifat yang lain. Susunan dua puluh sifat itu ialah susunan pembelajaran dan pembahagian ilmu, bukannya susunan kejadian pada zat Allah Ta‘ala.
Allah Ta‘ala tidak pernah berada pada suatu keadaan tanpa wujud kemudian mendapat wujud. Allah Ta‘ala tidak pernah berada pada keadaan tanpa ilmu kemudian memperoleh ilmu. Allah Ta‘ala tidak pernah berada pada keadaan tanpa qudrah kemudian memperoleh qudrah. Kesemua kesempurnaan yang wajib bagi Allah Ta‘ala adalah bagi-Nya secara azali dan tidak didahului oleh ketiadaan.
Pembahagian kepada dua puluh sifat adalah kaedah ulama untuk memudahkan manusia mengenal sifat-sifat kesempurnaan yang wajib bagi Tuhan, bukan kerana zat Allah Ta‘ala mengalami perkembangan atau perubahan daripada satu keadaan kepada keadaan yang lain.
Perkataan “wajib” dalam perbahasan sifat Allah Ta‘ala juga mempunyai makna yang perlu difahami dengan tepat. Wajib di sini bukan bermaksud seseorang manusia memerintahkan Allah Ta‘ala supaya melakukan sesuatu. Tidak ada sesiapa yang mewajibkan sesuatu ke atas Allah Ta‘ala. Wajib bagi Allah Ta‘ala bererti menurut pertimbangan akal yang sahih, mustahil Allah Ta‘ala bersifat dengan ketiadaan setelah ditetapkan bahawa Dia adalah Tuhan yang menciptakan alam.
Dengan istilah lain, kewujudan Allah Ta‘ala adalah Wajib al-Wujud, iaitu kewujudan yang tidak menerima ketiadaan. Adapun makhluk, kewujudannya tidak seperti itu. Makhluk boleh ada dan boleh tiada. Sebelum seseorang manusia dilahirkan, dia tidak ada. Kemudian dia diwujudkan. Setelah kematian, tubuhnya mengalami perubahan dan akhirnya terurai. Begitu juga seluruh benda di alam ini. Ia tidak mempunyai kewujudan daripada dirinya sendiri. Ia menerima kewujudan dan bergantung kepada pihak yang mengadakannya.
Di sinilah letaknya perbezaan yang sangat besar antara Allah Ta‘ala dengan makhluk. Allah Ta‘ala tidak bergantung kepada makhluk untuk menjadi ada, sedangkan makhluk bergantung kepada Allah Ta‘ala untuk menjadi ada. Allah Ta‘ala tidak berhajat kepada alam, sedangkan alam berhajat kepada Allah Ta‘ala. Allah Ta‘ala tidak memperoleh kesempurnaan daripada sesuatu yang lain, sedangkan setiap kesempurnaan makhluk merupakan pemberian Allah Ta‘ala.
Allah Ta‘ala tidak muncul daripada suatu keadaan yang sebelumnya tidak ada, sedangkan semua makhluk bermula dengan ketiadaan. Oleh itu, apabila disebut “Allah ada”, perkataan “ada” itu hendaklah difahami sebagai wujud yang sebenar, bukan sekadar kewujudan dalam fikiran manusia, bukan sekadar idea agama, bukan simbol moral, bukan tenaga alam dan bukan suatu hukum fizik.
Allah Ta‘ala benar-benar wujud. Kewujudan-Nya adalah hakikat yang menjadi asas kepada kewujudan seluruh alam. Alam bukan asas kewujudan Allah. Sebaliknya, Allah ialah asas kepada kewujudan alam. Perbezaan susunan ini sangat penting kerana terdapat manusia yang apabila berbicara mengenai Tuhan, mereka membayangkan Tuhan sebagai salah satu unsur dalam alam yang paling besar, paling kuat atau paling tinggi.
Gambaran seperti ini masih menjadikan Tuhan seolah-olah sebahagian daripada alam. Sedangkan dalam aqidah Islam, Allah Ta‘ala ialah Khaliq dan segala sesuatu selain-Nya ialah makhluk. Allah Ta‘ala tidak termasuk dalam kategori makhluk. Dia tidak menjadi sebahagian daripada ciptaan-Nya. Dia tidak lahir daripada alam dan tidak berada dalam pergantungan kepada alam.
Apabila seseorang melihat alam semesta, dia melihat pelbagai perkara yang berubah. Matahari terbit dan terbenam. Bulan melalui fasa-fasanya. Tumbuh-tumbuhan tumbuh daripada biji, berkembang, mengeluarkan bunga atau buah, kemudian layu. Haiwan lahir, membesar, membiak dan mati. Manusia dilahirkan dalam keadaan lemah, kemudian menjadi kanak-kanak, remaja, dewasa, tua dan akhirnya meninggal dunia.
Awan berkumpul dan berpecah. Hujan turun. Sungai mengalir. Gunung mengalami perubahan. Bintang lahir dan mengalami proses kosmik. Kesemua ini menunjukkan bahawa alam mempunyai sifat berubah dan bergantung. Tidak ada satu pun daripada makhluk yang boleh dikatakan mempunyai kewujudan mutlak daripada dirinya sendiri.
Perubahan merupakan salah satu perkara yang sangat penting dalam memahami perbezaan antara Khaliq dengan makhluk. Sesuatu yang berubah menunjukkan bahawa ia menerima keadaan-keadaan tertentu. Hari ini ia berada dalam keadaan tertentu, kemudian berubah kepada keadaan lain. Sesuatu yang menerima keadaan seperti itu tidak boleh menjadi Wajib al-Wujud dengan dirinya sendiri menurut analisis akal yang digunakan dalam ilmu tauhid.
Ia menunjukkan sifat mumkin dan berhajat kepada pihak yang menentukan keadaan tersebut. Apabila manusia melihat sebuah bangunan, dia tidak mengatakan bangunan itu membina dirinya sendiri. Apabila melihat sebuah buku yang tersusun, dia memahami bahawa susunan itu mempunyai penyusun. Apabila melihat suatu sistem yang sangat kompleks, akal manusia secara tabi‘i mencari penjelasan tentang sebab dan keteraturannya. Maka lebih-lebih lagi alam yang merangkumi seluruh makhluk tidak boleh dianggap berdiri sendiri tanpa penjelasan tentang sumber kewujudannya.
Akan tetapi, dalil kewujudan Allah Ta‘ala tidak boleh disempitkan hanya kepada satu bentuk hujah. Dalam tradisi ilmu Islam, terdapat pelbagai jalan untuk mengenal Allah Ta‘ala. Ada jalan fitrah, ada jalan wahyu, ada jalan pemerhatian terhadap alam, ada jalan hujah akal, ada jalan melihat kelemahan dan kebergantungan makhluk, dan ada jalan merenungkan keteraturan serta kesempurnaan yang terdapat pada ciptaan.
Semua jalan ini pada hakikatnya membawa manusia kepada pengakuan bahawa alam bukan sesuatu yang berdiri sendiri. Alam menunjukkan kepada Pencipta. Makhluk menunjukkan kepada Khaliq. Keteraturan menunjukkan kepada tadbir. Kebergantungan menunjukkan kepada pihak yang tidak bergantung kepada sesuatu yang lain.
Al-Quran sendiri mengarahkan manusia supaya menggunakan pemerhatian terhadap alam sebagai jalan untuk mengenal kebesaran Allah Ta‘ala. Allah Ta‘ala berfirman:
أَمْ خُلِقُوا۟ مِنْ غَيْرِ شَىْءٍ أَمْ هُمُ ٱلْخَٰلِقُونَ (At-Thur:35).
Adakah mereka telah diciptakan tanpa sesuatu, atau mereka sendiri yang menciptakan? Surah al-Tur: 35.
Ayat ini merupakan antara ayat yang sangat kuat dalam perbahasan mengenai asal kewujudan manusia. Manusia berada di hadapan persoalan yang tidak boleh dielakkan: adakah manusia wujud tanpa pencipta, atau manusia menciptakan dirinya sendiri? Kedua-dua kemungkinan tersebut tidak dapat diterima.
Jika dikatakan manusia diciptakan “tanpa sesuatu”, persoalannya ialah bagaimana sesuatu yang tidak ada dapat menjadi sebab kepada kewujudannya sendiri? Jika dikatakan manusia menciptakan dirinya sendiri, maka manusia mestilah sudah ada sebelum dirinya diciptakan supaya dia boleh menjadi pencipta kepada dirinya sendiri. Ini merupakan percanggahan yang jelas.
Seseorang yang belum wujud tidak mempunyai kemampuan untuk melakukan apa-apa. Dia tidak boleh memilih untuk menjadi wujud. Dia tidak boleh mencipta dirinya. Dia tidak boleh menentukan sifat-sifat dirinya sebelum kewujudannya. Bahkan setelah manusia wujud pun, dia tidak mempunyai kuasa mutlak terhadap kewujudannya.
Manusia tidak menentukan bilakah dia dilahirkan, siapa ibu bapanya, di mana dia dilahirkan, berapa lama dia hidup, bilakah tubuhnya akan menjadi tua dan bilakah kematian akan datang. Banyak perkara asas dalam kewujudan manusia berada di luar kawalan manusia itu sendiri. Ini menunjukkan bahawa manusia bukan pemilik mutlak kepada wujudnya.
Kemudian Allah Ta‘ala menyebut:
... أَمْ هُمُ ٱلْخَٰلِقُونَ (At-Thur:35).
“Atau mereka sendiri yang menciptakan?”
Pertanyaan ini menutup satu lagi kemungkinan. Jika manusia tidak menciptakan dirinya sendiri, maka dia memerlukan Pencipta. Dan apabila manusia mengakui bahawa dirinya mempunyai Pencipta, dia hendaklah meneruskan pertanyaan: siapakah Pencipta itu, apakah sifat-Nya, dan apakah hubungan manusia dengan-Nya? Di sinilah wahyu datang membimbing akal. Akal menunjukkan keperluan kepada Pencipta, sedangkan wahyu memperkenalkan kepada manusia siapa Tuhan yang sebenar, nama-Nya, sifat-Nya, perintah-Nya, larangan-Nya dan jalan ibadah kepada-Nya.
Perkara ini berkait rapat dengan firman Allah Ta‘ala:
وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۚ ... (Luqman:25).
“Dan demi sesungguhnya jika engkau bertanya kepada mereka: siapakah yang menciptakan langit dan bumi? Nescaya mereka akan menjawab: Allah.” Surah Luqman: 25.
Ayat ini sangat penting kerana ia menunjukkan bahawa pengakuan terhadap kewujudan Allah dan pengakuan bahawa Allah ialah Pencipta bukanlah dengan sendirinya mencukupi untuk menjadikan seseorang itu benar-benar bertauhid dalam seluruh tuntutan agama. Orang-orang musyrikin Arab yang diperangi oleh Rasulullah SAW mempunyai pengakuan tertentu terhadap Allah sebagai Pencipta.
Mereka tidak semestinya menafikan kewujudan Allah secara mutlak. Masalah mereka ialah mereka tidak memberikan ibadah hanya kepada Allah. Mereka mengakui suatu aspek tauhid tetapi merosakkan tuntutan tauhid dalam ibadah dengan menjadikan perantara dan sembahan lain bersama Allah.
Hal ini memberikan pengajaran besar dalam memahami Al-Wujud. Mengakui “Tuhan itu ada” ialah asas yang sangat penting, tetapi ma‘rifah kepada Allah tidak berhenti pada pengakuan abstrak bahawa ada suatu kuasa tertinggi. Islam menuntut manusia mengenal Allah sebagai Tuhan yang sebenar, mengakui rububiyyah-Nya, mengesakan-Nya dalam ibadah, menetapkan nama dan sifat kesempurnaan bagi-Nya sebagaimana yang layak bagi-Nya serta menafikan segala kekurangan daripada-Nya. Maka Al-Wujud ialah pintu pertama, bukan keseluruhan bangunan tauhid.
Jika seseorang berkata, “Aku percaya Tuhan ada,” maka persoalan seterusnya ialah: Tuhan yang bagaimana? Adakah Tuhan itu diciptakan? Adakah Tuhan memerlukan tempat? Adakah Tuhan mengalami permulaan? Adakah Tuhan mempunyai batas seperti makhluk? Adakah Tuhan mempunyai pasangan? Adakah Tuhan mempunyai kelemahan?
Adakah Tuhan memerlukan pertolongan? Adakah Tuhan tidur? Adakah Tuhan lupa? Adakah Tuhan mati? Adakah Tuhan mempunyai sekutu dalam penciptaan? Semua persoalan ini membawa kepada perbahasan sifat-sifat Allah. Oleh sebab itu, ilmu tentang Al-Wujud tidak boleh dipisahkan daripada ilmu tentang sifat-sifat kesempurnaan yang wajib bagi Allah Ta‘ala.
Apabila dikatakan bahawa wujud Allah Ta‘ala itu “tetap, benar dan sungguh”, tiga ungkapan ini membawa makna yang mendalam. “Tetap” menunjukkan bahawa kewujudan Allah Ta‘ala bukan sementara dan bukan sesuatu yang bergantung kepada keadaan tertentu. “Benar” menunjukkan bahawa kewujudan-Nya ialah hakikat yang sebenar, bukan khayalan atau sangkaan.
“Sungguh” menguatkan bahawa kewujudan tersebut mempunyai hakikat yang sebenar pada dirinya, bukan sekadar kewujudan istilah atau gambaran mental. Ketiga-tiga ungkapan ini bertujuan menolak fahaman bahawa Tuhan hanyalah idea yang dicipta manusia untuk menjelaskan alam atau menenangkan jiwa. Dalam aqidah Islam, Allah Ta‘ala bukan produk pemikiran manusia. Sebaliknya, manusia dan pemikirannya sendiri adalah makhluk Allah Ta‘ala.
Kata-kata “yang wajib bagi zat Allah Ta‘ala” pula menunjukkan bahawa Al-Wujud merupakan sifat yang mesti disabitkan bagi Allah. Allah Ta‘ala tidak mungkin tidak wujud. Jika dikatakan Allah Ta‘ala tidak wujud, maka tidak ada lagi Tuhan. Ini bukan sekadar percanggahan bahasa, bahkan ia bertentangan dengan seluruh hakikat penciptaan dan wahyu. Allah Ta‘ala memperkenalkan diri-Nya kepada hamba-hamba-Nya melalui nama dan sifat. Dia ialah Allah, Rabb al-‘Alamin, al-Khaliq, al-Malik, al-Quddus, al-‘Aziz, al-Hayy, al-Qayyum dan pelbagai nama yang menunjukkan kesempurnaan-Nya.
Yang lebih penting lagi ialah ungkapan “yang tiada dikeranakan dengan suatu kerana”. Maksudnya, kewujudan Allah Ta‘ala tidak disebabkan oleh sesuatu yang berada di luar-Nya. Allah tidak menerima wujud daripada pencipta lain. Jika Allah menerima kewujudan daripada pihak lain, maka pihak lain itu lebih awal dan lebih berkuasa dari sudut yang berkaitan dengan pengadaan tersebut.
Ini akan membawa kepada persoalan siapa pula yang mengadakan pihak tersebut. Oleh itu, apabila manusia berfikir tentang sebab kewujudan alam, akal tidak boleh berhenti pada makhluk yang masih berhajat. Ia mesti sampai kepada suatu Wujud yang tidak berhajat kepada pencipta lain. Itulah yang disebut sebagai Wajib al-Wujud.
Perlu difahami dengan teliti bahawa hujah ini tidak bermaksud setiap perkara mesti mempunyai pencipta tanpa pengecualian sehingga Allah pun mesti mempunyai pencipta. Pernyataan seperti “semua benda mesti ada pencipta” adalah terlalu kasar dan boleh menyebabkan kekeliruan. Pernyataan yang lebih tepat ialah setiap perkara yang bersifat baharu, mumkin dan berhajat memerlukan sebab atau pihak yang mengadakannya.
Allah Ta‘ala bukan makhluk baharu dan bukan mumkin yang berhajat kepada pihak lain. Allah ialah Wajib al-Wujud. Oleh itu, pertanyaan “siapa yang menciptakan Allah?” berdiri atas andaian yang salah, iaitu menganggap Allah sebagai makhluk yang sama kategori dengan alam.
Sebagai contoh, jika dikatakan “setiap manusia mempunyai ibu,” maka tidak boleh terus disimpulkan bahawa setiap makhluk yang ada mestilah mempunyai ibu seperti manusia. Pernyataan tersebut hanya terpakai kepada kategori yang disebut. Begitu juga apabila dikatakan bahawa sesuatu yang baharu memerlukan pengada, ia tidak bermaksud Wajib al-Wujud memerlukan pengada. Yang memerlukan pengada ialah sesuatu yang tidak mempunyai kewujudan daripada dirinya sendiri. Allah tidak berada dalam kategori tersebut.
Jika seseorang mengatakan bahawa Allah juga diciptakan, maka dia sebenarnya telah mengubah definisi Allah. Sesuatu yang diciptakan bukanlah Tuhan yang mutlak. Jika ada pihak yang menciptakan Allah, maka pihak tersebut lebih awal dari sudut penciptaan dan lebih berkuasa dalam aspek tersebut. Maka pihak itulah yang lebih layak dipersoalkan sebagai Tuhan.
Jika pihak itu pula diciptakan, persoalan bergerak lagi kepada pihak sebelumnya. Jika semua pihak memerlukan pihak lain tanpa adanya Wujud yang tidak berhajat kepada sesuatu yang lain, maka penjelasan tidak pernah sampai kepada asas kewujudan yang sebenar.
Di sini masuk perbahasan mengenai tasalsul, iaitu rangkaian sebab yang tidak berakhir. Dalam ilmu kalam dan falsafah, persoalan tasalsul dibincangkan dengan cara yang sangat panjang dan mempunyai perincian teknikal.
Namun pada tahap asas, persoalannya mudah: jika semua yang menjadi asas kepada kewujudan masih bergantung kepada sesuatu yang lain, dari manakah datangnya kewujudan yang tidak bergantung? Jika tiada satu pun yang mempunyai kewujudan yang tidak bergantung, maka keseluruhan rangkaian tidak mempunyai asas yang memberikan kewujudan. Oleh itu, akal menuntut adanya Wujud yang tidak berhajat kepada pihak lain sebagai sumber terakhir kebergantungan makhluk.
Perbahasan ini bukan bermaksud Allah Ta‘ala merupakan “satu titik terakhir” dalam rantai masa. Allah tidak menjadi Tuhan selepas sesuatu yang lain. Allah tidak muncul pada hujung masa. Bahkan Allah Ta‘ala adalah al-Awwal dan tidak didahului oleh sesuatu.
Ini berkait rapat dengan sifat Qidam yang akan dibincangkan selepas Al-Wujud. Al-Wujud menjawab persoalan “Allah ada”, manakala Qidam memperincikan bahawa kewujudan Allah tidak didahului oleh ketiadaan atau permulaan. Baqa’ pula menunjukkan bahawa Allah tidak diakhiri oleh ketiadaan. Maka tiga perkara ini saling berkait rapat dari sudut pembelajaran.
Kita boleh melihat perbezaan antara kewujudan Allah dengan kewujudan makhluk melalui konsep kemungkinan. Sebuah rumah mungkin wujud dan mungkin tidak wujud. Sebelum dibina, rumah itu tiada. Setelah ada tukang, bahan, ukuran, kehendak dan proses pembinaan, rumah itu menjadi wujud. Tetapi semua unsur tersebut sendiri berhajat kepada sebab yang lain.
Batu berasal daripada sumber tertentu. Kayu berasal daripada pokok. Pokok berhajat kepada air, cahaya, tanah dan pelbagai faktor. Manusia yang membina rumah pula berhajat kepada kewujudan dirinya, ilmu, kemampuan dan pelbagai perkara lain. Maka rangkaian kebergantungan ini tidak boleh dijadikan asas kepada Wujud yang mutlak.
Manusia sendiri merupakan contoh paling dekat tentang kefakiran makhluk. Manusia tidak memilih untuk menjadi manusia. Dia tidak mencipta DNA dirinya sendiri. Dia tidak menentukan degupan jantungnya secara manual. Dia tidak menentukan seluruh proses pertumbuhan tubuhnya. Dia tidak mencipta hukum fizik yang membolehkan tubuhnya hidup. Dia tidak mencipta makanan yang diperlukan tubuhnya. Dia tidak mencipta udara yang dihirup. Dia tidak mencipta matahari. Dia tidak mencipta bumi. Bahkan apabila manusia menggunakan akalnya untuk memahami alam, akal tersebut sendiri ialah pemberian Allah. Maka semakin manusia merenungkan kewujudannya, semakin jelas bahawa dia ialah makhluk yang berhajat.
Firman Allah Ta‘ala:
يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ أَنتُمُ ٱلْفُقَرَآءُ إِلَى ٱللَّهِۖ وَٱللَّهُ هُوَ ٱلْغَنِىُّ ٱلْحَمِيدُ (Fathir:15).
“Wahai manusia, kamulah yang berhajat kepada Allah, dan Allah Dialah Yang Maha Kaya lagi Maha Terpuji.” Surah Fatir: 15.
Ayat ini memberikan asas yang sangat kuat untuk memahami perbezaan antara Al-Wujud Allah dengan wujud makhluk. Makhluk ialah faqir kepada Allah. Faqir di sini bukan sekadar bermaksud miskin dari sudut harta. Ia menunjukkan kebergantungan ontologi yang mendalam: makhluk berhajat kepada Allah untuk kewujudannya, kelangsungannya, kekuatannya, rezekinya dan seluruh keadaan yang berkaitan dengannya. Allah pula al-Ghani, tidak berhajat kepada makhluk.
Jika seluruh makhluk tidak ada, Allah tetap Allah. Jika seluruh alam tidak ada, kesempurnaan Allah tidak berkurang. Allah tidak memperoleh kekuasaan daripada makhluk. Allah tidak memperoleh ilmu daripada makhluk. Allah tidak memperoleh kewujudan daripada makhluk.
Oleh sebab itu, apabila seseorang mengetahui Al-Wujud dengan benar, dia tidak akan meletakkan hatinya bergantung secara mutlak kepada makhluk. Dia boleh mengambil sebab, menggunakan usaha, meminta pertolongan manusia dalam perkara yang manusia mampu lakukan dan menjalankan kehidupan dengan hukum sebab-musabab, tetapi hatinya mengetahui bahawa segala sebab itu sendiri berada di bawah kehendak dan kekuasaan Allah.
Doktor hanyalah sebab rawatan. Ubat hanyalah sebab. Makanan hanyalah sebab. Pekerjaan hanyalah sebab. Wang hanyalah sebab. Manusia lain hanyalah sebab. Semua sebab itu tidak berdiri sendiri. Allah ialah Rabb yang menguasai segala sebab dan akibat.
Inilah kesan aqidah Al-Wujud terhadap tauhid. Orang yang benar-benar mengetahui Allah bukan hanya menyimpan satu maklumat bahawa “Tuhan itu ada”. Pengetahuan tersebut mengubah cara dia melihat seluruh kehidupan. Apabila dia sakit, dia mengetahui bahawa Allah ada. Apabila dia sihat, dia mengetahui bahawa Allah ada.
Apabila dia mendapat rezeki, dia mengetahui Allah ada. Apabila dia kehilangan sesuatu, dia mengetahui Allah ada. Apabila dia bersendirian, dia mengetahui Allah ada. Apabila manusia meninggalkannya, Allah tidak meninggalkannya daripada pengetahuan dan tadbiran-Nya. Apabila dia melakukan dosa secara tersembunyi, dia mengetahui bahawa Allah tidak ghaib daripada ilmu-Nya. Maka Al-Wujud yang dipelajari secara ilmiah menjadi muraqabah dalam kehidupan.
Kewujudan Allah juga tidak bergantung kepada pengakuan manusia. Jika seluruh manusia menafikan Allah, Allah tetap wujud. Jika seluruh manusia beriman kepada Allah, kewujudan Allah tidak menjadi lebih kuat kerana iman mereka. Allah tidak memerlukan manusia untuk “mengadakan” Allah melalui kepercayaan mereka.
Sebaliknya, manusia memerlukan Allah dalam kewujudan dan keimanannya. Ini merupakan perbezaan antara hakikat yang wujud dengan hakikat yang hanya wujud dalam fikiran. Sesuatu idea bergantung kepada minda manusia untuk difikirkan. Allah tidak bergantung kepada minda manusia untuk menjadi wujud.
Di sinilah perlu dibezakan antara “mengetahui kewujudan Allah” dengan “mengadakan Allah dalam fikiran”. Apabila seorang mukmin berkata, “Aku percaya Allah wujud,” dia bukan bermaksud kepercayaannya menyebabkan Allah wujud. Kepercayaannya hanyalah pengakuan terhadap hakikat yang memang wujud. Seperti manusia membuka mata lalu melihat matahari, penglihatan manusia tidak menciptakan matahari. Begitu juga akal mengenal kewujudan Allah; pengenalan itu tidak menghasilkan Allah. Allah wujud sebelum manusia mengetahui-Nya dan tetap wujud walaupun manusia tidak mengenal-Nya.
Perkara ini juga menjelaskan mengapa kewujudan Allah tidak boleh disamakan dengan kewujudan benda. Benda mempunyai ukuran, bentuk, warna, tempat, arah dan keadaan tertentu. Jika sesuatu benda berada di tempat tertentu, maka ia mengambil ruang. Jika bergerak, ia berubah kedudukan. Jika diam, ia berada pada keadaan tertentu. Tetapi Allah Ta‘ala bukan jirim dan bukan makhluk. Oleh itu, mengatakan “Allah ada” tidak bermaksud “Allah ada seperti sebuah benda”. Perkataan “ada” pada Allah benar dari sudut makna wujud, tetapi kaifiat wujud-Nya tidak disamakan dengan wujud makhluk.
Allah Ta‘ala berfirman:
... لَيْسَ كَمِثْلِهِۦ شَىْءٌۖ ... (Asy-Syura:11).
“Tidak ada sesuatu pun yang sebanding dengan-Nya.” Surah al-Syura: 11.
Ayat ini menjadi prinsip yang sangat penting dalam memahami semua sifat Allah, termasuk Al-Wujud. Allah benar-benar wujud, tetapi tidak ada sesuatu pun yang menyerupai Allah. Maka kita tidak boleh menolak wujud Allah kerana kita tidak mampu membayangkan kaifiat wujud-Nya. Ketidakmampuan manusia membayangkan sesuatu bukan bukti bahawa sesuatu itu tidak wujud. Banyak perkara yang manusia tidak dapat membayangkan secara sempurna tetapi tetap mengakui kewujudannya. Lebih-lebih lagi Allah Ta‘ala yang tidak menyerupai makhluk.
Dalam hal ini, kesalahan manusia boleh berlaku daripada dua arah yang berlawanan. Pertama, ada orang yang menyerupakan Allah dengan makhluk lalu mengatakan bahawa jika Allah wujud, maka wujud-Nya mestilah seperti wujud makhluk. Kedua, ada orang yang terlalu menafikan sehingga akhirnya menafikan hakikat sifat yang telah ditetapkan bagi Allah. Jalan yang benar ialah menetapkan apa yang wajib ditetapkan bagi Allah sambil menafikan penyerupaan dengan makhluk.
Allah wujud secara hakiki, tetapi wujud Allah tidak seperti wujud makhluk. Allah mengetahui, tetapi ilmu Allah tidak seperti ilmu makhluk. Allah berkuasa, tetapi qudrah Allah tidak seperti kekuasaan makhluk. Allah mendengar dan melihat, tetapi pendengaran dan penglihatan Allah tidak seperti pendengaran dan penglihatan makhluk.
Al-Wujud juga mempunyai hubungan rapat dengan sifat Mukhalafatuhu lil-hawadith. Jika Allah benar-benar Wajib al-Wujud dan merupakan Pencipta seluruh hawadith, maka Dia tidak boleh disamakan dengan hawadith. Hawadith ialah perkara-perkara yang baharu dan berubah. Allah tidak baharu. Allah tidak bermula. Allah bukan hasil daripada perubahan. Maka wujud Allah adalah wujud yang layak bagi Tuhan, sedangkan wujud makhluk adalah wujud yang layak bagi makhluk. Persamaan pada perkataan tidak bermaksud persamaan pada hakikat dan kaifiat.
Sebagai contoh, perkataan “ilmu” boleh digunakan untuk manusia dan Allah, tetapi ilmu manusia terbatas dan ilmu Allah tidak terbatas. Perkataan “hidup” boleh digunakan untuk manusia dan Allah, tetapi hidup manusia bermula selepas kelahiran dan berakhir dengan kematian, sedangkan Allah al-Hayy yang tidak didahului oleh ketiadaan dan tidak diakhiri oleh kematian. Begitu juga perkataan “wujud”. Kita boleh mengatakan manusia wujud dan Allah wujud, tetapi kedua-duanya tidak sama dari segi hakikat kewujudan. Manusia wujud sebagai makhluk yang mumkin dan berhajat. Allah wujud sebagai Wajib al-Wujud yang tidak berhajat kepada sesiapa.
Apabila seseorang mengatakan “Allah ada di mana-mana”, dia mungkin bermaksud bahawa ilmu dan kekuasaan Allah meliputi seluruh alam, tetapi ungkapan tersebut perlu diperincikan supaya tidak membawa kepada fahaman bahawa zat Allah bercampur dengan makhluk. Perbahasan Al-Wujud tidak memerlukan kita mengatakan Allah ialah alam atau Allah berada dalam setiap benda.
Allah ialah Khaliq dan alam ialah makhluk. Allah tidak menjadi makhluk dan makhluk tidak menjadi Allah. Ilmu Allah meliputi segala sesuatu, pendengaran-Nya meliputi segala suara dan penglihatan-Nya meliputi segala yang dapat dilihat, tetapi semua itu tidak bererti zat Allah menjadi sebahagian daripada alam.
Begitu juga apabila seseorang berkata bahawa Allah “berada” dalam suatu tempat seperti makhluk berada dalam rumah, maka ungkapan tersebut perlu dielakkan kerana tempat ialah daripada ciptaan Allah. Allah tidak memerlukan tempat untuk menjadi ada. Sebelum adanya langit dan bumi, Allah tetap wujud. Sebelum adanya ruang dan masa sebagaimana yang kita kenali, Allah tetap wujud.
Jika seseorang mengatakan Allah memerlukan tempat supaya boleh wujud, maka dia telah menjadikan tempat sebagai sebab kewujudan Allah, sedangkan sumber asas yang diberikan dalam perbahasan Al-Wujud ialah Allah tidak dikeranakan dengan suatu kerana dan tidak berhajat kepada sesuatu yang lain.
Perkara ini sangat penting kerana manusia biasanya mengenal kewujudan melalui pengalaman benda-benda fizikal. Kita melihat meja lalu mengatakan meja ada. Kita melihat manusia lalu mengatakan manusia ada. Kita melihat gunung lalu mengatakan gunung ada. Maka apabila kita mendengar “Allah ada”, imaginasi manusia cenderung membayangkan suatu objek yang sangat besar. Inilah kesilapan. Allah bukan objek fizikal yang boleh dibayangkan seperti benda-benda. Kewujudan Allah ialah hakikat yang benar, tetapi kaifiat zat-Nya tidak boleh disamakan dengan makhluk.
Allah Ta‘ala berfirman:
هُوَ ٱلْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَٱلظَّٰهِرُ وَٱلْبَاطِنُۖ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ (Al-Hadid:3).
“Dialah Yang Awal dan Yang Akhir, Yang Zahir dan Yang Batin, dan Dia Maha Mengetahui akan tiap-tiap sesuatu.” Surah al-Hadid: 3.
Ayat ini memberikan gambaran bahawa kewujudan Allah tidak berada dalam kerangka yang sama dengan kewujudan makhluk yang dibatasi oleh permulaan dan pengakhiran. Makhluk mempunyai permulaan dan pengakhiran. Allah ialah al-Awwal dan al-Akhir. Ini memperlihatkan mengapa Al-Wujud tidak boleh difahami hanya sebagai “ada” dalam makna biasa. Ia ialah kewujudan Tuhan yang sempurna, tidak bergantung kepada makhluk dan tidak menerima ketiadaan.
Apabila dikatakan Allah Ta‘ala ada tanpa sebab, ini bukan bermaksud Allah ialah “kesan” yang tidak mempunyai sebab. Allah ialah Pencipta dan bukan makhluk. Istilah sebab dan akibat sendiri perlu digunakan dengan berhati-hati. Dalam bahasa mudah, kita mengatakan makhluk mempunyai Pencipta. Tetapi Allah tidak mempunyai pencipta.
Jika Allah mempunyai pencipta, maka Allah bukan Tuhan yang mutlak. Maka apabila kita berhenti pada Allah sebagai Wajib al-Wujud, kita bukan meninggalkan penjelasan, bahkan kita telah sampai kepada jenis penjelasan yang tidak memerlukan pencipta kerana pada hakikatnya Dia bukan sesuatu yang menerima kewujudan daripada pihak lain.
Perbahasan ini boleh diterangkan melalui perbezaan antara mumkin al-wujud dengan wajib al-wujud. Mumkin al-wujud ialah sesuatu yang pada pertimbangan akal boleh wujud dan boleh tiada. Tidak ada pada zatnya sendiri sesuatu yang mewajibkan kewujudannya. Jika ia wujud, ia memerlukan pengada yang menentukan kewujudannya.
Jika ia tidak wujud, ia tidak bercanggah dengan hakikat dirinya. Adapun wajib al-wujud ialah sesuatu yang mustahil tidak wujud. Ketiadaan baginya tidak boleh diterima. Dalam ilmu tauhid, Allah Ta‘ala ialah Wajib al-Wujud.
Makhluk pula berada dalam kategori mumkin. Ambil sebuah buku. Buku itu boleh ada atau tidak ada. Tiada percanggahan akal jika buku tersebut tidak pernah wujud. Sebelum penulis menulis, buku itu belum wujud. Setelah ditulis dan dicetak, ia wujud. Ini menunjukkan bahawa kewujudan buku bukan sesuatu yang wajib pada zat buku itu sendiri.
Ia bergantung kepada pelbagai sebab. Begitu juga manusia. Tiada seorang manusia pun yang boleh mengatakan, “Aku wajib wujud daripada diriku sendiri.” Kewujudan manusia adalah pemberian, bukan hakikat yang berdiri sendiri.
Allah pula tidak boleh dikatakan “mungkin ada dan mungkin tiada”. Jika Allah tidak ada, maka tidak ada Tuhan. Jika tiada Tuhan, maka tidak ada asas kepada kewujudan makhluk yang berhajat. Maka Al-Wujud Allah ialah Wajib. Inilah makna yang sangat penting apabila ulama menyatakan sifat Wujud sebagai sifat wajib bagi Allah Ta‘ala.
Dalam perbahasan tradisional ilmu tauhid, sifat Wujud sering diletakkan di bawah kategori sifat nafsiyyah. Istilah ini mempunyai maksud teknikal. Ia bukan bermaksud “nafsu” atau keinginan. Nafsiyyah dalam pembahagian tersebut merujuk kepada sifat yang menunjukkan hakikat zat dan yang tidak boleh difahami sebagai sifat tambahan seperti sifat ma‘ani yang lain.
Dalam kerangka pengajian sifat dua puluh, Al-Wujud mempunyai kedudukan tersendiri kerana ia menunjukkan bahawa Allah Ta‘ala benar-benar ada. Selepas itu datang sifat Salbiyyah seperti Qidam, Baqa’, Mukhalafatuhu lil-hawadith, Qiyamuhu binafsihi dan Wahdaniyyah yang menjelaskan penafian kekurangan dan ketidaksesuaian daripada Allah Ta‘ala.
Perlu juga diperhatikan bahawa istilah “sifat” apabila digunakan dalam ilmu tauhid tidak semestinya bermaksud sesuatu yang terpisah daripada zat seperti objek yang diletakkan di sebelah objek lain. Ini ialah persoalan teknikal yang sangat halus dalam ilmu kalam.
Para ulama membincangkan hubungan antara zat dan sifat dengan istilah yang berbeza untuk menjaga dua perkara: pertama, menetapkan kesempurnaan Allah; kedua, mengelakkan pemahaman bahawa sifat-sifat Allah merupakan bahagian-bahagian yang terpisah lalu membentuk Allah sebagaimana komponen membentuk makhluk. Allah tidak tersusun seperti makhluk.
Dalam sumber tradisional yang disebutkan, dinyatakan bahawa menurut Imam Fakhr al-Razi dan Imam Abu Mansur al-Maturidi, wujud bukan ‘ain maujud dan bukan pula lain daripada ‘ain maujud. Ini ialah perbahasan teknikal yang perlu dibaca dalam kerangka istilah ulama ilmu kalam, bukan dibaca secara bahasa biasa.
“Bukan ‘ain maujud dan bukan lain daripada ‘ain maujud” tidak bermaksud wujud Allah tidak jelas atau berada dalam keadaan samar. Ia merupakan usaha ulama untuk membincangkan bagaimana konsep “wujud” berkaitan dengan sesuatu yang maujud dan bagaimana sifat itu dihuraikan tanpa menjadikannya satu benda yang berdiri secara berasingan daripada zat.
Apabila sebahagian ulama menggunakan istilah hāl atau hāliyah dalam pembahasan ini, istilah tersebut juga jangan difahami secara kasar sebagai “wujud berada di tengah-tengah antara ada dengan tiada”. Makna teknikal hāl dalam perbahasan kalam adalah jauh lebih khusus.
Ia berkaitan dengan suatu status atau keadaan yang digunakan dalam analisis sifat dan zat, terutama dalam perdebatan mengenai sama ada sesuatu sifat mempunyai kewujudan tersendiri seperti benda atau tidak. Oleh itu, pembaca kitab tauhid perlu berhati-hati supaya tidak mengambil istilah teknikal lalu menerjemahkannya secara literal sehingga menghasilkan aqidah yang tidak dimaksudkan oleh pengarang.
Dalam pembelajaran asas, memadai dikatakan bahawa Allah Ta‘ala benar-benar wujud dan kewujudan-Nya bukan suatu khayalan, bukan suatu kemungkinan dan bukan suatu kewujudan yang bergantung kepada pencipta lain. Perincian mengenai ‘ain, ghayr, hāl dan hubungan sifat dengan zat adalah peringkat lanjutan yang bertujuan menjelaskan persoalan falsafah dan kalam, bukan untuk mengaburkan asas aqidah. Asasnya tetap jelas: Allah ada dengan sebenar-benarnya, dan segala sesuatu selain Allah berhajat kepada-Nya.
Pengakuan terhadap Al-Wujud juga tidak boleh dibina semata-mata atas pengalaman pancaindera. Ada orang bertanya, “Jika Allah wujud, mengapa kita tidak melihat Allah dengan mata?” Soalan ini mengandaikan bahawa semua perkara yang wujud mesti dapat dilihat. Andaian itu tidak benar. Penglihatan hanya mampu menangkap perkara yang berada dalam lingkungan kemampuan alat penglihatan. Mata manusia mempunyai batas. Terdapat banyak perkara yang tidak dapat dilihat dengan mata kasar tetapi kita mengetahui kewujudannya melalui kesan, tanda, alat atau akal. Maka tidak melihat sesuatu bukan bukti mutlak bahawa sesuatu itu tidak wujud.
Namun orang beriman tidak berhenti pada analogi ini. Allah Ta‘ala sendiri memberitahu manusia tentang diri-Nya melalui wahyu. Wahyu lebih tinggi kedudukannya daripada spekulasi manusia tentang perkara ghaib. Akal boleh menunjukkan bahawa alam memerlukan Pencipta, tetapi wahyu memberitahu manusia tentang nama Allah, sifat Allah, perintah Allah, kehidupan akhirat, malaikat, para nabi dan perkara ghaib yang tidak boleh dicapai secara terperinci hanya melalui eksperimen makmal. Oleh itu, ma‘rifatullah yang sempurna menghimpunkan fitrah, akal yang sahih dan wahyu yang benar.
Fitrah manusia sendiri mempunyai kecenderungan untuk mencari Tuhan. Dalam keadaan tertentu, apabila segala sebab zahir terputus dan manusia berhadapan dengan bahaya yang sangat besar, dia sering kembali memohon pertolongan daripada suatu kuasa yang lebih tinggi. Al-Quran menggambarkan keadaan manusia yang berada dalam kesusahan di laut lalu mereka berdoa kepada Allah dengan penuh keikhlasan. Apabila mereka diselamatkan, sebahagian manusia kembali kepada kesyirikan. Ini menunjukkan bahawa pengenalan kepada Allah bukan perkara yang asing daripada jiwa manusia, tetapi manusia boleh menyimpang kerana hawa nafsu, budaya, syirik dan pelbagai pengaruh.
Allah Ta‘ala berfirman:
فَإِذَا رَكِبُوا۟ فِى ٱلْفُلْكِ دَعَوُا۟ ٱللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ فَلَمَّا نَجَّىٰهُمْ إِلَى ٱلْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ (Al-'Ankabut:65).
“Maka apabila mereka menaiki kapal, mereka berdoa kepada Allah dengan mengikhlaskan agama kepada-Nya; kemudian apabila Dia menyelamatkan mereka sampai ke daratan, tiba-tiba mereka mempersekutukan-Nya.” Surah al-‘Ankabut: 65.
Ayat ini memperlihatkan bahawa mengetahui Allah ada tidak semestinya menghasilkan ibadah yang benar. Manusia boleh mengakui Tuhan ketika terdesak tetapi kembali lupa ketika memperoleh kesenangan. Oleh sebab itu, ilmu Al-Wujud mesti membawa kepada pengenalan yang lebih mendalam dan akhirnya kepada ubudiyyah.
Apabila seorang hamba mengetahui bahawa Allah benar-benar wujud dan mengetahui segala perbuatannya, maka maksiat tidak lagi dilihat sebagai perkara yang berlaku dalam ruang kosong. Manusia mungkin mampu bersembunyi daripada manusia lain, tetapi dia tidak dapat bersembunyi daripada Allah. Dia mungkin menutup pintu bilik, memadamkan cahaya, memastikan tiada manusia melihatnya, tetapi Allah tidak menjadi ghaib kerana manusia menutup pintu. Inilah kesan Al-Wujud apabila ilmu itu hidup dalam hati. Ia menghasilkan muraqabah.
Muraqabah bukan bermaksud membayangkan zat Allah dalam bentuk tertentu. Muraqabah bermaksud kesedaran bahawa Allah mengetahui dan mengawasi hamba-Nya. Allah Ta‘ala berfirman:
... وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (Al-Hadid:4).
“Dan Dia bersama kamu di mana sahaja kamu berada, dan Allah Maha Melihat apa yang kamu kerjakan.” Surah al-Hadid: 4.
Ayat ini menunjukkan keluasan ilmu dan pengawasan Allah. Kesedaran ini membentuk akhlak. Orang yang benar-benar yakin kepada Allah tidak memerlukan manusia berdiri di sebelahnya sepanjang masa untuk menghalangnya daripada khianat. Dia mengetahui bahawa ada Tuhan yang melihat. Tidak semua manusia mampu menahan dirinya daripada dosa kerana manusia lain, tetapi orang yang mempunyai muraqabah akan menahan dirinya kerana Allah.
Al-Wujud juga berkaitan dengan doa. Mengapa manusia berdoa? Kerana dia yakin Allah ada dan mendengar. Doa bukan sekadar latihan psikologi untuk menenangkan fikiran. Doa ialah ibadah kepada Tuhan yang sebenar. Apabila seorang hamba mengangkat tangan dan memohon, dia sedang mengakui bahawa dirinya faqir dan Allah al-Ghani. Dia mengakui bahawa dirinya lemah dan Allah Maha Berkuasa. Dia mengakui bahawa dirinya tidak mengetahui seluruh perkara dan Allah Maha Mengetahui. Dia mengakui bahawa dirinya tidak menguasai masa depan dan Allah menguasai segala sesuatu.
Demikian juga tawakkal. Tawakkal tidak bermaksud meninggalkan sebab. Tawakkal ialah hati bersandar kepada Allah sambil mengambil sebab yang dibenarkan. Seorang petani menanam, tetapi dia mengetahui bahawa pertumbuhan bukan berada dalam tangannya secara mutlak.
Seorang pesakit mendapatkan rawatan, tetapi dia mengetahui bahawa kesembuhan bukan berada dalam kuasa doktor secara mutlak. Seorang manusia bekerja mencari rezeki, tetapi dia mengetahui bahawa rezeki akhirnya berada di bawah tadbiran Allah. Semua ini kembali kepada pengenalan bahawa Allah wujud dan segala sesuatu berada di bawah kekuasaan-Nya.
Jika seseorang benar-benar menghayati Al-Wujud, dia juga akan memahami bahawa kematian bukan bermaksud manusia terlepas daripada Allah. Kematian hanya perpindahan daripada satu keadaan kehidupan kepada keadaan lain yang telah ditetapkan Allah. Tubuh manusia kembali kepada tanah, tetapi manusia akan dibangkitkan. Allah yang menciptakan manusia daripada tiada tidak sukar bagi-Nya untuk membangkitkan manusia selepas mati. Ini berkait dengan hujah Al-Quran tentang penciptaan pertama sebagai dalil kemampuan terhadap kebangkitan.
Allah Ta‘ala berfirman:
أَوَلَيْسَ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ بِقَٰدِرٍ عَلَىٰٓ أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُمۚ بَلَىٰ وَهُوَ ٱلْخَلَّٰقُ ٱلْعَلِيمُ (Yasin:81).
“Bukankah Dia yang menciptakan langit dan bumi berkuasa untuk menciptakan yang serupa dengan mereka? Bahkan, Dia Maha Pencipta lagi Maha Mengetahui.” Surah Yasin: 81.
Allah yang menciptakan makhluk daripada tiada menunjukkan bahawa wujud makhluk bukan sesuatu yang berdiri sendiri. Ia berada di bawah qudrah Allah. Maka pengenalan kepada Al-Wujud juga membuka jalan kepada pengenalan terhadap Qudrah. Tuhan yang benar-benar wujud bukan sekadar wujud tanpa perbuatan. Dia ialah Tuhan yang mempunyai sifat kesempurnaan dan berkuasa melakukan apa yang dikehendaki-Nya.
Namun jangan pula difahami bahawa Allah memerlukan alam untuk menunjukkan kewujudan-Nya. Alam ialah tanda bagi manusia, bukan syarat bagi kewujudan Allah. Jika alam tidak ada, Allah tetap ada. Alam membantu manusia mengenal Pencipta melalui ayat-ayat dan tanda-tanda yang terdapat padanya. Tetapi Allah tidak memperoleh status ketuhanan daripada alam. Dia ialah Tuhan sebelum manusia mengetahui-Nya dan sebelum manusia wujud.
Perkara ini penting dalam menghadapi fahaman yang menjadikan alam sebagai sebahagian daripada Tuhan. Dalam sesetengah aliran pemikiran, sempadan antara Tuhan dengan alam menjadi kabur sehingga dikatakan Tuhan berada dalam segala sesuatu atau segala sesuatu ialah Tuhan. Aqidah Islam menolak kekeliruan tersebut. Allah ialah Allah dan makhluk ialah makhluk.
Allah menciptakan alam, tetapi alam bukan Allah. Allah mengetahui segala sesuatu, tetapi ilmu Allah terhadap segala sesuatu tidak bermaksud zat Allah menjadi segala sesuatu. Allah dekat kepada hamba-Nya dengan cara yang layak bagi-Nya menurut nas, tetapi kedekatan tersebut tidak boleh ditafsirkan secara kasar sebagai Allah bercampur dengan zat makhluk.
Al-Wujud juga menolak ateisme dalam bentuk paling asas. Ateisme mengatakan tidak ada Tuhan. Tetapi kewujudan alam menimbulkan persoalan yang tidak boleh dihapuskan hanya dengan mengatakan “alam memang ada”. Pernyataan itu bukan penjelasan. Jika seseorang mengatakan alam telah wujud selama-lamanya, dia masih perlu menjelaskan apakah sifat alam itu sendiri.
Jika alam berubah, bergantung, tersusun dan terdiri daripada perkara-perkara yang mempunyai keadaan tertentu, maka ia tidak mudah dikatakan sebagai Wajib al-Wujud. Mengatakan “alam wujud” hanya menjawab bahawa alam ada; ia belum menjawab mengapa alam ada dan mengapa ia mempunyai sifat-sifat yang dimilikinya.
Dalam tradisi tauhid, persoalan “mengapa ada sesuatu dan bukan tiada sesuatu?” merupakan persoalan yang sangat besar. Kita melihat alam ini wujud, tetapi secara akal kita boleh memahami bahawa alam tidak semestinya wujud. Tidak ada percanggahan pada akal jika bumi ini tidak wujud, manusia tidak wujud, matahari tidak wujud dan galaksi tidak wujud.
Oleh itu, kewujudan alam memerlukan penjelasan. Jika alam bersifat mumkin, ia memerlukan Murajjih, iaitu pihak yang mentarjihkan salah satu daripada dua kemungkinan: ada atau tiada. Pihak yang menentukan kewujudan alam bukan alam itu sendiri dalam makna mutlak, kerana alam keseluruhannya berada dalam kategori yang sama sebagai perkara yang berhajat.
Apabila manusia merenung perkara ini, dia menyedari bahawa Allah Ta‘ala bukan sekadar “sebab pertama” dalam susunan fizikal. Allah ialah Pencipta kepada seluruh sebab dan akibat. Jika seseorang mengatakan api membakar, itu benar pada adat dan hubungan sebab-musabab yang dapat dilihat. Tetapi api itu sendiri tidak menciptakan dirinya.
Sifat membakar yang ada padanya juga bukan ciptaannya. Hukum yang menjadikan sebab itu berfungsi juga bukan ciptaannya. Maka setiap kali manusia menelusuri rangkaian sebab, dia tetap kembali kepada kebergantungan makhluk kepada Pencipta.
Ini juga menjelaskan mengapa ilmu sains tidak membatalkan kewujudan Allah. Sains mengkaji bagaimana fenomena berlaku berdasarkan pemerhatian, pengukuran, eksperimen dan model. Ia boleh menerangkan proses hujan, proses kelahiran bintang, pembentukan sel, perkembangan embrio, pergerakan planet dan pelbagai fenomena lain.
Tetapi penjelasan tentang mekanisme tidak dengan sendirinya menghapuskan persoalan metafizik tentang mengapa terdapat alam dan hukum-hukum yang membolehkan mekanisme itu wujud. Mengetahui bagaimana suatu proses berlaku tidak semestinya menjawab persoalan mengapa keseluruhan sistem itu ada.
Sebagai contoh, apabila ilmu menerangkan bahawa tumbuhan menggunakan cahaya dalam proses fotosintesis, penjelasan itu tidak bermaksud tumbuhan menciptakan dirinya sendiri. Apabila ilmu menerangkan perkembangan embrio, penjelasan tersebut tidak bermaksud embrio menjadi pencipta kepada dirinya. Penjelasan saintifik tentang mekanisme berada pada tingkat tertentu. Aqidah membicarakan asal kebergantungan seluruh makhluk kepada Allah. Kedua-duanya tidak perlu dipertentangkan apabila setiap bidang ditempatkan pada tempatnya.
Namun demikian, orang beriman juga tidak boleh menjadikan setiap penemuan sains sebagai dalil wajib bagi ayat al-Quran. Al-Wujud tidak memerlukan teori sains tertentu untuk menjadi benar. Allah wujud sebelum manusia mengetahui teori fizik, sebelum manusia mencipta mikroskop, sebelum manusia mengenal galaksi dan sebelum manusia mengetahui struktur atom. Dalil wahyu dan hujah akal mempunyai kedudukan tersendiri. Sains berubah berdasarkan penemuan dan pembetulan model, sedangkan hakikat kewujudan Allah tidak berubah.
Al-Wujud juga mempunyai hubungan dengan sifat Hayah. Sesuatu yang benar-benar menjadi Tuhan mestilah hidup dengan kehidupan yang layak bagi ketuhanan. Allah ialah al-Hayy. Kehidupan Allah bukan kehidupan makhluk. Manusia hidup melalui tubuh, makanan, air, oksigen, tidur dan pelbagai keperluan. Allah tidak berhajat kepada semua itu. Oleh itu, Al-Wujud membawa kepada sifat Hayah melalui jalan mengenal kesempurnaan Tuhan. Tuhan yang menciptakan kehidupan tidak mungkin lebih lemah daripada makhluk yang menerima kehidupan daripada-Nya.
Begitu juga Al-Wujud membawa kepada Ilmu. Alam yang penuh dengan ketepatan dan kejadian tidak keluar daripada Tuhan yang tidak mengetahui. Allah mengetahui segala sesuatu. Ilmu-Nya tidak diperoleh selepas jahil. Dia tidak belajar. Dia tidak memerlukan pengalaman untuk mengetahui. Jika pengetahuan Allah diperoleh selepas sebelumnya tidak tahu, maka Dia mengalami perubahan daripada jahil kepada alim seperti makhluk. Sedangkan Allah Maha Mengetahui.
Al-Wujud juga membawa kepada Qudrah. Allah menciptakan langit dan bumi, menciptakan manusia, menciptakan kehidupan dan kematian. Semua itu menunjukkan qudrah. Allah bukan sekadar wujud sebagai hakikat pasif yang tidak melakukan apa-apa. Dia ialah Rabb yang mencipta, memiliki dan mentadbir.
Al-Wujud juga berkait dengan Iradah. Alam mengandungi pelbagai bentuk dan keadaan yang mungkin berbeza. Manusia mempunyai rupa tertentu, tumbuh-tumbuhan mempunyai bentuk tertentu, bumi mempunyai keadaan tertentu. Dalam analisis tauhid, kewujudan sesuatu dalam bentuk tertentu menunjukkan adanya penentuan. Tidak semua kemungkinan berlaku serentak. Ada satu keadaan yang berlaku dan keadaan lain tidak berlaku. Maka sifat Iradah berkait dengan penentuan tersebut. Allah mengadakan apa yang dikehendaki-Nya menurut hikmah dan kehendak-Nya.
Al-Wujud juga membawa kepada Wahdaniyyah. Jika Tuhan yang menciptakan alam lebih daripada satu dan setiap Tuhan mempunyai kehendak mutlak yang tidak bergantung kepada Tuhan lain, maka timbul persoalan tentang pertembungan kehendak. Jika kedua-duanya berkuasa mutlak dan kehendak kedua-duanya berbeza, tidak mungkin kedua-duanya terlaksana secara serentak dalam perkara yang sama. Jika salah satu kehendak dikalahkan, yang kalah bukan Tuhan mutlak. Jika kedua-duanya tidak mempunyai perbezaan kehendak, maka ketuhanan yang berbilang tidak memberikan penjelasan yang bermakna. Al-Quran memberikan prinsip ini melalui firman Allah:
لَوْ كَانَ فِيهِمَآ ءَالِهَةٌ إِلَّا ٱللَّهُ لَفَسَدَتَاۚ ... (Al-Anbiya:22).
“Sekiranya ada pada kedua-duanya tuhan-tuhan selain Allah, nescaya kedua-duanya akan rosak.” Surah al-Anbiya’: 22.
Namun penghayatan terhadap Wahdaniyyah tidak boleh dipisahkan daripada Al-Wujud. Allah ada, tetapi Dia bukan salah satu daripada banyak tuhan. Dia ialah Tuhan yang esa. Wujud-Nya tidak dikongsi dengan tuhan lain. Segala sesuatu selain-Nya ialah makhluk dan berada di bawah kekuasaan-Nya.
Al-Wujud juga mempunyai hubungan dengan Qiyamuhu binafsihi. Allah tidak berhajat kepada tempat, pencipta, penopang atau sesuatu yang menjadikan-Nya berdiri. Makhluk memerlukan banyak perkara untuk terus wujud. Manusia memerlukan udara, makanan, air, suhu tertentu dan pelbagai keadaan. Allah tidak memerlukan sesuatu untuk mengekalkan kewujudan-Nya. Ini tidak bermaksud Allah “berdiri” seperti manusia berdiri dengan kaki. Qiyamuhu binafsihi ialah istilah yang menunjukkan Allah tidak berhajat kepada zat lain dan tidak memerlukan mukhassis atau pengada dari luar untuk wujud.
Apabila seseorang memahami perkara ini, dia akan lebih berhati-hati daripada menggambarkan Allah dengan gambaran makhluk. Allah bukan tubuh yang memerlukan ruang. Allah bukan tenaga yang memerlukan medium. Allah bukan roh makhluk. Allah bukan cahaya fizikal. Allah bukan alam. Allah bukan hukum alam. Allah ialah Tuhan Yang Maha Suci daripada segala sifat kekurangan.
Dalam konteks ini, apabila disebut Allah “ada”, janganlah seseorang bertanya secara tergesa-gesa, “Di mana?” seolah-olah setiap yang wujud mesti berada dalam tempat. Tempat ialah salah satu daripada perkara yang berkaitan dengan alam yang diciptakan. Perbahasan tentang Allah tidak boleh dibina atas andaian bahawa semua yang wujud mestilah berada dalam tempat. Sebaliknya, tempat sendiri adalah makhluk dan memerlukan Allah. Allah tidak memerlukan sesuatu yang Dia ciptakan untuk menjadi ada.
Begitu juga masa. Manusia mengalami kewujudan dalam urutan masa: semalam, hari ini dan esok. Manusia lahir pada suatu masa dan mati pada suatu masa. Allah tidak menjadi wujud selepas ketiadaan. Oleh itu, kewujudan Allah tidak boleh disamakan dengan kewujudan makhluk dalam garis masa. Sifat Qidam memperincikan perkara ini. Al-Wujud terlebih dahulu menetapkan Allah ada; Qidam menafikan bahawa wujud Allah mempunyai permulaan.
Maka apabila seseorang bertanya, “Apa yang Allah lakukan sebelum menciptakan alam?” persoalan tersebut perlu difahami dengan berhati-hati kerana perkataan “sebelum” merujuk kepada hubungan masa. Allah bukan makhluk yang hidup di dalam masa sebagaimana manusia. Masa ialah sebahagian daripada ciptaan. Oleh itu, janganlah membayangkan Allah sebagai makhluk yang duduk lama menunggu masa tertentu kemudian memutuskan untuk mencipta. Allah ialah Pencipta masa dan alam.
Perbahasan Al-Wujud juga memberikan pelajaran tentang sifat kehambaan manusia. Manusia ialah makhluk, bukan Tuhan. Manusia tidak mempunyai kewujudan yang mutlak. Oleh itu, manusia tidak patut sombong. Segala kekuatan yang ada padanya adalah pemberian. Segala ilmu yang dimilikinya adalah pemberian. Bahkan kemampuan berfikir ialah pemberian. Orang yang menyedari Al-Wujud akan melihat dirinya sebagai hamba yang faqir kepada Allah.
Kesombongan manusia menjadi aneh apabila dilihat dari sudut ini. Manusia tidak mencipta dirinya, tidak menentukan tempat kelahirannya, tidak memilih ibu bapanya, tidak menentukan bentuk tubuhnya dan tidak menguasai kematian. Namun manusia boleh menjadi sombong seolah-olah dia memiliki segala-galanya secara mutlak. Al-Wujud mengembalikan manusia kepada hakikat dirinya: dia ada kerana Allah mengadakannya.
Begitu juga harta. Harta bukan milik mutlak manusia. Manusia hanya diberi amanah untuk mengurusnya. Apabila dia mati, harta yang dikumpulkannya berpindah kepada orang lain. Rumah yang dibina dengan susah payah akhirnya didiami orang lain. Tanah yang dijaga akhirnya berpindah tangan. Tubuh sendiri yang dijaga akhirnya kembali kepada tanah. Semua ini menunjukkan bahawa manusia hanyalah pemegang amanah sementara.
Kesedaran ini bukan untuk menjadikan manusia pasif. Islam tidak mengajar manusia meninggalkan dunia. Sebaliknya, manusia bekerja, berniaga, belajar, membina keluarga, menjaga kesihatan dan menggunakan sebab-sebab yang Allah sediakan. Tetapi dia tidak menjadikan makhluk sebagai tempat pergantungan mutlak. Dia mengambil sebab sambil hatinya bergantung kepada Allah.
Apabila musibah datang, orang yang mengenal Al-Wujud tidak berkata bahawa hidupnya sudah tiada makna hanya kerana satu sebab dunia hilang. Jika pekerjaan hilang, Allah masih ada. Jika manusia meninggalkan, Allah masih ada. Jika harta berkurang, Allah masih ada. Jika kekuatan tubuh berkurang, Allah masih ada. Jika manusia tidak memahami dirinya, Allah mengetahui dirinya. Inilah kekuatan aqidah yang lahir daripada satu sifat yang pada zahirnya hanya diterjemahkan dengan satu perkataan: “Ada.”
Perkataan “Ada” itu sebenarnya sangat besar maknanya. Ia bukan sekadar jawapan kepada soalan “Adakah Tuhan wujud?” Ia ialah pintu kepada seluruh kehidupan seorang mukmin. Allah ada, maka doa mempunyai tempat tuju. Allah ada, maka taubat mempunyai makna. Allah ada, maka dosa mempunyai pertanggungjawaban. Allah ada, maka amal soleh tidak sia-sia. Allah ada, maka kezaliman manusia tidak terlepas daripada perhitungan. Allah ada, maka kematian bukan penamat mutlak. Allah ada, maka akhirat adalah benar. Allah ada, maka kehidupan manusia mempunyai tujuan.
Jika Allah tidak wujud, segala konsep pertanggungjawaban mutlak akhirnya menjadi persoalan yang sangat besar. Mengapa manusia wajib berlaku adil apabila kezaliman boleh memberi keuntungan? Mengapa manusia wajib jujur apabila penipuan kadangkala memberi keuntungan dunia? Mengapa manusia perlu menahan hawa nafsu apabila tiada pertanggungjawaban selepas mati? Islam memberikan jawapan bahawa manusia hidup di bawah pemerhatian Tuhan yang benar-benar wujud dan akan kembali kepada-Nya.
Oleh sebab itu, iman kepada Al-Wujud tidak sepatutnya menjadi sekadar bab teori dalam kitab tauhid. Ia sepatutnya masuk ke dalam darah kehidupan seorang Muslim. Ketika solat, dia mengetahui siapa yang disembah. Ketika membaca al-Quran, dia mengetahui bahawa firman itu daripada Tuhan yang benar-benar wujud. Ketika berdoa, dia mengetahui bahawa doanya didengar oleh Tuhan yang benar-benar wujud. Ketika meninggalkan maksiat secara tersembunyi, dia mengetahui bahawa Allah ada. Ketika menolong manusia tanpa diketahui sesiapa, dia mengetahui bahawa Allah ada dan amal itu tidak hilang.
Maka seorang mukmin yang mengenal Al-Wujud tidak menilai seluruh kehidupan hanya berdasarkan pandangan manusia. Jika manusia memuji tetapi Allah tidak redha, pujian manusia tidak menyelamatkannya. Jika manusia mencela tetapi Allah redha, celaan manusia tidak merosakkannya. Ini bukan bermaksud manusia tidak perlu peduli kepada nasihat orang lain, tetapi ukuran tertinggi ialah Allah. Sebab itu ikhlas sangat berkait dengan ma‘rifatullah. Seseorang beramal kerana Allah yang benar-benar wujud, bukan semata-mata kerana penonton manusia.
Al-Wujud juga mengajar bahawa tidak ada tempat untuk putus asa daripada rahmat Allah. Jika seorang manusia berdosa lalu dia kembali kepada Allah, dia kembali kepada Tuhan yang benar-benar wujud dan berkuasa mengampuni. Taubat bukan sekadar dialog dengan diri sendiri. Ia ialah kembali kepada Allah. Apabila seseorang berdoa meminta ampun, dia tidak bercakap kepada kekosongan. Dia memohon kepada Rabb yang mengetahui dosa yang dilakukan, mengetahui kelemahan hamba dan mengetahui keikhlasan taubat.
Dalam masa yang sama, Al-Wujud menghalang manusia daripada merasa terlalu selamat daripada hukuman Allah. Allah bukan simbol kasih sayang yang hanya dicipta untuk memberi ketenangan. Allah ialah Tuhan yang memiliki sifat-sifat kesempurnaan, termasuk keadilan dan kekuasaan. Oleh itu, seorang mukmin hidup antara khauf dan raja’. Dia takut kepada Allah kerana Allah benar-benar ada dan berkuasa menghukum, dan dia berharap kepada Allah kerana Allah benar-benar ada dan Maha Mengampuni.
Perbahasan Al-Wujud juga menjadi asas kepada pengertian ibadah. Ibadah bukan sekadar gerakan tubuh. Ibadah ialah pengabdian kepada Tuhan yang benar-benar wujud. Jika seseorang bersolat tetapi hatinya tidak mempunyai pengenalan kepada siapa yang disembah, maka ibadahnya mudah menjadi rutin. Tetapi apabila dia memahami bahawa Allah benar-benar wujud, mengetahui segala sesuatu dan mendengar segala bacaan, solat berubah menjadi pertemuan seorang hamba dengan ibadah yang penuh pengagungan kepada Rabbnya.
Sebab itu ilmu tauhid bukan ilmu yang terpisah daripada tasawuf dan akhlak yang sahih. Aqidah yang benar melahirkan ibadah yang benar. Apabila hati mengenal Allah, hati menjadi tunduk. Apabila hati mengenal kebesaran Allah, hati merendah. Apabila hati mengenal kekayaan Allah, hati tidak terlalu tamak kepada makhluk. Apabila hati mengenal kekuasaan Allah, hati tidak terlalu takut kepada manusia. Apabila hati mengenal ilmu Allah, hati menjaga perbuatan tersembunyi. Apabila hati mengenal bahawa Allah ada, kehidupan mempunyai arah.
Dalam pengajian sifat dua puluh, Al-Wujud juga menjadi pintu untuk memahami mengapa sifat-sifat yang lain disebut sebagai sifat wajib. Tidak memadai seseorang mengatakan “Allah ada” lalu membayangkan Allah seperti suatu kewujudan kosong tanpa kesempurnaan. Tuhan mesti mempunyai segala kesempurnaan yang layak bagi ketuhanan dan suci daripada segala kekurangan. Oleh itu, selepas Wujud datanglah Qidam, Baqa’, Mukhalafatuhu lil-hawadith, Qiyamuhu binafsihi dan Wahdaniyyah. Lima sifat Salbiyyah ini memberikan penjelasan yang lebih terperinci tentang jenis wujud yang layak bagi Allah.
Allah wujud dan tidak bermula. Allah wujud dan tidak berakhir. Allah wujud tetapi tidak menyerupai makhluk. Allah wujud tetapi tidak berhajat kepada makhluk. Allah wujud sebagai Tuhan yang esa dan bukan salah satu daripada banyak tuhan. Selepas itu, sifat Ma‘ani memperincikan kesempurnaan seperti Qudrah, Iradah, Ilmu, Hayah, Sama‘, Basar dan Kalam. Kemudian sifat Ma‘nawiyyah memperincikan keadaan Allah sebagai Kaunuhu Qadiran, Muridan, ‘Aliman, Hayyan, Sami‘an, Basiran dan Mutakalliman menurut pembahagian tersebut.
Maka jelaslah bahawa Al-Wujud bukan satu sifat yang berdiri dalam pengajian dua puluh sifat sebagai maklumat terasing. Ia ialah akar yang membuka seluruh pohon ilmu tauhid. Jika akar ini difahami secara benar, sifat-sifat selepasnya menjadi lebih mudah difahami. Jika akar ini salah, seluruh bangunan boleh menjadi kacau.
Antara kesalahan yang perlu dielakkan ialah membayangkan bahawa kewujudan Allah sama seperti kewujudan makhluk kemudian hanya membesarkan skala-Nya. Allah bukan manusia yang lebih besar, bukan cahaya yang lebih besar, bukan tenaga yang lebih besar dan bukan makhluk ghaib yang paling tinggi. Allah ialah Khaliq. Perbezaan antara Khaliq dan makhluk bukan sekadar perbezaan saiz. Ia perbezaan pada kategori kewujudan dan hubungan dengan alam. Allah Wajib al-Wujud, sedangkan makhluk mumkin al-wujud.
Begitu juga jangan dikatakan bahawa Allah ialah “alam yang sangat besar”. Alam ialah sesuatu yang dicipta dan berubah. Allah bukan alam. Jika Allah ialah alam, maka Allah akan termasuk dalam sesuatu yang berhajat kepada pencipta. Ini bertentangan dengan makna ketuhanan. Allah menciptakan langit dan bumi dan apa yang ada di antara keduanya. Dia bukan langit, bukan bumi dan bukan salah satu unsur yang berada di antara kedua-duanya.
Al-Wujud juga menolak segala bentuk syirik yang menjadikan makhluk sebagai tempat ibadah. Jika Allah benar-benar wujud sebagai Tuhan yang menciptakan dan mentadbir, maka ibadah hendaklah ditujukan kepada-Nya. Tidak wajar seseorang menyembah makhluk yang juga wujud kerana Allah. Makhluk sendiri tidak memiliki kewujudan mutlak. Bagaimana mungkin makhluk yang faqir menjadi tempat pengabdian mutlak? Manusia boleh menghormati manusia, meminta pertolongan pada perkara yang mampu dilakukan, mencintai ibu bapa, menghormati guru dan menyayangi orang soleh, tetapi ibadah adalah hak Allah.
Inilah sebabnya pengakuan kaum musyrikin bahawa Allah ialah Pencipta belum mencukupi. Mereka perlu mengikhlaskan ibadah kepada Allah. Al-Wujud mesti membawa kepada Uluhiyyah. Jika seseorang mengakui Allah ada tetapi berdoa sebagai ibadah kepada selain Allah, dia telah merosakkan tuntutan tauhid. Jika dia mengakui Allah Pencipta tetapi menyandarkan sifat ketuhanan mutlak kepada makhluk, dia telah bercanggah dengan hakikat Al-Wujud dan Wahdaniyyah.
Apabila seseorang melihat keindahan alam, sepatutnya dia bergerak daripada makhluk kepada Khaliq, bukan berhenti pada makhluk. Langit menjadi tanda, bukan Tuhan. Laut menjadi tanda, bukan Tuhan. Gunung menjadi tanda, bukan Tuhan. Manusia menjadi tanda, bukan Tuhan. Kehidupan menjadi tanda, bukan Tuhan. Semua makhluk menunjukkan kepada Allah melalui sifat-sifat dan keadaannya yang berhajat.
Allah Ta‘ala berfirman:
وَفِى ٱلْأَرْضِ ءَايَٰتٌ لِّلْمُوقِنِينَ (Az-Zariyat:20). وَفِىٓ أَنفُسِكُمْۚ أَفَلَا تُبْصِرُونَ (Az-Zariyat:21).
“Dan pada bumi terdapat tanda-tanda bagi orang-orang yang yakin, dan juga pada diri kamu sendiri; maka mengapa kamu tidak melihat?”. Surah al-Dhariyat: 20–21.
Ayat ini membawa manusia kepada pemerhatian terhadap alam dan diri sendiri. Tetapi pemerhatian itu mesti melampaui benda kepada tanda. Tubuh manusia bukan Tuhan. Tetapi tubuh manusia menunjukkan kelemahan, kebergantungan dan keteraturan yang membawa kepada pengenalan terhadap Pencipta. Bumi bukan Tuhan. Tetapi bumi menunjukkan tanda-tanda kekuasaan dan tadbiran Allah.
Dalam konteks ini, Al-Wujud tidak hanya dibuktikan dengan satu hujah falsafah. Al-Quran menggunakan pelbagai cara untuk menggerakkan manusia berfikir. Ada soalan, ada peringatan, ada perbandingan, ada pemerhatian terhadap penciptaan, ada cerita manusia yang mengakui Allah, ada penjelasan tentang penciptaan manusia dan ada ancaman terhadap orang yang menyekutukan Allah. Semua itu menunjukkan bahawa pengenalan kepada Allah bukan hanya kerja akal abstrak, tetapi melibatkan keseluruhan diri manusia.
Namun, akal mesti digunakan dengan disiplin. Akal boleh memahami bahawa sesuatu yang baharu memerlukan pengada. Akal boleh memahami bahawa manusia tidak menciptakan dirinya. Akal boleh memahami bahawa sesuatu yang mumkin memerlukan penentu. Akal boleh memahami bahawa dua Tuhan mutlak menimbulkan masalah dalam konsep kehendak dan tadbiran. Tetapi akal tidak boleh mencipta sifat Allah sesuka hati. Wahyu menjadi panduan. Oleh itu, apabila akal dan wahyu digunakan dengan benar, kedua-duanya tidak bertentangan. Akal yang sahih tidak menolak wahyu yang sahih.
Di sinilah pentingnya mempelajari Al-Wujud melalui ilmu yang tertib. Jangan terlalu cepat masuk kepada perbahasan falsafah sehingga asas iman menjadi kabur. Asasnya mudah tetapi agung: Allah Ta‘ala ada. Dia ada dengan sebenar-benarnya. Wujud-Nya tidak diperoleh daripada sesuatu. Wujud-Nya tidak bermula. Wujud-Nya tidak berakhir. Dia tidak menyerupai makhluk. Dia tidak berhajat kepada makhluk. Dia menciptakan seluruh makhluk. Dia satu-satunya Tuhan yang berhak disembah.
Kemudian barulah perincian istilah menjadi penting untuk mengelakkan salah faham. Wajib al-Wujud bermaksud kewujudan yang mustahil tiada. Mumkin al-Wujud bermaksud sesuatu yang tidak wajib ada dan tidak mustahil ada, lalu berhajat kepada pengada apabila ia wujud. Mumtani‘ al-Wujud pula ialah sesuatu yang mustahil wujud kerana kewujudannya mengandungi percanggahan. Pembahagian ini membantu akal membezakan Allah dengan makhluk.
Contoh mudah bagi mumkin ialah manusia. Manusia boleh ada dan boleh tiada. Contoh bagi mustahil ialah sesuatu yang menghimpunkan dua perkara yang bercanggah pada masa dan keadaan yang sama menurut pengertian yang sama. Adapun Allah ialah Wajib al-Wujud. Kewujudan Allah bukan kemungkinan yang dipilih daripada dua pilihan sama rata. Allah tidak berada dalam keadaan “boleh ada atau boleh tiada”. Jika Allah boleh tiada, maka Dia bukan Tuhan yang wajib.
Sifat Wujud juga bukan sekadar suatu dakwaan bahawa “Allah ada kerana kitab berkata demikian”. Dalil naqli memang merupakan hujah utama bagi orang beriman, tetapi al-Quran sendiri mengajak manusia melihat hujah akal. Surah al-Tur ayat 35–36 ialah contoh yang jelas. Allah bertanya sama ada manusia diciptakan tanpa sesuatu atau mereka menciptakan diri mereka sendiri. Pertanyaan ini memaksa akal menolak dua kemungkinan yang tidak sah dan mengakui keperluan kepada Pencipta.
Begitu juga Surah Ibrahim:
... أَفِى ٱللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِۖ ... (Ibrahim:10).
“Patutkah ada keraguan terhadap Allah, Pencipta langit dan bumi?”. Surah Ibrahim: 10.
Ayat ini menunjukkan bahawa kewujudan Allah merupakan perkara yang sangat asas sehingga keraguan terhadap-Nya dipersoalkan melalui tanda-tanda penciptaan langit dan bumi. Bukan kerana manusia tidak boleh bertanya, tetapi kerana tanda-tanda kekuasaan Allah terlalu banyak dan terlalu jelas bagi hati yang mahu melihat.
Allah Ta‘ala juga berfirman:
ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلْحَىُّ ٱلْقَيُّومُۚ ... (Al-Baqarah:255).
“Allah, tiada Tuhan melainkan Dia, Yang Hidup, Yang Berdiri Dengan Sendiri.”. Surah al-Baqarah: 255.
Ayat ini menghimpunkan beberapa asas penting. Allah ialah Allah, tiada Tuhan melainkan Dia. Allah ialah al-Hayy. Allah ialah al-Qayyum. Maka kewujudan Allah bukan kewujudan yang pasif dan lemah. Dia hidup dan mentadbir. Seluruh makhluk berhajat kepada-Nya, sedangkan Dia tidak berhajat kepada makhluk.
Apabila seorang Muslim mengucapkan “La ilaha illallah”, dia bukan hanya mengatakan “tiada tuhan selain Tuhan yang wujud”. Dia menafikan seluruh sembahan yang batil dan menetapkan bahawa hanya Allah berhak menerima ibadah. Maka Al-Wujud menjadi asas kepada kalimah tauhid, tetapi tauhid sempurna memerlukan penafian dan penetapan: menafikan segala yang disembah selain Allah dan menetapkan ibadah hanya kepada Allah.
Al-Wujud juga mendidik manusia tentang hakikat kemerdekaan. Manusia mungkin menganggap kebebasan sebagai kemampuan melakukan apa sahaja yang diingini. Tetapi manusia yang menyedari dirinya makhluk akan memahami bahawa kebebasan sebenar bukan menjadi hamba hawa nafsu. Manusia diciptakan oleh Allah dan akan kembali kepada Allah. Maka kebebasan yang benar ialah tunduk kepada Tuhan yang benar dan tidak menjadi hamba kepada makhluk.
Orang yang tidak mengenal Allah boleh menjadi hamba kepada harta, pangkat, pujian, ketakutan, hawa nafsu dan manusia lain. Orang yang mengenal Allah akan membebaskan dirinya daripada pengabdian kepada selain Allah. Dia mungkin masih mempunyai harta, tetapi harta tidak menjadi tuhannya. Dia mungkin mempunyai kedudukan, tetapi kedudukan tidak menjadi tuhannya. Dia mungkin mempunyai manusia yang disayangi, tetapi manusia itu tidak menjadi sembahan.
Al-Wujud juga menguatkan rasa syukur. Mengapa bersyukur? Kerana segala sesuatu yang kita miliki bukan hasil kewujudan mutlak kita sendiri. Kita menerima kewujudan, kesihatan, akal, keluarga, ilmu dan rezeki sebagai pemberian. Syukur ialah pengakuan bahawa nikmat datang daripada Allah. Orang yang menganggap dirinya memiliki segala-galanya secara mutlak mudah menjadi kufur nikmat. Orang yang melihat Allah sebagai al-Mun‘im akan lebih mudah bersyukur.
Demikian juga ketika kehilangan nikmat. Orang yang memahami Al-Wujud mengetahui bahawa Allah tetap ada walaupun satu nikmat dicabut. Kesedihan tetap boleh berlaku kerana manusia mempunyai fitrah dan perasaan. Tetapi kesedihan tidak semestinya berubah menjadi protes terhadap Allah. Hamba mengetahui bahawa apa yang ada semuanya milik Allah dan apa yang hilang juga berlaku dalam ilmu dan kehendak Allah.
Al-Wujud juga menjadi asas kepada sabar. Sabar bukan bermaksud tidak merasa sakit. Sabar ialah menahan diri dalam ketaatan, menjauhi maksiat dan menghadapi ketentuan dengan cara yang diredai Allah. Jika seseorang yakin Allah ada dan mengetahui penderitaannya, maka dia tidak merasa penderitaannya sia-sia. Dia mungkin tidak memahami hikmah sesuatu kejadian, tetapi dia mengetahui bahawa kejadian tersebut berlaku di bawah ilmu Allah.
Akhirnya, apabila seseorang mempelajari Al-Wujud secara mendalam, dia sepatutnya sampai kepada satu kesedaran yang sangat sederhana tetapi sangat besar: Allah ada, sedangkan dirinya tidak ada tanpa Allah. Allah tidak memerlukan dirinya, tetapi dirinya memerlukan Allah. Allah tidak mendapat kesempurnaan daripada dirinya, tetapi dirinya mendapat segala kesempurnaan daripada Allah. Allah tidak berubah kerana manusia, tetapi manusia berubah kerana ketentuan Allah. Allah tidak bergantung kepada alam, tetapi alam bergantung kepada Allah.
Maka makna “Al-Wujud” tidak boleh dikecilkan hanya kepada terjemahan “Ada”. Perkataan “Ada” itu ialah pintu kepada satu hakikat aqidah yang sangat luas. Allah Ta‘ala benar-benar wujud. Wujud-Nya tetap, benar dan sungguh. Wujud-Nya tidak didahului oleh ketiadaan. Wujud-Nya tidak menerima ketiadaan. Wujud-Nya tidak bergantung kepada sesuatu yang lain. Wujud-Nya tidak seperti wujud makhluk. Dia bukan jirim, bukan benda, bukan alam dan bukan sesuatu yang diciptakan. Dia ialah Pencipta segala sesuatu.
Apabila manusia melihat dirinya, dia melihat tanda kebergantungan. Apabila melihat alam, dia melihat tanda kebergantungan. Apabila melihat perubahan, dia melihat tanda kebergantungan. Apabila melihat kelemahan, dia melihat tanda kebergantungan. Apabila melihat keteraturan, dia melihat tanda kekuasaan dan tadbiran. Semua ini sepatutnya membawa manusia daripada makhluk kepada Khaliq, daripada kesan kepada Pencipta kesan, daripada kefakiran kepada Yang Maha Kaya, daripada mumkin kepada Wajib al-Wujud.
Allah Ta‘ala tidak menjadi ada kerana manusia percaya kepada-Nya. Manusialah yang memerlukan iman kepada Allah. Allah tidak menjadi lebih kuat kerana manusia memuji-Nya. Manusialah yang mendapat kemuliaan dengan mengenal-Nya. Allah tidak menjadi lebih sempurna kerana manusia menyembah-Nya. Manusialah yang menjadi sempurna dalam kehambaan apabila menyembah-Nya. Allah tidak kehilangan apa-apa jika manusia berpaling, tetapi manusia kehilangan keselamatan apabila berpaling daripada Allah.
Oleh itu, sifat Al-Wujud sepatutnya menjadi asas kepada seluruh perjalanan ma‘rifatullah. Seorang mukmin bukan sekadar menghafal “Wujud ertinya ada”. Dia hendaklah memahami bahawa Allah benar-benar ada, bahawa kewujudan Allah merupakan kewujudan yang wajib, bahawa segala sesuatu selain Allah ialah makhluk yang berhajat, bahawa Allah tidak diciptakan, bahawa Allah tidak memerlukan tempat atau pencipta untuk menjadi ada, bahawa Allah tidak menyerupai makhluk dan bahawa pengakuan terhadap wujud Allah mesti membawa kepada pengesaan-Nya dalam ibadah.
Dengan demikian, apabila disebut “Allah Ta‘ala itu Wujud”, yang dimaksudkan bukan sekadar suatu pengakuan bahawa terdapat suatu kuasa ghaib di luar alam. Yang dimaksudkan ialah bahawa Tuhan yang disembah oleh orang Islam ialah Tuhan yang benar-benar ada, Yang menciptakan langit dan bumi, Yang menciptakan manusia, Yang mengetahui segala sesuatu, Yang berkuasa atas segala sesuatu, Yang tidak berhajat kepada sesiapa, Yang tidak didahului oleh ketiadaan dan Yang tidak akan diakhiri dengan ketiadaan. Dia bukan hasil daripada alam, bahkan alam adalah hasil daripada kehendak dan penciptaan-Nya.
Inilah asas yang menjadikan manusia memahami kedudukannya sebagai hamba. Selagi seseorang menyangka dirinya berdiri sendiri, dia mudah sombong. Tetapi apabila dia mengetahui bahawa kewujudannya sendiri adalah pemberian Allah, dia akan merendah diri. Selagi seseorang menyangka rezekinya berada sepenuhnya di tangan manusia, dia mudah takut kepada manusia.
Tetapi apabila dia mengetahui bahawa Allah ialah al-Razzaq dan semua sebab berada di bawah tadbiran-Nya, hatinya menjadi lebih teguh. Selagi seseorang menyangka kehidupan berakhir dengan kematian, dia mudah melihat dunia sebagai segala-galanya. Tetapi apabila dia mengetahui Allah benar-benar wujud dan akan membangkitkan manusia, dia melihat dunia sebagai tempat ujian dan akhirat sebagai tempat kembali.
Maka Al-Wujud bukan hanya permulaan bab dalam kitab tauhid. Ia ialah permulaan pandangan hidup seorang Muslim. Allah ada. Allah melihat. Allah mengetahui. Allah berkuasa. Allah mendengar. Allah mentadbir. Allah akan menghitung. Allah akan membalas. Allah tidak mati. Allah tidak lenyap. Allah tidak memerlukan sesiapa. Manusia pula datang daripada tiada, hidup dalam tempoh yang singkat, menerima nikmat daripada Allah, diuji dengan nikmat dan musibah, kemudian kembali kepada Allah.
Apabila hakikat ini benar-benar masuk ke dalam hati, seseorang akan memahami mengapa ulama meletakkan Al-Wujud sebagai sifat pertama yang wajib bagi Allah Ta‘ala. Bukan kerana sifat-sifat lain kurang penting, tetapi kerana seluruh pembicaraan mengenai ketuhanan bermula dengan hakikat bahawa Tuhan itu benar-benar ada. Daripada Wujud datang perbahasan Qidam dan Baqa’.
Daripada pengenalan terhadap Wujud dan keazalian-Nya datang pemahaman tentang Mukhalafatuhu lil-hawadith. Daripada tidak berhajat kepada selain-Nya datang Qiyamuhu binafsihi. Daripada melihat bahawa Tuhan yang sebenar tidak bersekutu datang Wahdaniyyah. Daripada Wujud yang sempurna datang pembahasan Qudrah, Iradah, Ilmu, Hayah, Sama‘, Basar dan Kalam. Maka Al-Wujud ialah pintu yang membuka seluruh perbahasan sifat-sifat Allah.
Kesimpulannya, sifat Al-Wujud bermaksud Allah Ta‘ala benar-benar ada dengan kewujudan yang hakiki, tetap, benar dan sungguh, yang wajib bagi zat-Nya dan tidak dikeranakan oleh sesuatu yang lain. Allah bukan makhluk yang memperoleh kewujudan daripada pencipta. Allah ialah Pencipta segala makhluk. Dia tidak berhajat kepada alam, sedangkan alam berhajat kepada-Nya.
Dia tidak bergantung kepada tempat, masa atau sesuatu yang lain untuk menjadi wujud. Dia tidak menyerupai sesuatu daripada makhluk-Nya. Kewujudan-Nya ialah Wajib al-Wujud, sedangkan kewujudan segala makhluk adalah mumkin dan bergantung kepada Allah.
Dan apabila seorang hamba benar-benar memahami Al-Wujud, maka kalimah “Allah ada” tidak lagi menjadi sekadar satu definisi yang dihafal daripada kitab. Ia menjadi hakikat yang hidup dalam hati. Ketika bersendirian, dia mengetahui Allah ada. Ketika beribadah, dia mengetahui Allah ada. Ketika melakukan dosa, dia mengetahui Allah ada. Ketika bertaubat, dia mengetahui Allah ada.
Ketika diuji, dia mengetahui Allah ada. Ketika mendapat nikmat, dia mengetahui Allah ada. Ketika kehilangan segala sesuatu, dia mengetahui Allah masih ada. Bahkan apabila seluruh makhluk meninggalkannya, dia tidak kembali kepada kekosongan, kerana Tuhan yang menjadi tempat bergantungnya tidak pernah tiada.
Inilah hakikat yang perlu ditanam sebelum seseorang melangkah kepada sifat-sifat yang seterusnya. Allah Ta‘ala ada, dan kewujudan-Nya bukan seperti kewujudan kita. Kita ada kerana Dia mengadakan. Kita hidup kerana Dia menghidupkan. Kita mengetahui kerana Dia memberikan ilmu. Kita berkuasa atas sesuatu kerana Dia memberikan kemampuan.
Kita mempunyai apa-apa pun kerana Dia yang memberikan. Adapun Allah Ta‘ala, Dia tidak menerima wujud daripada sesiapa. Dia tidak meminjam kesempurnaan daripada sesiapa. Dia tidak berhajat kepada sesiapa. Dia adalah Tuhan Yang Maha Kaya, sedangkan seluruh makhluk adalah faqir kepada-Nya.
Dengan pengertian inilah perkataan “Al-Wujud” menjadi asas kepada ma‘rifatullah: mengenal bahawa Allah Ta‘ala benar-benar ada, mengenal bahawa wujud-Nya wajib, mengenal bahawa wujud makhluk berhajat kepada-Nya, mengenal bahawa Dia tidak menyerupai makhluk, mengenal bahawa pengakuan terhadap kewujudan-Nya mesti membawa kepada tauhid dan ibadah, serta mengenal bahawa seluruh kehidupan manusia akhirnya kembali kepada Tuhan yang sejak awal lagi tidak pernah berhajat kepada manusia, tetapi manusia pada setiap saat tidak pernah terlepas daripada keperluannya kepada Allah.
asas
https://draft.blogger.com/blog/post/edit/50065684574614780/1287855292586995912?hl=en
