Perbahasan Tentang Ayat 16 Dari Surah Ali Imran ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ ... (Ali Imran:16)
- Perbahasan Tentang Ayat 16 Dari Surah Ali Imran ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ ... (Ali Imran:16) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 16 Dari Surah Ali Imran ... إِنَّنَآ ءَامَنَّا ... (Ali Imran:16) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 16 Dari Surah Ali Imran ... فَٱغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا ... (Ali Imran:16) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 16 Dari Surah Ali Imran ... وَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ (Ali Imran:16) / edit
Perbahasan Tentang Ayat 16 Dari Surah Ali Imran ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ (Ali Imran:16)
Frasa ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ merupakan satu ungkapan al-Quran yang sangat ringkas pada lafaznya tetapi sangat luas pada maknanya kerana ia menggambarkan keadaan orang-orang yang beriman melalui cara mereka berhubung dengan Allah سبحانه وتعالى, iaitu mereka memanggil Allah dengan seruan رَبَّنَآ, “Wahai Tuhan kami”, dan seruan ini memperlihatkan hubungan kehambaan, pengakuan terhadap Allah sebagai Tuhan, pengakuan terhadap diri sebagai hamba, serta pengharapan yang tinggi kepada Allah sebagai tempat kembali dan tempat meminta. Ayat tersebut bermula dengan ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ, iaitu “orang-orang yang berkata”, kemudian perkataan pertama yang keluar daripada doa mereka ialah رَبَّنَآ. Maka fokus perbahasan terhadap frasa ini hendaklah diberikan kepada hakikat bahawa orang beriman yang digambarkan oleh al-Quran bukan sekadar mempunyai keyakinan di dalam hati, bahkan mereka menzahirkan hubungan mereka dengan Allah melalui doa dan seruan kepada-Nya. Mereka berkata رَبَّنَآ, bukan sekadar menyebut suatu nama tanpa makna, tetapi mereka menyeru Allah dengan satu nama yang mengandungi pengertian pengakuan terhadap kekuasaan, pemilikan, pengaturan, pemeliharaan dan penjagaan Allah terhadap hamba-Nya. Lafaz رَبَّنَآ juga menunjukkan bahawa hubungan antara hamba dengan Allah ialah hubungan yang sangat dekat dari sudut pengabdian dan pergantungan, kerana seorang hamba mengakui bahawa dirinya mempunyai Tuhan yang menjadi tempat dia bergantung. Oleh itu, frasa ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ bukan sekadar menerangkan bahawa mereka mempunyai doa tertentu, tetapi ia menggambarkan identiti orang beriman yang sentiasa kembali kepada Allah melalui pengakuan terhadap-Nya sebagai ربّ mereka. Lafaz ini sendiri mengajar bahawa doa yang benar bermula dengan pengenalan yang benar terhadap siapa yang diseru, iaitu Allah سبحانه وتعالى.
Perkataan ٱلَّذِينَ pada awal frasa membawa perhatian kepada satu golongan manusia yang mempunyai sifat tertentu. Mereka bukan sekadar orang yang bercakap, tetapi orang yang disebut dengan sifat bahawa mereka berkata رَبَّنَآ. Penyebutan ini menjadikan ucapan mereka sebahagian daripada sifat yang menggambarkan keadaan mereka. Al-Quran tidak hanya menyebut bahawa mereka “berdoa”, tetapi menyebut bahawa mereka “berkata” رَبَّنَآ. Ini menunjukkan bahawa ucapan mereka mempunyai makna yang berkaitan dengan hati dan pengakuan. Seseorang mungkin mengucapkan perkataan tertentu dengan lidahnya tetapi hatinya tidak menghayati apa yang disebut. Namun, orang yang digambarkan melalui ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ ialah mereka yang seruan tersebut lahir daripada kedudukan mereka sebagai hamba yang mengenal Tuhan mereka. Oleh itu, perkataan يَقُولُونَ tidak wajar dipandang sebagai sekadar gerakan lidah. Ia menggambarkan suatu ucapan yang menjadi tanda kepada keadaan hati. Mereka mempunyai hubungan dengan Allah yang menyebabkan mereka memanggil-Nya dengan رَبَّنَآ. Lafaz tersebut merupakan seruan yang mengandungi pengakuan dan pergantungan. Mereka tidak berkata kepada manusia, tidak menjadikan makhluk sebagai tempat utama pergantungan dalam doa ini, tetapi mereka menghadap Allah. Ini merupakan suatu gambaran yang sangat kuat tentang arah hati orang yang beriman. Ketika mereka memerlukan sesuatu, mereka kembali kepada Allah. Ketika mereka mempunyai kebimbangan, mereka kembali kepada Allah. Ketika mereka mengharapkan keampunan, mereka kembali kepada Allah. Dan ketika mereka menyedari kelemahan diri, mereka menyeru Allah dengan panggilan رَبَّنَآ. Maka frasa ini menggambarkan hati yang mempunyai arah yang jelas, iaitu kembali kepada Allah سبحانه وتعالى.
Lafaz رَبَّنَآ merupakan lafaz yang sangat agung kerana ia berasal daripada perkataan ربّ yang menunjukkan makna Tuhan, pemilik, penguasa, pemelihara dan yang menguruskan keadaan hamba. Apabila seorang hamba berkata رَبَّنَآ, dia tidak sekadar menyebut “Tuhan kami” sebagai terjemahan lafaz, tetapi dia mengakui bahawa Allah ialah Tuhan yang mempunyai hak terhadap dirinya. Perkataan “kami” pula menunjukkan bahawa orang yang berdoa tidak bercakap tentang Allah secara terpisah daripada hubungan kehambaan, bahkan dia memasukkan dirinya bersama golongan yang mengakui Allah sebagai Tuhan mereka. Perkataan نَا pada رَبَّنَآ menunjukkan hubungan yang dinisbahkan kepada para hamba. Mereka berkata “Tuhan kami”, bukan kerana Allah hanya Tuhan bagi mereka dan bukan Tuhan bagi yang lain, tetapi kerana mereka mengakui hubungan mereka sendiri dengan Allah. Allah ialah Tuhan mereka sebagaimana Allah ialah Tuhan seluruh makhluk. Namun dalam doa, seseorang menyatakan hubungan kehambaannya secara khusus dengan berkata رَبَّنَآ. Ini memberikan kesan yang sangat mendalam kepada hati kerana seorang hamba tidak datang kepada Allah dengan rasa bebas daripada Tuhan, tetapi datang sebagai seorang hamba kepada ربّ yang menciptakan, memiliki, mengurus dan memeliharanya. Maka lafaz رَبَّنَآ mengandungi pengagungan kepada Allah dan pada masa yang sama mengandungi pengakuan terhadap kelemahan diri. Seseorang yang berkata “Wahai Tuhan kami” sedang mengakui bahawa dirinya bukanlah pemilik mutlak terhadap kehidupannya. Dia adalah hamba dan Allah adalah Tuhan.
Lafaz رَبَّنَآ juga menunjukkan bahawa orang beriman mempunyai hubungan yang berterusan dengan Allah, bukan hubungan yang hanya berlaku ketika kesusahan. Walaupun seseorang manusia sering mengingati Allah ketika menghadapi masalah, frasa ini menggambarkan suatu golongan yang menjadikan Allah sebagai Tuhan yang mereka seru dan mereka hadapkan diri kepada-Nya. Penggunaan lafaz رَبَّنَآ dalam doa memberikan gambaran bahawa seorang hamba mengenali Allah bukan hanya sebagai sesuatu yang disebut dalam pengetahuan, tetapi sebagai Tuhan yang menjadi tempat dia kembali. Dalam keadaan seorang hamba memerlukan pertolongan, dia berkata رَبَّنَآ. Dalam keadaan seorang hamba memerlukan keampunan, dia berkata رَبَّنَآ. Dalam keadaan seorang hamba takut terhadap akibat dosa, dia berkata رَبَّنَآ. Ini menunjukkan bahawa pengenalan terhadap Allah membawa kepada doa. Pengetahuan tentang Allah yang benar tidak menjadikan seorang hamba sombong atau merasa cukup dengan dirinya sendiri, bahkan menjadikannya lebih banyak bergantung kepada Allah. Semakin seseorang mengenali kebesaran Allah, semakin dia sedar tentang kelemahan dirinya. Semakin dia memahami bahawa Allah ialah ربّ, semakin dia sedar bahawa dia ialah عبد, iaitu hamba. Oleh sebab itu, lafaz رَبَّنَآ mempunyai kesan pendidikan yang besar terhadap jiwa. Ia menundukkan kesombongan, menghilangkan rasa bebas daripada Allah dan membentuk hati yang sentiasa kembali kepada-Nya.
Apabila seseorang berkata رَبَّنَآ, dia sebenarnya sedang mengakui bahawa Allah mempunyai hak untuk ditaati. Ini kerana seseorang tidak memanggil Allah sebagai ربّ hanya untuk mendapatkan pemberian tetapi kemudian menolak perintah-Nya. Pengakuan terhadap Allah sebagai Tuhan membawa konsekuensi bahawa hamba menerima kedudukan sebagai hamba. Seorang hamba tidak hanya meminta kepada Tuhan ketika memerlukan sesuatu, tetapi dia juga tunduk kepada perintah Tuhan tersebut. Oleh itu, walaupun frasa yang dibincangkan hanya ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ, lafaz ini sudah mengandungi asas yang sangat besar tentang kedudukan manusia di hadapan Allah. Mereka berkata “Wahai Tuhan kami” kerana mereka mengakui Allah sebagai Tuhan. Ini bukan ucapan kosong. Jika seseorang berkata رَبَّنَآ dengan lidah tetapi dalam kehidupannya dia menolak hak Allah untuk ditaati, maka dia perlu memeriksa semula makna ucapan tersebut dalam hatinya. Sebaliknya, orang yang benar-benar memahami رَبَّنَآ akan merasakan bahawa kehidupannya berada di bawah kehendak dan perintah Allah. Dia tidak melihat dirinya sebagai manusia yang bebas daripada pengawasan dan hukum Allah. Dia melihat dirinya sebagai hamba. Oleh itu, seruan رَبَّنَآ bukan hanya seruan meminta, tetapi juga seruan yang mengandungi pengakuan kehambaan.
Perkataan رَبَّنَآ juga menunjukkan bahawa doa orang beriman bermula dengan pengagungan kepada Allah, walaupun lafaz ini ringkas. Apabila seorang hamba berkata “Wahai Tuhan kami”, dia mendahulukan pengenalan terhadap siapa yang diseru sebelum menyebut permintaannya. Ini menunjukkan adab yang sangat tinggi dalam doa. Seorang hamba tidak datang kepada Allah dengan sikap seolah-olah Allah wajib memenuhi kehendaknya. Sebaliknya, dia menyeru Allah sebagai Tuhan. Dia mengetahui bahawa Allah mempunyai kekuasaan, sedangkan dirinya lemah. Dia mengetahui bahawa Allah memiliki segala sesuatu, sedangkan dirinya hanya memiliki apa yang Allah izinkan. Dia mengetahui bahawa Allah mengetahui segala sesuatu, sedangkan pengetahuannya terbatas. Dia mengetahui bahawa Allah berkuasa atas segala sesuatu, sedangkan kemampuannya terbatas. Maka dia berkata رَبَّنَآ. Lafaz ini meletakkan kedudukan hamba dan Tuhan pada tempat yang sebenar. Allah sebagai Tuhan dan hamba sebagai hamba. Daripada kedudukan inilah doa yang benar lahir. Seseorang tidak datang kepada Allah dengan kesombongan, tetapi dengan pengakuan bahawa Allah ialah ربّ.
Penggunaan bentuk رَبَّنَآ juga mempunyai kelembutan yang sangat besar dalam doa kerana ia menunjukkan pengakuan bahawa Allah bukan sahaja Tuhan yang diseru oleh individu yang sedang berdoa, tetapi Tuhan yang menjadi ربّ bagi orang-orang yang beriman. Lafaz “kami” menjadikan doa itu mempunyai unsur kebersamaan. Seorang hamba yang berkata رَبَّنَآ memasukkan dirinya dalam kalangan hamba yang mengakui Allah sebagai Tuhan. Ini memberikan gambaran bahawa iman tidak semestinya menghasilkan jiwa yang mementingkan diri sendiri. Bahkan seseorang boleh berdoa dengan menggunakan lafaz yang membawa makna kebersamaan. Dia berkata “Tuhan kami”. Ini menunjukkan rasa keterikatan dengan golongan hamba yang sama-sama tunduk kepada Allah. Walaupun seseorang sedang berdoa untuk dirinya sendiri, dia menggunakan panggilan yang mengandungi makna “kami”. Ini mengajar bahawa seorang mukmin tidak melihat dirinya terpisah daripada umat yang beriman. Dia berada dalam hubungan kehambaan yang sama. Tuhan yang diseru ialah Tuhan mereka semua. Namun, jangan difahami bahawa lafaz ini menetapkan Allah sebagai Tuhan yang terhad kepada satu kelompok. Allah ialah Tuhan seluruh makhluk. Penggunaan رَبَّنَآ adalah ungkapan seorang hamba tentang hubungannya sendiri dan hubungannya bersama orang beriman terhadap Allah.
Lafaz ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ pula memberikan perhatian kepada perbuatan lidah yang bersumber daripada hati. Perkataan يَقُولُونَ bermaksud mereka berkata atau mereka mengucapkan. Al-Quran menggambarkan orang yang beriman melalui apa yang keluar daripada lidah mereka. Ini menunjukkan bahawa iman yang benar mempunyai kesan pada ucapan. Apabila hati mengenal Allah, lidah menyeru Allah. Apabila hati mengakui kelemahan, lidah meminta kepada Allah. Apabila hati berharap kepada Allah, lidah memanggil Allah dengan رَبَّنَآ. Oleh itu, ucapan bukan perkara yang terpisah daripada iman. Lidah menjadi salah satu jalan untuk menzahirkan apa yang ada dalam hati. Namun, ucapan yang benar mestilah disertai dengan pembenaran dan penghayatan. Seseorang tidak boleh menjadikan lafaz agama sebagai sekadar bunyi yang keluar daripada mulut. Perkataan رَبَّنَآ mempunyai tuntutan yang besar. Ia mengingatkan seseorang bahawa Allah ialah Tuhan. Jika dia benar-benar mengucapkannya dengan kesedaran, maka dia sepatutnya merasakan dirinya sebagai hamba. Inilah hubungan antara ucapan dan hakikat hati yang digambarkan oleh ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ.
Apabila seorang hamba menyebut رَبَّنَآ, dia mengakui bahawa Allah adalah tempat dia kembali. Dalam kehidupan manusia, banyak perkara yang menyebabkan hati bergantung kepada makhluk. Seseorang mungkin bergantung kepada kekayaan, kekuatan, kedudukan, hubungan, ilmu atau kemampuan dirinya. Semua sebab tersebut mempunyai kedudukan masing-masing dalam kehidupan, tetapi hati seorang mukmin tidak menjadikan makhluk sebagai tempat pergantungan mutlak. Dia kembali kepada Allah. Oleh sebab itu, seruan رَبَّنَآ sangat penting. Ia mengalihkan hati daripada melihat dirinya sebagai berdiri sendiri kepada melihat dirinya sebagai hamba yang mempunyai Tuhan. Seorang hamba yang mengucapkan رَبَّنَآ sedang mengakui bahawa segala sesuatu yang dimilikinya pada hakikatnya berada di bawah kekuasaan Allah. Dia tidak memiliki kekuatan yang bebas daripada Allah. Dia tidak memiliki ilmu yang tidak diberikan Allah. Dia tidak memiliki harta yang terkeluar daripada ketetapan Allah. Dia tidak memiliki kehidupan yang berada di luar kekuasaan Allah. Maka seruan رَبَّنَآ membawa hati kepada pengakuan yang sangat dalam tentang kebergantungan kepada Allah.
Makna ربّ juga berkaitan dengan pemeliharaan dan pengurusan Allah terhadap makhluk. Oleh itu, apabila seorang hamba berkata رَبَّنَآ, dia memanggil Allah sebagai Tuhan yang memelihara dan menguruskan dirinya. Ini membawa satu bentuk ketenangan kerana seorang hamba mengetahui bahawa kehidupannya tidak berada dalam keadaan tanpa pengurusan. Allah mengetahui keadaannya. Allah menguruskan urusannya. Allah memberikan rezeki. Allah memberikan kehidupan. Allah memberikan kemampuan. Allah memberikan petunjuk. Allah memberikan peluang untuk bertaubat. Semua ini menjadikan lafaz رَبَّنَآ sangat kaya dengan pengertian. Seorang hamba yang sedang berada dalam kesusahan boleh berkata رَبَّنَآ kerana dia tahu bahawa Allah ialah Tuhan yang menguruskan keadaan. Seorang hamba yang sedang berusaha memperbaiki dirinya boleh berkata رَبَّنَآ kerana dia tahu bahawa Allah ialah Tuhan yang membimbing hamba-Nya. Seorang hamba yang menyedari kelemahan dirinya boleh berkata رَبَّنَآ kerana dia tahu bahawa dia mempunyai Tuhan yang berkuasa atas segala sesuatu. Maka panggilan ini mengandungi pengharapan dan pengakuan terhadap kesempurnaan Allah.
Panggilan رَبَّنَآ juga tidak boleh difahami sebagai panggilan yang menyerupakan hubungan Allah dengan manusia seperti hubungan seorang ayah dengan anak atau seorang pemimpin dengan pengikut. Allah ialah ربّ dengan makna yang layak bagi-Nya, sedangkan manusia adalah hamba. Hubungan ini adalah hubungan Pencipta dan makhluk, Tuhan dan hamba. Apabila kita memahami ربّ, kita menetapkan apa yang sesuai dengan kebesaran Allah tanpa memasukkan makna yang tidak layak bagi-Nya. Allah tidak menjadi ربّ kerana manusia memerlukan-Nya dalam bentuk hubungan fizikal atau kekeluargaan. Allah adalah ربّ kerana Dia adalah Tuhan, pemilik, penguasa dan pengurus seluruh makhluk. Oleh itu, apabila seorang Muslim berkata رَبَّنَآ, dia tidak membayangkan Allah seperti makhluk. Dia mengagungkan Allah. Dia mengakui bahawa Allah ialah Tuhan yang Maha Sempurna dan dirinya ialah hamba yang lemah. Ini juga menunjukkan pentingnya menjaga makna lafaz-lafaz al-Quran daripada dipindahkan kepada gambaran makhluk. Persamaan pada lafaz tidak bererti persamaan pada hakikat. Kita berkata manusia mempunyai ربّ dari sudut hubungan kehambaan kepada Allah, tetapi Allah tidak menyerupai mana-mana makhluk dalam sifat dan kesempurnaan-Nya.
Frasa ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ juga menunjukkan bahawa doa merupakan salah satu tanda kehidupan hati. Hati yang mengenal Allah akan kembali kepada Allah. Apabila seseorang sedar bahawa dirinya lemah, dia akan berdoa. Apabila dia sedar bahawa Allah berkuasa, dia akan meminta kepada Allah. Apabila dia sedar bahawa Allah ialah ربّ, dia akan menyeru-Nya dengan penuh pengagungan. Maka doa bukan sekadar aktiviti lisan, tetapi tanda bahawa seorang hamba memahami kedudukannya. Dia tahu bahawa dirinya bukan Tuhan. Dia tahu bahawa dirinya tidak memiliki kekuasaan mutlak. Dia tahu bahawa dirinya memerlukan Allah. Oleh sebab itu, dia berkata رَبَّنَآ. Dalam lafaz ini terdapat pengakuan tentang keperluan hamba kepada Tuhan. Manusia boleh menjadi kuat secara fizikal, mempunyai ilmu yang tinggi, mempunyai harta yang banyak dan mempunyai kedudukan yang besar, tetapi dia tetap seorang hamba yang memerlukan Allah. Lafaz رَبَّنَآ mengingatkan manusia yang mungkin tertipu dengan kemampuan dirinya bahawa dia tetap mempunyai ربّ.
Perkara ini sangat penting kerana manusia mudah merasa cukup apabila memperoleh kekuatan tertentu. Apabila seseorang mempunyai harta, dia mungkin merasa mampu memenuhi keperluannya. Apabila seseorang mempunyai ilmu, dia mungkin merasa mampu menyelesaikan masalah. Apabila seseorang mempunyai kedudukan, dia mungkin merasa mampu mengawal orang lain. Tetapi lafaz رَبَّنَآ mematahkan rasa cukup yang palsu. Seseorang tetap perlu menyeru Allah. Kekayaan tidak menghapuskan keperluan kepada Allah. Ilmu tidak menghapuskan keperluan kepada Allah. Kekuatan tidak menghapuskan keperluan kepada Allah. Kedudukan tidak menghapuskan keperluan kepada Allah. Bahkan semakin seseorang menyedari kesempurnaan Allah, semakin dia sedar bahawa dirinya memerlukan Allah. Oleh itu, seruan رَبَّنَآ sepatutnya sentiasa hidup dalam hati seorang mukmin. Dia tidak hanya menyebutnya ketika bencana berlaku, tetapi menjadikan hubungan dengan Allah sebagai asas kehidupannya.
Perkataan يَقُولُونَ pula berada dalam bentuk yang menunjukkan perbuatan yang dilakukan oleh mereka. Mereka adalah orang yang berkata رَبَّنَآ. Ini menunjukkan bahawa doa bukan sesuatu yang berlaku sekali sahaja. Dalam kehidupan orang beriman, hubungan dengan Allah melalui doa berulang kali. Seorang hamba tidak pernah mencapai tahap di mana dia tidak memerlukan Allah. Keperluan kepada Allah tidak berakhir kerana seseorang telah mempunyai ilmu, harta atau pengalaman. Manusia tetap hamba sampai akhir kehidupannya. Oleh itu, seruan رَبَّنَآ terus mempunyai tempat dalam kehidupannya. Dia menyeru Allah pada waktu lapang dan sempit, ketika sihat dan sakit, ketika mempunyai kemampuan dan ketika lemah. Dia tidak menjadikan doa sebagai tanda bahawa dia tidak berusaha, tetapi sebagai pengakuan bahawa usaha manusia sendiri tetap berada di bawah kekuasaan Allah. Maka orang yang benar-benar memahami رَبَّنَآ akan berusaha dan berdoa, bekerja dan berdoa, belajar dan berdoa, merancang dan berdoa, tetapi hatinya tetap bergantung kepada Allah.
Penggunaan “kami” dalam رَبَّنَآ juga mempunyai makna yang mendalam dari sudut kesatuan orang beriman. Seorang hamba tidak berkata “Tuhanku” dalam lafaz ini, tetapi “Tuhan kami”. Ini menunjukkan bahawa doa tersebut mengandungi kesedaran bahawa Allah ialah Tuhan bagi satu kumpulan hamba yang beriman. Seorang mukmin mempunyai hubungan dengan mukmin yang lain melalui pengakuan yang sama terhadap Allah. Mereka berbeza dari sudut bangsa, bahasa, warna kulit, kedudukan dan tempat, tetapi mereka mempunyai satu ربّ yang sama. Ini memberikan satu asas yang sangat kuat kepada persaudaraan. Mereka semua adalah hamba Allah. Mereka semua kembali kepada Allah. Mereka semua bergantung kepada Allah. Mereka semua menyeru Allah sebagai ربّ. Maka lafaz رَبَّنَآ mempunyai dimensi kebersamaan yang sangat indah. Ia mengajar bahawa hubungan dengan Allah tidak menjadikan seseorang mementingkan diri sendiri, tetapi boleh melahirkan kesedaran bahawa orang lain juga adalah hamba Allah yang mempunyai Tuhan yang sama.
Walaupun demikian, seseorang tidak boleh menganggap lafaz “kami” sebagai tanda bahawa Allah hanya mempunyai hubungan dengan kumpulan yang sedang berdoa. Allah ialah ربّ seluruh makhluk. Lafaz رَبَّنَآ adalah ungkapan seorang hamba tentang hubungan dirinya dengan Allah. Sebagaimana seseorang boleh berkata “Tuhanku”, dia juga boleh berkata “Tuhan kami”. Kedua-duanya benar dalam konteks masing-masing. Dalam frasa ini, bentuk jamak memberikan gambaran bahawa orang-orang yang beriman mengakui Allah sebagai Tuhan mereka. Ini juga menunjukkan bahawa agama tidak mengajar seseorang membina hubungan dengan Allah secara individualistik sehingga melupakan orang beriman yang lain. Sebaliknya, seorang mukmin berada dalam satu kelompok manusia yang sama-sama mengakui Allah sebagai Tuhan. Dia tidak menganggap dirinya mempunyai Tuhan yang berbeza daripada orang beriman yang lain. Tuhan mereka sama. Maka perkataan نَا pada رَبَّنَآ menjadi satu lafaz yang menghimpunkan hati orang beriman di bawah pengakuan yang sama.
Seruan رَبَّنَآ juga menunjukkan adab seorang hamba ketika meminta. Seorang hamba tidak bermula dengan tuntutan yang kasar. Dia memanggil Allah dengan nama yang menunjukkan kekuasaan dan pemeliharaan-Nya. “Wahai Tuhan kami” ialah panggilan yang mengandungi pengagungan. Seorang hamba mengakui bahawa Allah mempunyai segala kesempurnaan dan dirinya mempunyai segala kelemahan yang bersifat makhluk. Oleh itu, doa yang dimulakan dengan رَبَّنَآ membawa hati kepada rasa tunduk. Ia bukan ucapan seseorang yang berasa dirinya mempunyai hak mutlak untuk mendapatkan apa sahaja yang dimintanya. Sebaliknya, dia meminta daripada ربّ yang mempunyai hikmah dan kekuasaan. Dia menyerahkan hasil kepada Allah. Dia berharap kepada Allah. Dia takut kepada Allah. Dia mengakui bahawa Allah lebih mengetahui apa yang sesuai bagi dirinya. Maka seruan ini mendidik seorang mukmin supaya tidak menjadikan doa sebagai tuntutan yang lahir daripada kesombongan.
Frasa ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ juga memperlihatkan bahawa orang-orang beriman mempunyai hubungan lisan dengan Allah. Mereka berkata. Ini menunjukkan bahawa doa adalah ibadah yang melibatkan ucapan. Lidah digunakan untuk memanggil Allah. Ini mempunyai makna yang besar kerana lidah manusia sering digunakan untuk perkara yang tidak berguna atau merosakkan. Al-Quran menunjukkan satu penggunaan lidah yang mulia, iaitu menyeru Allah dengan رَبَّنَآ. Lidah yang digunakan untuk mengumpat boleh digunakan untuk berdoa. Lidah yang digunakan untuk mencela boleh digunakan untuk mengagungkan Allah. Lidah yang digunakan untuk berbohong boleh digunakan untuk mengakui kehambaan. Lidah yang digunakan untuk bercakap tentang manusia boleh digunakan untuk menyeru Tuhan manusia. Maka lafaz ini juga mendidik manusia supaya menjaga lidahnya dan membiasakan lidah dengan ucapan yang menghubungkan dirinya dengan Allah.
Namun, ucapan yang benar tidak boleh dipisahkan daripada keadaan hati. Jika seseorang berkata رَبَّنَآ tetapi tidak pernah mahu tunduk kepada Allah, dia perlu memeriksa hubungan antara lidah dan hatinya. Ucapan agama tidak sepatutnya menjadi lafaz yang diulang tanpa kesedaran. Apabila seseorang menyebut “Tuhan kami”, dia sepatutnya sedar bahawa Allah benar-benar Tuhan. Dia bukan sekadar menggunakan perkataan yang diwarisi. Dia mengaku sesuatu yang mempunyai tuntutan. Pengakuan itu membawa kepada rasa takut, harap, cinta, pengagungan dan pergantungan kepada Allah. Oleh itu, ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ menggambarkan suatu keadaan orang yang ucapan mereka selari dengan pengenalan mereka terhadap Allah. Mereka menyeru Allah kerana mereka benar-benar melihat Allah sebagai ربّ mereka.
Lafaz ربّ juga mengandungi pengertian bahawa Allah memelihara hamba-Nya secara berterusan. Seorang hamba tidak hidup sehari tanpa memerlukan pemeliharaan Allah. Nafasnya, kehidupannya, kesihatannya, akalnya, kekuatannya dan segala nikmat yang dimilikinya berada dalam kekuasaan Allah. Oleh itu, apabila dia berkata رَبَّنَآ, dia mengakui bahawa Allah ialah Tuhan yang memelihara. Ini membawa kepada rasa syukur. Jika Allah adalah ربّ yang memelihara, maka nikmat yang diterima tidak boleh dianggap semata-mata hasil kekuatan diri. Manusia berusaha, tetapi Allah memberikan kemampuan. Manusia merancang, tetapi Allah menentukan. Manusia menggunakan sebab, tetapi Allah yang memberikan kesan. Maka seruan رَبَّنَآ mendidik manusia supaya tidak tertipu dengan sebab-sebab yang zahir. Dia menggunakan sebab, tetapi hatinya mengetahui bahawa Allah ialah ربّ.
Dalam kehidupan seorang hamba, pengakuan terhadap Allah sebagai ربّ juga memberikan rasa aman bahawa Allah mengetahui keadaan dirinya. Seorang hamba mungkin tidak dapat menjelaskan semua perkara kepada manusia, tetapi Allah mengetahui. Dia mungkin tidak mampu mencari jalan keluar daripada sesuatu keadaan, tetapi Allah berkuasa. Dia mungkin tidak mempunyai kekuatan yang cukup, tetapi Allah memiliki kekuasaan yang sempurna. Oleh itu, apabila dia berkata رَبَّنَآ, dia menyerahkan dirinya kepada Tuhan yang lebih mengetahui dan lebih berkuasa daripada dirinya. Ini tidak bermaksud seorang hamba meninggalkan usaha. Sebaliknya, dia berusaha sambil bergantung kepada Allah. Dia tidak menyembah sebab. Dia tidak menjadikan makhluk sebagai tempat pergantungan mutlak. Dia tetap mengakui bahawa ربّ yang sebenar ialah Allah.
Frasa ini juga memberikan gambaran tentang rasa rendah diri yang sepatutnya ada pada orang beriman. Orang yang berkata رَبَّنَآ tidak meletakkan dirinya sebagai pihak yang berkuasa mutlak. Dia mengakui bahawa Allah ialah Tuhan. Pengakuan ini mematahkan kesombongan. Seseorang mungkin mempunyai kedudukan tinggi di dunia, tetapi apabila dia berdiri di hadapan Allah, dia tetap hamba. Seseorang mungkin mempunyai ilmu yang banyak, tetapi dia tetap hamba. Seseorang mungkin mempunyai kekayaan yang luas, tetapi dia tetap hamba. Seseorang mungkin mempunyai ramai pengikut, tetapi dia tetap hamba. Lafaz رَبَّنَآ mengembalikan manusia kepada kedudukan sebenar. Semua kemuliaan dunia tidak mengubah hakikat bahawa manusia mempunyai Tuhan. Oleh itu, orang yang banyak mengucapkan رَبَّنَآ sepatutnya semakin merendah diri, bukan semakin sombong.
Seruan رَبَّنَآ juga mempunyai hubungan dengan rasa berharap. Apabila seseorang memanggil Allah sebagai ربّ, dia mempunyai harapan bahawa Allah akan memperhatikan keadaan dirinya. Ini bukan bermaksud Allah tidak mengetahui sebelum dia berdoa. Allah mengetahui segala sesuatu. Tetapi doa merupakan bentuk pengabdian seorang hamba. Dia menyeru Allah kerana dia memerlukan Allah. Harapan ini tidak boleh berubah menjadi tuntutan terhadap Allah. Seorang hamba meminta dengan penuh keyakinan tetapi tetap tunduk kepada hikmah Allah. Dia berharap kerana Allah Maha Berkuasa dan Maha Pemurah. Dia tidak berputus asa. Dia tidak merasa bahawa dosa dan kelemahan dirinya menyebabkan dia tidak boleh kembali kepada Allah. Sebaliknya, dia berkata رَبَّنَآ. Ini menunjukkan bahawa pintu kembali kepada Allah sentiasa menjadi tempat seorang hamba mengadu dan berharap.
Apabila seorang hamba menyeru “Tuhan kami”, dia juga mengakui bahawa Allah lebih mengetahui keadaan dirinya daripada dirinya sendiri. Manusia mempunyai kehendak, tetapi tidak semua kehendaknya baik. Manusia mempunyai rancangan, tetapi tidak semua rancangan membawa kebaikan. Manusia mempunyai pengetahuan, tetapi pengetahuannya terbatas. Allah mengetahui segala sesuatu. Maka apabila seorang hamba berdoa kepada ربّ, dia meminta dengan penuh pengharapan tetapi tidak memaksa hasil tertentu seolah-olah dia lebih mengetahui daripada Allah. Ini merupakan adab yang penting dalam memahami doa. Lafaz رَبَّنَآ sendiri sudah mengingatkan bahawa yang diseru ialah Tuhan yang mempunyai kesempurnaan. Hamba ialah pihak yang memerlukan. Tuhan ialah pihak yang disembah dan diminta. Maka seorang hamba hendaklah datang dengan rendah diri, bukan dengan kesombongan.
Frasa ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ juga memperlihatkan bahawa iman mempunyai suara. Iman bukan hanya sesuatu yang tidak mempunyai kesan pada lidah. Apabila seseorang benar-benar beriman, dia akan mempunyai ucapan yang mencerminkan keimanannya. Dia akan menyebut Allah, berdoa kepada Allah, mengagungkan Allah dan mengakui kehambaannya. Lafaz رَبَّنَآ ialah salah satu gambaran yang jelas tentang hal ini. Orang beriman tidak merasa malu untuk mengakui bahawa dia memerlukan Allah. Sebaliknya, dia melihat keperluan kepada Allah sebagai kemuliaan. Manusia mungkin menganggap meminta sebagai tanda kelemahan, tetapi dalam hubungan dengan Allah, mengakui kelemahan dan meminta kepada Allah adalah tanda kehambaan yang benar. Seseorang tidak menjadi hina kerana meminta kepada Allah. Bahkan dia menjadi mulia kerana dia meminta kepada Tuhan yang sebenar.
Perkataan رَبَّنَآ juga mengandungi unsur pengakuan bahawa manusia tidak memiliki dirinya secara mutlak. Allah ialah ربّ. Jika Allah adalah ربّ, maka kehidupan hamba tidak boleh dipisahkan daripada kehendak Allah. Seorang hamba tidak boleh berkata bahawa dia bebas sepenuhnya untuk menentukan apa sahaja yang dia mahu tanpa batas. Dia mempunyai kehendak, tetapi kehendaknya berada di bawah kekuasaan Allah. Dia mempunyai kemampuan, tetapi kemampuan itu diberikan Allah. Dia mempunyai pilihan, tetapi dia tetap hamba. Maka lafaz رَبَّنَآ menanamkan rasa bahawa kehidupan manusia mempunyai tujuan dan arah. Seorang hamba tidak hidup tanpa Tuhan. Dia hidup di bawah pengawasan, kekuasaan dan pengurusan Allah.
Hubungan antara ٱلَّذِينَ dan يَقُولُونَ juga menarik kerana sifat mereka disebut melalui ucapan mereka. Ini menunjukkan bahawa perkataan yang keluar daripada seseorang boleh menggambarkan keadaan dirinya. Jika seseorang sentiasa menyeru Allah sebagai ربّ, maka lidahnya menunjukkan bahawa hatinya mengenal Allah. Sebaliknya, jika seseorang tidak pernah mengingati Allah dan hanya bergantung kepada dirinya sendiri, dia perlu memeriksa keadaan hatinya. Sudah tentu penilaian terhadap seseorang tidak boleh dibuat hanya berdasarkan banyak atau sedikitnya ucapan, tetapi lafaz ini tetap menunjukkan bahawa orang beriman mempunyai ucapan yang khas. Mereka berkata رَبَّنَآ. Ini ialah ucapan yang lahir daripada pengakuan iman dan kehambaan.
Penggunaan lafaz jamak pada يَقُولُونَ juga menunjukkan bahawa ini bukan gambaran seorang individu sahaja. Ia adalah sifat bagi sekumpulan hamba yang beriman. Ini memberikan makna bahawa berdoa kepada Allah merupakan jalan orang-orang yang beriman. Mereka semua mempunyai keperluan kepada Allah. Mereka semua memanggil Allah sebagai ربّ. Perbezaan antara mereka tidak mengubah hakikat kehambaan. Orang yang paling tinggi kedudukannya tetap memerlukan Allah. Orang yang paling rendah kedudukannya tetap boleh menyeru Allah. Orang kaya boleh berkata رَبَّنَآ. Orang miskin boleh berkata رَبَّنَآ. Orang berilmu boleh berkata رَبَّنَآ. Orang yang tidak mempunyai kedudukan boleh berkata رَبَّنَآ. Pintu doa kepada Allah tidak ditentukan oleh kedudukan dunia. Semua adalah hamba dan Allah ialah ربّ.
Lafaz رَبَّنَآ juga membawa suatu bentuk pengagungan yang menjadikan doa seorang hamba tidak bersifat kosong. Seseorang mungkin mengetahui banyak perkara tentang dunia tetapi tidak mengetahui bagaimana untuk menghubungkan dirinya dengan Allah. Lafaz ini mengajarnya satu perkara asas: panggil Allah sebagai Tuhan. Akui bahawa Dia Tuhanmu. Akui bahawa Dia memiliki kekuasaan. Akui bahawa Dia menguruskanmu. Akui bahawa engkau hamba. Daripada pengakuan ini, lahirlah doa yang benar. Oleh itu, lafaz رَبَّنَآ bukan sekadar pembuka doa, tetapi asas kepada kedudukan hati ketika berdoa. Jika hati memahami lafaz ini, maka permintaan yang datang selepasnya akan keluar daripada seorang hamba yang tahu siapa yang dimintanya.
Dalam kehidupan seharian, seorang Muslim boleh menghayati رَبَّنَآ sebagai peringatan bahawa Allah sentiasa menjadi tempat kembali. Apabila seseorang menghadapi kesulitan, dia boleh mengingat bahawa Allah ialah ربّ. Apabila seseorang mendapat nikmat, dia boleh mengingat bahawa Allah ialah ربّ. Apabila seseorang melakukan kesalahan, dia boleh kembali kepada ربّ. Apabila seseorang ingin memperbaiki dirinya, dia boleh meminta pertolongan daripada ربّ. Dalam semua keadaan, hubungan itu tidak berubah. Allah tetap ربّ dan manusia tetap hamba. Keadaan manusia berubah, tetapi kedudukan Allah tidak berubah. Hari ini seseorang kuat, esok dia lemah. Hari ini dia kaya, esok dia miskin. Hari ini dia sihat, esok dia sakit. Hari ini dia dipuji, esok dia dicela. Tetapi Allah tetap ربّ. Oleh itu, seruan رَبَّنَآ memberikan kestabilan kepada hati manusia yang hidup dalam dunia yang sentiasa berubah.
Seseorang yang memahami lafaz ini juga akan menyedari bahawa manusia tidak boleh menjadikan keadaan dirinya sebagai ukuran terhadap kekuasaan Allah. Jika seseorang berada dalam kesusahan, dia tidak boleh berkata bahawa Allah bukan lagi ربّ baginya. Jika seseorang menghadapi ujian, dia tidak boleh menyangka bahawa Allah meninggalkannya. Allah tetap ربّ. Jika seseorang menerima nikmat, dia tidak boleh melupakan Allah dan merasa bahawa dirinya telah berdiri sendiri. Allah tetap ربّ. Dalam kesenangan dan kesusahan, seorang hamba tetap memerlukan Allah. Maka lafaz رَبَّنَآ mengajar kestabilan hubungan dengan Allah. Jangan hanya menyebut Allah ketika memerlukan sesuatu. Jangan hanya menyeru Allah ketika ditimpa musibah. Jadikan Allah sebagai ربّ dalam seluruh kehidupan.
Panggilan “Tuhan kami” juga membawa unsur kasih dan pengharapan yang tidak bercanggah dengan pengagungan. Seorang hamba tidak menyeru Allah dengan rasa takut semata-mata sehingga dia berputus asa, dan tidak pula dengan harapan semata-mata sehingga dia merasa aman daripada Allah. Dia menyeru ربّ yang Maha Sempurna. Dia takut kerana Allah ialah Tuhan yang mempunyai kekuasaan. Dia berharap kerana Allah ialah Tuhan yang memiliki rahmat dan pemberian. Dia tunduk kerana Allah ialah ربّ. Dia meminta kerana dirinya hamba. Maka lafaz رَبَّنَآ mampu menghimpunkan pengagungan, rasa takut, pengharapan dan kehambaan dalam satu panggilan yang pendek.
Perkataan “kami” dalam رَبَّنَآ juga mengajar bahawa seorang hamba tidak sepatutnya hanya memikirkan dirinya sendiri. Walaupun doa seseorang boleh mempunyai keperluan peribadi, lafaz “kami” mengingatkannya bahawa dia adalah sebahagian daripada kelompok manusia yang sama-sama menyembah Allah. Ini menumbuhkan rasa persaudaraan. Jika seseorang mengetahui bahawa orang lain juga menyebut رَبَّنَآ, dia akan sedar bahawa orang itu juga adalah hamba Allah. Ini sepatutnya mendorongnya untuk berbuat baik kepada orang lain. Dia tidak melihat manusia semata-mata berdasarkan kedudukan dunia. Dia melihat mereka sebagai hamba Allah. Seorang yang kaya dan seorang yang miskin sama-sama boleh berkata رَبَّنَآ. Seorang yang terkenal dan seorang yang tidak dikenali sama-sama boleh berkata رَبَّنَآ. Mereka mempunyai ربّ yang sama.
Lafaz رَبَّنَآ juga mengandungi makna bahawa Allah ialah tempat manusia mengakui kelemahannya. Manusia sering cuba menunjukkan kekuatan di hadapan orang lain. Dia tidak mahu kelihatan lemah. Dia mungkin menyembunyikan masalah daripada manusia. Namun, ketika dia berkata رَبَّنَآ, dia boleh mengakui kelemahan tanpa rasa malu. Dia boleh mengakui bahawa dia memerlukan pertolongan. Dia boleh mengakui bahawa dia mempunyai dosa. Dia boleh mengakui bahawa dia tidak mampu menguruskan semuanya sendiri. Allah ialah ربّ. Ini merupakan salah satu keindahan hubungan hamba dengan Allah. Di hadapan manusia, seseorang mungkin cuba menyembunyikan kelemahan. Di hadapan Allah, dia datang sebagai hamba. Tidak ada keperluan untuk berpura-pura kuat di hadapan Allah. Allah mengetahui keadaan dirinya. Maka seruan رَبَّنَآ menjadi tempat seorang hamba meletakkan kelemahan dirinya di hadapan Tuhan yang Maha Berkuasa.
Namun, pengakuan kelemahan tidak bermaksud seseorang menjadi pasif. Seorang hamba yang berkata رَبَّنَآ tetap berusaha. Dia tidak meninggalkan sebab yang dibenarkan. Dia tidak meninggalkan tanggungjawab. Tetapi dia tahu bahawa hasil bukan berada dalam tangannya secara mutlak. Dia berusaha kerana dia hamba yang diperintahkan. Dia berdoa kerana Allah ialah ربّ. Dia menerima hasil dengan sabar dan syukur. Maka lafaz رَبَّنَآ menghasilkan keseimbangan antara usaha dan pergantungan kepada Allah. Seorang manusia tidak menganggap usaha dirinya sebagai segala-galanya, tetapi dia juga tidak menggunakan pergantungan kepada Allah sebagai alasan untuk meninggalkan usaha. Kedua-duanya berada dalam kehidupan seorang hamba.
Apabila seseorang berkata رَبَّنَآ, dia juga mengakui bahawa Allah memiliki hak untuk menentukan perkara yang terbaik bagi dirinya. Manusia sering meminta sesuatu berdasarkan apa yang dilihatnya. Dia mungkin menganggap sesuatu baik sedangkan ia membawa keburukan. Allah mengetahui perkara yang manusia tidak tahu. Maka doa seorang hamba perlu disertai dengan penyerahan diri kepada Allah. Dia meminta, tetapi dia tidak menyangka dirinya lebih mengetahui daripada ربّ. Dia berharap, tetapi dia tetap tunduk. Dia berusaha, tetapi dia tahu bahawa Allah yang menentukan hasil. Ini merupakan kesan penting daripada memahami ربّ. Seorang ربّ mempunyai ilmu dan kekuasaan yang sempurna, sedangkan hamba mempunyai ilmu dan kekuasaan yang terbatas.
Lafaz رَبَّنَآ juga membentuk adab ketika seorang hamba berbicara tentang Allah. Dia menyebut Allah sebagai ربّ, bukan sekadar sebagai satu konsep yang jauh daripada kehidupan. Allah ialah ربّ yang mempunyai hubungan dengan hamba. Oleh sebab itu, pengenalan terhadap Allah bukan pengenalan yang mati. Ia menghasilkan doa. Ia menghasilkan tunduk. Ia menghasilkan pergantungan. Ia menghasilkan rasa takut dan harap. Jika seseorang mendakwa mengenal Allah tetapi tidak pernah merasa dirinya memerlukan Allah, maka dia perlu memeriksa semula pengenalan tersebut. Orang yang mengenal ربّ akan sedar bahawa dirinya hamba.
Panggilan رَبَّنَآ juga mengingatkan bahawa semua nikmat manusia datang daripada Allah. Seorang hamba tidak boleh melihat dirinya sebagai pemilik mutlak terhadap segala yang ada padanya. Harta yang dimiliki berada dalam kekuasaan Allah. Kesihatan berada dalam kekuasaan Allah. Ilmu berada dalam kekuasaan Allah. Masa berada dalam kekuasaan Allah. Kehidupan berada dalam kekuasaan Allah. Oleh itu, seorang mukmin yang berkata رَبَّنَآ hendaklah mempunyai rasa syukur yang sesuai dengan pengakuannya. Dia menyedari bahawa ربّ telah memberikan kepadanya apa yang dia miliki. Jika nikmat bertambah, dia bersyukur. Jika nikmat berkurang, dia bersabar. Dalam kedua-dua keadaan, ربّ tetap sama.
Apabila seseorang menyebut رَبَّنَآ dengan penuh penghayatan, dia juga akan lebih berhati-hati daripada bergantung kepada makhluk secara berlebihan. Makhluk boleh membantu, tetapi makhluk bukan ربّ. Makhluk mempunyai kemampuan yang terbatas. Makhluk sendiri memerlukan Allah. Oleh itu, hati seorang mukmin boleh menggunakan bantuan makhluk tetapi tidak menjadikan makhluk sebagai tempat pergantungan mutlak. Dia meminta daripada manusia apa yang manusia mampu berikan, tetapi hatinya tetap bergantung kepada Allah. Dia bekerja dengan manusia, tetapi dia tidak menyamakan manusia dengan ربّ. Dia menghormati manusia, tetapi dia tidak memberikan kepada manusia apa yang menjadi hak Allah. Lafaz رَبَّنَآ membina asas yang kukuh untuk membezakan antara Pencipta dan makhluk.
Perkara ini juga menjelaskan mengapa seruan رَبَّنَآ mempunyai kekuatan yang sangat besar dalam doa. Seseorang tidak hanya menyebut “kami memerlukan sesuatu”, tetapi dia terlebih dahulu mengakui siapa yang dia perlukan. Dia berkata رَبَّنَآ. Seolah-olah dia mengatakan bahawa kami mempunyai Tuhan, kami mempunyai ربّ, kami mempunyai tempat kembali, kami mempunyai tempat meminta. Ini memberi kekuatan kepada hati. Seorang hamba yang mempunyai ربّ tidak sepatutnya tenggelam dalam keputusasaan. Dia boleh merasa lemah, tetapi dia tahu kepada siapa dia kembali. Dia boleh menangis, tetapi dia tahu kepada siapa dia mengadu. Dia boleh takut, tetapi dia tahu siapa yang mempunyai kuasa. Dia boleh kehilangan sokongan manusia, tetapi dia tidak kehilangan ربّ.
Dalam keadaan seorang hamba melakukan kesalahan, lafaz رَبَّنَآ juga membuka pintu pengharapan untuk kembali. Dia tidak perlu berkata bahawa kerana dia berdosa, dia tidak boleh lagi menyeru Allah. Justeru kerana dia berdosa, dia perlu kembali kepada Allah. Dia tetap mempunyai ربّ. Dia tetap hamba. Dia perlu meninggalkan dosa dan kembali kepada Allah. Pengakuan “Tuhan kami” mengingatkan bahawa hubungan kehambaan tidak terputus hanya kerana seorang manusia melakukan kesalahan. Seorang hamba perlu bertaubat dan memperbaiki dirinya. Jangan menjadikan dosa sebagai alasan untuk menjauh daripada Allah. Serulah ربّ. Datang kepada-Nya dengan rendah diri. Akui kelemahan. Minta pertolongan. Dalam lafaz رَبَّنَآ terdapat pintu yang luas untuk kembali kepada Allah.
Namun, seseorang tidak boleh menggunakan lafaz ini untuk merasa bahawa pengampunan Allah adalah jaminan tanpa taubat dan tanpa meninggalkan dosa. Mengakui Allah sebagai ربّ menuntut kehambaan. Seorang hamba yang benar-benar berkata رَبَّنَآ hendaklah mahu kembali kepada ketaatan. Dia tidak menjadikan doa sebagai alasan untuk terus berbuat maksiat. Sebaliknya, doa menjadi jalan untuk mendapatkan kekuatan meninggalkan maksiat. Dia meminta kepada ربّ kerana dia tahu dirinya lemah. Dia tidak mengagungkan kelemahan sehingga menjadikannya alasan untuk tidak berubah. Dia mengakui kelemahan supaya dia meminta pertolongan Allah untuk memperbaiki dirinya.
Frasa ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ juga menunjukkan bahawa orang beriman tidak malu untuk mengakui hubungan mereka dengan Allah. Dunia mungkin memandang manusia yang banyak berdoa sebagai lemah, tetapi orang beriman tahu bahawa kelemahan sebenar ialah apabila manusia merasa tidak memerlukan Allah. Mengakui keperluan kepada Allah ialah kemuliaan seorang hamba. Seseorang yang mempunyai kekayaan tetapi tidak merasa memerlukan Allah berada dalam keadaan yang berbahaya. Seseorang yang mempunyai ilmu tetapi tidak merasa memerlukan Allah juga berada dalam bahaya. Seseorang yang mempunyai kuasa tetapi lupa kepada Allah berada dalam bahaya. Sebaliknya, seseorang yang miskin tetapi sentiasa menyeru رَبَّنَآ dan bergantung kepada Allah berada dalam keadaan yang mulia sebagai hamba.
Perkataan ربّ juga menunjukkan bahawa Allah bukan sekadar Tuhan yang menciptakan, tetapi Tuhan yang mempunyai hak terhadap makhluk. Maka seruan رَبَّنَآ membawa kepada kepatuhan. Jika seseorang benar-benar mengakui Allah sebagai ربّ, dia hendaklah menerima perintah Allah. Tidak munasabah seseorang mengakui Allah sebagai Tuhan tetapi menolak hukum-Nya kerana hawa nafsu. Pengakuan melalui lidah perlu disertai dengan tunduk melalui perbuatan. Inilah salah satu makna penting yang terkandung dalam panggilan tersebut. Seorang hamba bukan hanya memerlukan Allah ketika meminta sesuatu, tetapi dia juga memerlukan Allah dalam menjalani kehidupan mengikut petunjuk-Nya. ربّ ialah Tuhan yang berhak disembah dan ditaati. Maka lafaz رَبَّنَآ mengingatkan seorang mukmin bahawa dia tidak memiliki dirinya secara mutlak.
Hubungan antara رَبَّنَآ dan kehambaan juga boleh dilihat daripada cara seorang hamba merendahkan diri ketika berdoa. Dia tidak berkata dengan bahasa kesombongan. Dia memanggil Allah sebagai ربّ dan dirinya sebagai sebahagian daripada العباد. Ini menjadikan doa suatu bentuk pengakuan bahawa Allah mempunyai kesempurnaan dan hamba mempunyai keperluan. Dalam doa, seorang hamba boleh menyebut keperluannya dengan jelas, tetapi hatinya tetap berada dalam kedudukan seorang hamba. Dia tidak menganggap Allah sebagai pihak yang boleh dipaksa. Dia meminta dengan penuh harapan dan tunduk kepada hikmah Allah. Ini merupakan adab yang tinggi yang dapat dipelajari daripada satu lafaz pendek.
Lafaz رَبَّنَآ juga mengandungi makna bahawa seorang hamba tidak perlu mencari Tuhan yang lain untuk memenuhi keperluan dirinya. Dia mempunyai ربّ yang satu. Hatinya tidak sepatutnya berpecah dalam pergantungan kepada pelbagai kuasa ghaib yang tidak mempunyai kekuasaan sebenar. Allah ialah ربّ. Maka doa diarahkan kepada Allah. Pengakuan ini membersihkan hati daripada pergantungan yang salah. Seorang hamba boleh mengambil sebab yang halal, tetapi dia tidak memberikan kepada sebab tersebut kedudukan yang hanya layak bagi Allah. Dia tidak menganggap makhluk mempunyai kekuasaan mutlak. Dia tidak menganggap benda mempunyai kuasa bebas. Dia tidak menganggap dirinya mempunyai kekuasaan mutlak. Dia berkata رَبَّنَآ kerana dia tahu Allah ialah ربّ.
Apabila seseorang menyebut رَبَّنَآ, dia juga mengakui bahawa Allah sentiasa lebih besar daripada masalah yang dihadapinya. Masalah manusia mungkin sangat besar pada pandangan manusia, tetapi Allah ialah ربّ yang mempunyai kekuasaan atas segala sesuatu. Kesempitan rezeki tidak menjadikan Allah lemah. Penyakit tidak menjadikan Allah lemah. Musibah tidak menjadikan Allah lemah. Konflik manusia tidak menjadikan Allah lemah. Kelemahan diri tidak menjadikan Allah lemah. Semua itu berada di bawah kekuasaan ربّ. Oleh itu, seorang mukmin yang memahami lafaz ini tidak menjadikan masalah sebagai penghalang antara dirinya dengan Allah. Sebaliknya, masalah boleh menjadi sebab dia lebih banyak berkata رَبَّنَآ dan lebih kuat kembali kepada Allah.
Dalam keadaan kesenangan pula, seruan رَبَّنَآ mengingatkan manusia supaya tidak melupakan sumber nikmat. Apabila seseorang mendapat kejayaan, dia tidak boleh menganggap dirinya berdiri sendiri. Allah ialah ربّ. Apabila seseorang mendapat harta, dia tidak boleh melupakan Allah. Apabila seseorang mendapat ilmu, dia tidak boleh menjadi sombong. Apabila seseorang mendapat kedudukan, dia tidak boleh menganggap dirinya tidak memerlukan Allah. Seruan رَبَّنَآ menjaga hati daripada lupa. Ia mengembalikan seseorang kepada hakikat bahawa segala sesuatu yang dimiliki berada di bawah kekuasaan Allah.
Penggunaan lafaz ini dalam doa juga menunjukkan bahawa seorang mukmin hendaklah mempunyai hubungan yang hidup dengan nama-nama dan sifat-sifat Allah. Dia tidak hanya mengenal nama Allah secara teori, tetapi menggunakan pengenalan tersebut ketika berdoa. Apabila dia mengetahui Allah sebagai ربّ, dia menyeru Allah dengan ربّ. Ini menunjukkan bahawa pengenalan terhadap Allah mempunyai kesan praktikal. Pengetahuan tidak berhenti pada fikiran. Ia menjadi ucapan, doa dan pengabdian. Oleh itu, ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ menggambarkan ilmu yang hidup. Mereka mengenal Allah sebagai ربّ, lalu mereka menyeru-Nya sebagai ربّ.
Panggilan رَبَّنَآ juga memberi pengajaran bahawa seorang hamba hendaklah mempunyai keyakinan terhadap Allah sebelum dia meminta. Jika dia berkata “Tuhan kami”, dia mengakui bahawa Allah mampu mendengar, mengetahui dan menguruskan keadaan hamba. Dia tidak menyeru Allah dengan keraguan terhadap kekuasaan-Nya. Dia datang dengan iman. Oleh itu, seruan ini mempunyai hubungan rapat dengan keyakinan. Seseorang yang benar-benar yakin bahawa Allah ialah ربّ akan lebih tenang dalam berdoa. Dia tidak berdoa kepada Tuhan yang lemah. Dia berdoa kepada Tuhan yang Maha Berkuasa. Dia tidak menyeru pihak yang tidak mengetahui. Dia menyeru Allah yang mengetahui. Dia tidak menyeru pihak yang tidak memiliki apa-apa. Dia menyeru Allah yang memiliki segala sesuatu.
Dalam konteks pendidikan jiwa, lafaz رَبَّنَآ boleh menjadi satu latihan yang sangat kuat untuk menghapuskan kesombongan. Setiap kali seseorang menyebutnya dengan penuh kesedaran, dia mengingatkan dirinya bahawa Allah ialah ربّ dan dirinya ialah hamba. Seorang hamba tidak mempunyai alasan untuk menyombongkan diri. Jika dia mempunyai ilmu, Allah yang memberinya ilmu. Jika dia mempunyai kekayaan, Allah yang memberinya rezeki. Jika dia mempunyai kekuatan, Allah yang memberinya kemampuan. Jika dia mempunyai kedudukan, Allah yang mengizinkannya. Semua itu tidak mengubah kedudukan asasnya sebagai hamba. Maka lafaz رَبَّنَآ bukan sekadar lafaz doa, tetapi satu latihan kerendahan hati yang berterusan.
Pada masa yang sama, ia mengajar seseorang supaya tidak menghina dirinya secara berlebihan. Dia memang hamba yang lemah, tetapi dia mempunyai ربّ yang Maha Berkuasa. Dia mungkin tidak mampu menyelesaikan semua masalah, tetapi Allah berkuasa atas segala sesuatu. Dia mungkin tidak mempunyai banyak harta, tetapi Allah ialah ربّ. Dia mungkin tidak mempunyai kedudukan di sisi manusia, tetapi Allah ialah ربّ. Oleh itu, pengakuan sebagai hamba tidak bermaksud seseorang merasa tidak bernilai. Sebaliknya, kehambaan kepada Allah ialah kemuliaan. Seseorang tidak perlu mencari kemuliaan melalui kesombongan terhadap makhluk. Dia cukup mulia dengan menjadi hamba Allah dan menyeru رَبَّنَآ.
Lafaz ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ juga memberi gambaran bahawa orang beriman mempunyai keperluan untuk bercakap kepada Allah. Mereka tidak menyimpan segala-galanya dalam diri sehingga melupakan tempat kembali. Mereka berdoa. Mereka menyeru. Mereka mengadu kepada Allah. Ini menunjukkan bahawa kehidupan seorang mukmin bukan kehidupan yang terputus daripada komunikasi dengan Allah melalui doa. Doa menjadi salah satu cara hamba menzahirkan kehambaan. Dia tidak sekadar mengetahui bahawa Allah ada. Dia menyeru Allah. Dia berkata رَبَّنَآ. Ini menjadikan hubungan dengan Allah sesuatu yang hidup dalam hati dan lidah.
Walaupun demikian, kita tidak boleh membayangkan bahawa Allah memerlukan ucapan manusia untuk mengetahui keadaan mereka. Allah tidak memerlukan doa untuk mengetahui apa yang hamba perlukan. Allah mengetahui sebelum hamba berdoa. Tetapi manusia memerlukan doa sebagai bentuk pengabdian. Dia perlu menyeru Allah. Dia perlu mengakui kebergantungan. Dia perlu mengakui kelemahan. Dia perlu meminta. Maka faedah utama doa bukan kerana Allah mendapat maklumat yang sebelumnya tidak diketahui-Nya, tetapi kerana seorang hamba melaksanakan pengabdian yang Allah perintahkan dan memperlihatkan kehambaannya. Lafaz رَبَّنَآ sangat sesuai dengan keadaan tersebut kerana ia secara langsung mengakui Allah sebagai Tuhan.
Seseorang yang benar-benar memahami رَبَّنَآ tidak akan merasa bahawa berdoa adalah tanda dia gagal. Sebaliknya, doa ialah tanda dia mengetahui siapa yang mempunyai kekuasaan. Jika dia memerlukan sesuatu, dia berusaha mendapatkan sebab yang halal dan dia meminta kepada Allah. Jika dia menghadapi kesulitan, dia mengambil langkah yang diperlukan dan dia meminta kepada Allah. Jika dia sakit, dia mendapatkan rawatan dan meminta kepada Allah. Jika dia ingin belajar, dia belajar dan meminta kepada Allah. Jika dia ingin memperbaiki diri, dia berusaha dan meminta kepada Allah. Ini ialah keseimbangan yang lahir daripada memahami Allah sebagai ربّ.
Frasa ini juga menunjukkan bahawa orang beriman tidak melihat doa sebagai perkara yang memalukan. Mereka berkata رَبَّنَآ. Mereka mengakui keperluan mereka di hadapan Allah. Ini merupakan sifat yang sangat mulia kerana manusia sering mahu kelihatan sempurna. Tetapi di hadapan Allah, seorang hamba tidak perlu berpura-pura. Allah mengetahui segala sesuatu. Maka dia boleh berkata رَبَّنَآ dengan penuh kerendahan hati. Dia boleh mengakui bahawa dia memerlukan keampunan, pertolongan, petunjuk dan perlindungan. Dia boleh mengakui bahawa dirinya lemah. Allah ialah ربّ.
Perkataan “kami” juga menjadikan doa tersebut mempunyai rasa persaudaraan. Seorang hamba yang berkata رَبَّنَآ mengingatkan dirinya bahawa dia bukan satu-satunya hamba yang memerlukan Allah. Seluruh orang beriman memerlukan Allah. Ini boleh menghilangkan rasa takbur. Seseorang yang mempunyai ilmu tidak boleh memandang rendah kepada orang yang kurang ilmu kerana mereka sama-sama mempunyai ربّ. Seseorang yang mempunyai harta tidak boleh memandang rendah kepada orang miskin kerana mereka sama-sama mempunyai ربّ. Seseorang yang mempunyai kedudukan tidak boleh memandang rendah kepada orang biasa kerana mereka sama-sama mempunyai ربّ. Lafaz رَبَّنَآ menghimpunkan manusia di bawah kehambaan kepada Allah.
Dalam konteks ini, perkataan ربّ juga membawa makna bahawa Allah mengetahui apa yang sesuai bagi hamba-Nya. Seorang ربّ yang sempurna mengetahui makhluk-Nya. Allah mengetahui manusia sebelum manusia mengetahui dirinya sendiri. Dia mengetahui kelemahan, keperluan dan keadaan hamba. Oleh itu, apabila seorang hamba menyeru رَبَّنَآ, dia boleh mempunyai keyakinan bahawa dia sedang menyeru Tuhan yang mengetahui. Ini memberikan ketenangan. Dia mungkin tidak mampu memahami semua perkara yang berlaku dalam hidupnya, tetapi Allah mengetahui. Dia mungkin tidak faham mengapa sesuatu berlaku, tetapi Allah mengetahui. Dia mungkin tidak melihat jalan keluar, tetapi Allah mengetahui. Maka seruan رَبَّنَآ boleh menjadi sumber ketenangan kepada hati.
Namun, ketenangan ini tidak bermaksud seorang hamba tidak boleh menangis, takut atau merasa sedih. Manusia tetap mempunyai sifat makhluk. Tetapi apabila dia mengalami semua itu, dia mempunyai tempat untuk kembali. Dia boleh berkata رَبَّنَآ. Dia tidak perlu memikul semuanya seolah-olah dia mempunyai kekuasaan mutlak. Dia boleh mengakui kelemahannya. Dia boleh meminta pertolongan. Dia boleh berserah kepada Allah. Ini menjadikan doa sebagai salah satu jalan untuk menguatkan hati. Bukan kerana lafaz semata-mata mempunyai kuasa tersendiri, tetapi kerana hamba menyeru Allah yang Maha Berkuasa.
Lafaz رَبَّنَآ juga mengingatkan bahawa manusia perlu membezakan antara sebab dan Musabbib. Manusia menggunakan sebab, tetapi Allah ialah ربّ. Jika seseorang mendapat pertolongan melalui manusia, dia bersyukur kepada manusia atas kebaikan yang dilakukan, tetapi hatinya mengetahui bahawa Allah yang memberikan kemampuan dan membuka jalan. Jika seseorang mendapat rezeki melalui pekerjaan, dia bekerja dengan baik, tetapi dia mengetahui bahawa Allah ialah ربّ yang memberi rezeki. Jika seseorang sembuh melalui rawatan, dia mendapatkan rawatan, tetapi dia mengetahui bahawa Allah ialah ربّ yang memberi kesembuhan. Maka hati tidak terikat secara mutlak kepada sebab. Ia kembali kepada Allah.
Seruan رَبَّنَآ juga menanamkan rasa bahawa kehidupan manusia berada dalam penjagaan Allah, tetapi penjagaan itu tidak boleh difahami dengan gambaran makhluk. Allah memelihara makhluk sesuai dengan kesempurnaan-Nya. Kita tidak membayangkan bagaimana sifat-sifat Allah berlaku. Kita hanya mengimani bahawa Allah ialah ربّ. Persamaan pada lafaz tidak bererti persamaan pada hakikat. Sebagaimana manusia boleh memelihara sesuatu tetapi pemeliharaan manusia sangat terbatas, Allah ialah ربّ dengan kesempurnaan yang layak bagi-Nya. Dia tidak memerlukan makhluk untuk menyempurnakan sifat-Nya. Dia tidak lemah. Dia tidak lupa. Dia tidak lalai. Dia tidak menyerupai makhluk.
Satu lagi perkara penting ialah bahawa رَبَّنَآ menunjukkan hubungan kepunyaan dari sudut kehambaan, bukan kepunyaan seperti pemilikan manusia. Apabila seseorang berkata “Tuhan kami”, dia mengakui bahawa Allah ialah Tuhan yang berhak terhadap dirinya. Dia tidak bermaksud Allah menjadi Tuhan kerana dia mengangkat-Nya sebagai Tuhan. Allah sudah pun Tuhan sebelum manusia mengakuinya. Pengakuan manusia tidak menambah apa-apa kepada Allah. Sebaliknya, pengakuan itu memberi manfaat kepada manusia kerana dia mengakui kebenaran yang memang sedia ada. Allah ialah ربّ. Manusia ialah hamba. Lafaz رَبَّنَآ mengajar manusia mengakui hakikat tersebut.
Dalam kehidupan seorang mukmin, lafaz ini juga boleh menjadi benteng daripada rasa putus asa. Selagi seseorang mempunyai ربّ, dia mempunyai tempat kembali. Dosa tidak sepatutnya menyebabkan dia berputus asa. Kesusahan tidak sepatutnya menyebabkan dia berputus asa. Kegagalan tidak sepatutnya menyebabkan dia berputus asa. Dia boleh berkata رَبَّنَآ. Dia boleh mengakui bahawa dirinya lemah dan meminta pertolongan. Ini tidak bermaksud semua masalah akan hilang serta-merta, tetapi hati mempunyai tempat untuk bersandar. Allah ialah ربّ. Dia tidak kehilangan Tuhan ketika kehilangan perkara dunia.
Seruan رَبَّنَآ juga boleh menjadi tanda bahawa seorang hamba tidak merasa cukup dengan amal dirinya. Walaupun seseorang telah melakukan banyak kebaikan, dia tetap memerlukan Allah. Dia tidak bergantung kepada amalnya semata-mata. Dia tidak melihat dirinya sudah sempurna. Dia tetap berdoa. Dia tetap meminta. Dia tetap mengakui dirinya hamba. Ini menjaga hati daripada ujub dan kesombongan. Seseorang yang banyak beramal tetapi tidak lagi merasa memerlukan Allah perlu memeriksa keadaan hatinya. Amal tidak menjadikan seseorang bebas daripada Allah. Semakin banyak seseorang beramal, semakin dia sepatutnya sedar bahawa Allah yang memberinya kemampuan untuk beramal.
Perkataan رَبَّنَآ juga mengajar bahawa manusia tidak boleh menganggap doa hanya untuk orang yang mempunyai masalah. Doa ialah ciri seorang hamba. Orang yang sihat berdoa. Orang yang kaya berdoa. Orang yang berilmu berdoa. Orang yang mempunyai kedudukan berdoa. Mereka semua mempunyai ربّ. Keperluan kepada Allah bukan hanya ketika seseorang jatuh. Bahkan ketika seseorang berdiri teguh, dia tetap memerlukan Allah. Inilah sebab mengapa seruan ربّ sangat luas maknanya. Ia bukan hanya panggilan ketika bencana, tetapi pengakuan hubungan sepanjang kehidupan.
Apabila seorang hamba berkata رَبَّنَآ, dia juga mengakui bahawa dirinya bukan sumber segala kesempurnaan. Manusia mempunyai banyak kekurangan. Allah memiliki kesempurnaan. Manusia mempunyai ilmu yang sedikit. Allah mempunyai ilmu yang sempurna. Manusia mempunyai kekuatan yang terbatas. Allah mempunyai kekuasaan yang sempurna. Manusia memerlukan tidur dan rehat. Allah tidak menyerupai makhluk. Manusia memerlukan sebab. Allah tidak bergantung kepada makhluk. Maka apabila seorang hamba menyeru ربّ, dia datang kepada Tuhan yang sempurna sedangkan dirinya makhluk yang lemah. Persamaan pada lafaz tidak bererti persamaan pada hakikat. Kita memahami bahawa Allah ialah ربّ dan manusia adalah hamba, tetapi kita tidak menyerupakan Allah dengan mana-mana makhluk.
Frasa ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ juga menunjukkan bahawa ucapan seorang mukmin mempunyai arah. Dia tidak hanya bercakap tentang masalah kepada manusia. Dia mengadu kepada Allah. Dia tidak hanya mencari sokongan makhluk. Dia mencari pertolongan Allah. Dia tidak hanya memikirkan kemampuan dirinya. Dia mengingat kekuasaan Allah. Ini membentuk hati yang tidak mudah hancur apabila manusia tidak membantu. Jika semua manusia meninggalkannya, Allah tetap ربّ. Jika semua manusia tidak memahami keadaannya, Allah tetap ربّ. Jika manusia tidak mampu memberi apa yang diperlukan, Allah tetap ربّ. Maka seorang mukmin mempunyai sumber kekuatan yang tidak bergantung kepada perubahan manusia.
Namun, seruan kepada Allah tidak bermaksud seorang hamba menolak hubungan dengan manusia. Islam tidak mengajar manusia meninggalkan segala usaha sesama manusia. Tetapi hati tidak boleh menjadikan manusia sebagai ربّ. Manusia boleh menjadi sebab, tetapi Allah ialah ربّ. Manusia boleh membantu, tetapi Allah yang memiliki segala sesuatu. Manusia boleh menasihati, tetapi Allah yang memberikan petunjuk. Manusia boleh merawat, tetapi Allah yang memberikan kesembuhan. Manusia boleh bekerja bersama, tetapi Allah yang mengatur hasil. Maka رَبَّنَآ menjaga kedudukan hati supaya tidak memberikan kepada makhluk sesuatu yang hanya layak bagi Allah.
Lafaz رَبَّنَآ juga mengandungi pengakuan bahawa Allah ialah tempat kembali dalam semua perkara. Seorang hamba mungkin mempunyai banyak urusan dunia, tetapi dia tidak boleh memisahkan urusan tersebut daripada Allah. Pekerjaan, keluarga, harta, ilmu, kesihatan dan kehidupan semuanya berada di bawah kekuasaan ربّ. Oleh itu, kehidupan orang beriman tidak terbahagi kepada bahagian yang mempunyai Allah dan bahagian yang tidak mempunyai Allah. Allah ialah ربّ dalam semua keadaan. Apabila seseorang memahami ini, dia akan lebih berhati-hati dalam setiap tindakan kerana dia sedar bahawa dia hidup sebagai hamba.
Perkara yang sangat penting ialah bahawa lafaz رَبَّنَآ tidak boleh dipisahkan daripada rasa pengagungan. Seorang hamba tidak hanya berkata “Tuhan kami” dengan nada biasa tanpa kesedaran. Dia sepatutnya mengagungkan Allah. Allah bukan seperti manusia. Allah bukan seperti raja manusia. Allah bukan seperti pemimpin manusia. Allah ialah Pencipta. Allah ialah ربّ. Oleh itu, hati perlu tunduk kepada-Nya. Jika seseorang menyebut ربّ tetapi masih membesarkan dirinya sehingga tidak mahu tunduk kepada Allah, maka dia perlu memperbaiki penghayatannya. Lafaz tersebut menuntut rasa kehambaan.
Apabila seseorang mengucapkan رَبَّنَآ dengan penuh kesedaran, dia juga boleh membina rasa syukur. Dia melihat dirinya sebagai hamba yang dipelihara oleh ربّ. Setiap pagi apabila bangun, dia hidup kerana Allah mengizinkan. Setiap kali makan, dia mendapat rezeki kerana Allah memberikan. Setiap kali belajar, dia mendapat kemampuan kerana Allah mengizinkan. Setiap kali bekerja, dia mendapat kekuatan kerana Allah mengizinkan. Setiap kali bertaubat, dia mendapat peluang kerana Allah membuka jalan. Maka lafaz ربّ menghubungkan hati dengan nikmat pemeliharaan Allah. Seorang hamba tidak mengambil nikmat sebagai sesuatu yang wajib baginya. Dia melihatnya sebagai pemberian daripada ربّ.
Lafaz ini juga boleh membentuk rasa sabar ketika sesuatu yang disukai tidak diperoleh. Seorang hamba berkata رَبَّنَآ dan mengetahui bahawa Allah ialah ربّ yang mengetahui apa yang terbaik. Dia boleh meminta sesuatu, tetapi jika hasilnya tidak seperti yang diinginkan, dia tidak boleh menuduh Allah tidak mengetahui. Allah ialah ربّ. Dia mengetahui sedangkan kita tidak mengetahui. Ini tidak bermaksud manusia tidak boleh berusaha mendapatkan apa yang diingini. Tetapi hati tidak boleh menjadi hamba kepada kehendak sendiri. Jika kehendak tidak tercapai, dia tetap mempunyai ربّ. Ini merupakan satu bentuk kekuatan yang sangat besar.
Pada akhirnya, apabila lafaz ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ dibaca dengan penuh penghayatan, ia menggambarkan manusia yang hidup dalam hubungan kehambaan dengan Allah. Mereka berkata kerana hati mereka mempunyai pengakuan. Mereka menyeru kerana mereka mengetahui siapa yang mereka seru. Mereka menyebut ربّ kerana mereka mengakui Allah sebagai Tuhan. Mereka menggunakan “kami” kerana mereka sedar bahawa mereka berada dalam kalangan hamba yang sama-sama tunduk kepada Allah. Lafaz رَبَّنَآ mengandungi pengagungan terhadap Allah, pengakuan terhadap kehambaan, rasa bergantung, rasa berharap, rasa rendah diri dan kesedaran bahawa manusia mempunyai Tuhan yang tidak pernah hilang daripada kekuasaan-Nya. Ia bukan sekadar dua perkataan yang keluar daripada lidah, tetapi satu pengakuan yang besar: Allah ialah Tuhan kami dan kami ialah hamba-Nya.
Apabila seorang hamba benar-benar memahami رَبَّنَآ, dia tidak lagi melihat dirinya sebagai manusia yang berdiri sendiri. Dia mengetahui bahawa hidupnya mempunyai ربّ. Dia mengetahui bahawa dirinya mempunyai Tuhan yang menciptakannya, memiliki dirinya, menguruskan urusannya dan memeliharanya. Dia tidak perlu merasa bahawa semua beban mesti dipikul dengan kekuatan dirinya sendiri. Dia berusaha, tetapi dia berdoa. Dia bekerja, tetapi dia bergantung kepada Allah. Dia belajar, tetapi dia meminta pertolongan Allah. Dia merancang, tetapi dia menyerahkan hasil kepada Allah. Dia mendapat nikmat, tetapi dia bersyukur kepada Allah. Dia melakukan kesalahan, tetapi dia kembali kepada Allah. Dia menghadapi kesusahan, tetapi dia menyeru Allah. Dalam semua keadaan, seruan رَبَّنَآ tetap hidup. Inilah gambaran yang sangat kuat tentang hubungan seorang hamba dengan Allah.
Lafaz رَبَّنَآ juga mengajar bahawa seseorang tidak boleh menjadikan dunia sebagai ربّ yang mengawal hatinya. Harta bukan ربّ. Pangkat bukan ربّ. Manusia bukan ربّ. Hawa nafsu bukan ربّ. Keinginan bukan ربّ. Kebiasaan masyarakat bukan ربّ. Allah ialah ربّ. Maka apabila terdapat pertentangan antara kehendak Allah dengan kehendak makhluk, seorang hamba perlu mengutamakan Allah kerana dia telah mengakui رَبَّنَآ. Pengakuan itu bukan sekadar ucapan, tetapi satu kedudukan hidup. Jika Allah ialah ربّ, maka Allah mempunyai hak untuk ditaati. Jika Allah ialah ربّ, maka manusia perlu tunduk kepada-Nya. Jika Allah ialah ربّ, maka manusia tidak boleh menjadikan dirinya sendiri sebagai ukuran mutlak benar dan salah.
Penghayatan terhadap رَبَّنَآ juga membentuk rasa aman bahawa seorang hamba tidak pernah kehilangan tempat kembali. Dunia boleh berubah. Manusia boleh datang dan pergi. Kekayaan boleh bertambah dan berkurang. Kesihatan boleh berubah. Kedudukan boleh naik dan turun. Tetapi Allah tetap ربّ. Inilah satu hakikat yang memberi kestabilan kepada hati. Seorang mukmin tidak meletakkan keseluruhan harapannya kepada sesuatu yang berubah-ubah. Dia menyeru Allah yang tidak berubah dalam kesempurnaan-Nya. Dia kembali kepada Allah. Dia berkata رَبَّنَآ. Oleh itu, lafaz ini mempunyai kekuatan yang sangat besar untuk membina ketenangan dan keteguhan jiwa.
Seseorang yang sentiasa berkata رَبَّنَآ dengan kesedaran juga akan lebih mudah menyedari bahawa hidupnya bukan milik dirinya secara mutlak. Masa yang dimilikinya ialah amanah. Kesihatan ialah amanah. Ilmu ialah amanah. Harta ialah amanah. Keluarga ialah amanah. Kedudukan ialah amanah. Semua ini berada di bawah pengurusan ربّ. Maka dia tidak sepatutnya menggunakan nikmat sesuka hati. Dia perlu bertanya bagaimana nikmat tersebut digunakan. Jika Allah ialah ربّ, maka nikmat yang diberikan oleh Allah hendaklah digunakan dengan cara yang Allah sukai. Inilah kesan praktikal daripada lafaz yang sangat pendek itu. Pengakuan ربّ menuntut kehidupan seorang hamba yang tunduk.
Seruan رَبَّنَآ juga membina satu bentuk kebergantungan yang benar. Kebergantungan kepada Allah tidak bermaksud seseorang berhenti berusaha, tetapi bermaksud hatinya tidak menganggap sebab sebagai kuasa mutlak. Dia menggunakan sebab sambil menyedari bahawa Allah ialah ربّ. Jika sebab berjaya, dia bersyukur. Jika sebab gagal, dia tidak berputus asa. Dia mencari sebab lain yang dibenarkan dan terus berdoa. Dia tahu bahawa hasil akhir berada di bawah kekuasaan Allah. Ini merupakan salah satu bentuk kematangan iman. Seorang hamba tidak menyembah sebab. Dia menggunakan sebab. Dia menyembah Allah. Dia menyeru ربّ.
Dalam hubungan dengan manusia, lafaz ini juga mengajar agar seseorang tidak melebih-lebihkan manusia sehingga memberikan kepada mereka kedudukan yang hanya layak bagi Allah. Manusia boleh dihormati, dicintai dan ditaati dalam perkara yang benar, tetapi manusia tetap hamba. Allah ialah ربّ. Jika seseorang menjadikan manusia sebagai pihak yang menentukan seluruh hidupnya sehingga dia melanggar perintah Allah demi mendapatkan keredaan manusia, dia perlu mengingat kembali makna رَبَّنَآ. Tuhan kami ialah Allah. Maka kehendak manusia tidak boleh mengatasi perintah Allah. Ini bukan bermaksud seseorang boleh menzalimi manusia atas nama agama, tetapi bermaksud bahawa hati seorang hamba tetap terikat kepada Allah sebagai ربّ.
Begitu juga apabila seseorang mendapat pujian. Dia perlu mengingat رَبَّنَآ. Allah ialah Tuhan dan dirinya hamba. Pujian manusia tidak menjadikan dirinya lebih besar daripada kedudukan sebenar. Jika manusia mencela, dia juga mengingat رَبَّنَآ. Celaan manusia tidak menjadikan dirinya lebih rendah daripada apa yang Allah tahu tentang dirinya. Dalam kedua-dua keadaan, dia kembali kepada Allah. Ini menjadikan hati lebih stabil. Dia tidak terlalu tinggi kerana pujian dan tidak terlalu rendah kerana celaan. Dia tahu bahawa penilaian yang paling penting ialah penilaian Allah.
Seruan رَبَّنَآ juga memberi satu gambaran bahawa seorang hamba hendaklah mempunyai rasa malu kepada Allah. Jika Allah ialah ربّ, maka tidak patut seorang hamba sengaja menentang perintah-Nya sambil terus mengakui-Nya sebagai Tuhan. Rasa malu ini bukan sekadar rasa takut, tetapi kesedaran bahawa seorang hamba sedang berada di hadapan Tuhan yang memberinya nikmat. Dia tidak mahu menggunakan nikmat Allah untuk menderhaka kepada Allah. Dia tidak mahu menggunakan tangan yang diberikan Allah untuk melakukan perkara haram. Dia tidak mahu menggunakan lidah yang diberikan Allah untuk melakukan keburukan. Dia tidak mahu menggunakan harta yang diberikan Allah untuk perkara yang dimurkai-Nya. Dia mengingati ربّ.
Walaupun demikian, seorang hamba tetap boleh melakukan kesalahan. Perbezaannya ialah orang yang benar-benar menghayati رَبَّنَآ tidak merasa selesa dengan dosa. Dia kembali. Dia menyesal. Dia meminta pertolongan. Dia mengakui bahawa Allah ialah ربّ dan dirinya ialah hamba. Dia tidak membenarkan dosa menjadi identiti kekal dirinya. Dia tidak berkata bahawa dia tidak mampu berubah. Dia meminta kepada Allah. Dia berusaha. Dia kembali. Inilah salah satu kesan yang paling indah daripada seruan رَبَّنَآ. Ia sentiasa membuka jalan untuk seseorang mengembalikan dirinya kepada kedudukan kehambaan.
Apabila seseorang memahami bahawa ربّ bermaksud Tuhan yang mengurus dan memelihara, dia juga akan lebih tenang dalam menghadapi perubahan hidup. Manusia sering takut terhadap masa depan kerana tidak mengetahui apa yang akan berlaku. Tetapi seorang mukmin mempunyai ربّ. Dia tidak mengetahui masa depan, tetapi Allah mengetahui. Dia tidak menguasai segala perkara, tetapi Allah berkuasa. Dia tidak mampu mengurus semua keadaan, tetapi Allah ialah ربّ. Oleh itu, dia boleh berusaha dengan sebaik-baiknya sambil menyerahkan perkara yang tidak mampu dikawalnya kepada Allah. Seruan رَبَّنَآ menjadi ungkapan yang sangat sesuai untuk hati seperti ini. Ia mengingatkan bahawa kita tidak hidup tanpa Tuhan.
Lafaz ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ juga menunjukkan bahawa doa yang benar bukanlah tanda seseorang tidak memiliki keyakinan. Bahkan doa ialah tanda keyakinan bahawa Allah mendengar dan berkuasa. Seseorang tidak akan menyeru pihak yang dia tidak percaya mempunyai kemampuan. Dia menyeru Allah kerana dia beriman kepada Allah. Maka ucapan رَبَّنَآ ialah ucapan yang menghubungkan iman dengan amalan lisan. Iman kepada Allah menghasilkan doa kepada Allah. Pengenalan terhadap Allah menghasilkan pengagungan kepada Allah. Kesedaran tentang kelemahan diri menghasilkan pergantungan kepada Allah. Semua ini terkandung dalam satu panggilan pendek.
Apabila seseorang mengucapkan رَبَّنَآ dengan hati yang hidup, dia juga sepatutnya merasakan bahawa Allah lebih dekat kepada keperluannya daripada seluruh makhluk dari sudut kekuasaan dan pengetahuan. Dia tidak perlu berasa malu untuk meminta kepada Allah. Dia tidak perlu menyembunyikan kelemahan daripada Allah kerana Allah mengetahui. Dia tidak perlu menunggu sehingga masalah menjadi sangat besar untuk berdoa. Dia boleh menyeru Allah pada setiap keadaan. Ini membentuk kebiasaan hati untuk kembali kepada Allah. Apabila kebiasaan ini kuat, seseorang tidak mudah tenggelam dalam masalah kerana hatinya mempunyai arah kembali.
Satu perkara lagi yang perlu diperhatikan ialah bahawa رَبَّنَآ merupakan lafaz yang menunjukkan pengakuan terhadap Allah sebagai Tuhan yang mempunyai hak untuk dipuja dan disembah. Walaupun fokus perbahasan hanya pada lafaz ini, makna ربّ tidak boleh dipisahkan daripada kedudukan Allah sebagai Tuhan yang disembah. Jika Allah ialah ربّ, maka Dia mempunyai hak terhadap hamba. Seorang hamba tidak boleh mengakui Allah sebagai Tuhan tetapi memberikan ibadah kepada selain Allah. Lafaz رَبَّنَآ mengingatkan hati kepada hak Allah. Ia bukan hanya panggilan untuk meminta rezeki, kesihatan atau pertolongan dunia. Ia ialah pengakuan bahawa Allah ialah Tuhan yang berhak menerima seluruh pengabdian seorang hamba.
Namun, dalam memahami perkara ini, kita hendaklah menjaga makna lafaz tanpa memasukkan istilah yang tidak diperlukan. Fokusnya mudah tetapi mendalam: orang-orang yang beriman berkata رَبَّنَآ. Mereka mengakui Allah sebagai Tuhan mereka. Mereka mengakui diri sebagai hamba. Mereka menyeru Allah. Mereka berharap kepada Allah. Mereka bergantung kepada Allah. Mereka kembali kepada Allah. Mereka tidak menjadikan makhluk sebagai tempat pergantungan mutlak. Mereka tidak menganggap diri mereka bebas daripada Allah. Mereka mengetahui bahawa seluruh kehidupan berada dalam kekuasaan ربّ.
Lafaz رَبَّنَآ juga mengajar bahawa seseorang boleh mempunyai hubungan yang sangat peribadi dengan Allah tanpa menganggap Allah seperti makhluk. Seorang hamba berkata “Tuhan kami” dan merasa dekat dari sudut doa, pergantungan dan pengabdian, tetapi dia tidak membayangkan Allah dalam bentuk makhluk. Allah tidak menyerupai ciptaan. Hubungan kehambaan ialah hubungan yang benar, tetapi hakikat Allah tetap berbeza daripada makhluk. Ini sekali lagi menegaskan kaedah bahawa persamaan pada lafaz tidak bererti persamaan pada hakikat. Kita memahami ربّ sebagai Tuhan dan manusia sebagai hamba, tetapi kita tidak membayangkan Allah berdasarkan gambaran manusia.
Seruan رَبَّنَآ juga boleh membentuk rasa cinta kepada Allah. Seseorang yang mengetahui bahawa Allah ialah ربّ yang memberikan nikmat, memelihara dan menguruskan dirinya akan lebih mengenal nikmat Allah. Dia akan mencintai Allah kerana Allah ialah Tuhan yang menjadi tempat kembali. Cinta kepada Allah tidak bermaksud menyerupakan Allah dengan cinta makhluk. Ia ialah cinta yang sesuai dengan kehambaan dan pengagungan. Seorang hamba mencintai Allah kerana Dia ialah Tuhan yang sempurna dan kerana segala nikmat berasal daripada-Nya. Maka panggilan رَبَّنَآ boleh menjadi pintu kepada rasa cinta yang benar kepada Allah.
Begitu juga rasa takut kepada Allah. Seorang hamba yang berkata رَبَّنَآ mengetahui bahawa dirinya berada di bawah kekuasaan Tuhan. Dia tidak merasa bebas untuk melakukan apa sahaja. Dia takut terhadap kemurkaan Allah. Tetapi rasa takut itu tidak membawanya kepada keputusasaan kerana dia juga mempunyai ربّ yang dia seru. Inilah keseimbangan yang sangat penting. Seorang mukmin takut dan berharap. Dia tidak merasa aman daripada Allah, tetapi dia juga tidak berputus asa daripada rahmat Allah. Dia menyeru رَبَّنَآ dengan hati yang tunduk.
Lafaz ini juga memberi pengajaran bahawa doa sepatutnya menjadikan seseorang lebih dekat kepada ketaatan, bukan lebih jauh. Jika seseorang banyak berkata رَبَّنَآ tetapi tidak berubah dalam kehidupannya, dia perlu memeriksa kesan doanya. Mengakui Allah sebagai ربّ sepatutnya mendorong kepada tunduk. Dia perlu bertanya kepada dirinya apakah kehidupannya benar-benar menunjukkan bahawa Allah ialah ربّ. Jika dia mengakui Allah sebagai Tuhan tetapi memilih hawa nafsu sebagai penentu utama kehidupannya, terdapat percanggahan yang perlu diperbaiki. Oleh itu, lafaz رَبَّنَآ perlu hidup dalam amal, bukan hanya lidah.
Seorang hamba juga perlu memahami bahawa apabila dia berkata “Tuhan kami”, dia sedang bercakap kepada Allah yang sempurna, bukan kepada makhluk yang mempunyai kekurangan. Maka dia hendaklah membesarkan harapannya kepada Allah tetapi tidak menentukan bagaimana Allah mesti memenuhi permintaannya. Dia boleh meminta dengan sungguh-sungguh, tetapi dia menyerahkan keputusan kepada Allah. Ini kerana ربّ mengetahui apa yang hamba tidak tahu. Allah mengetahui kesudahan perkara. Manusia hanya melihat satu bahagian. Maka doa yang matang ialah doa yang penuh pengharapan tetapi tetap tunduk kepada hikmah Allah.
Pada akhirnya, seluruh kekayaan makna ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ kembali kepada satu hakikat yang sangat besar: orang-orang beriman ialah orang yang mengenal Allah sebagai ربّ dan menzahirkan pengenalan itu melalui ucapan mereka. Mereka berkata رَبَّنَآ kerana mereka mengakui bahawa Allah ialah Tuhan mereka, pemilik mereka, penguasa mereka, pemelihara mereka dan tempat kembali mereka. Mereka berkata رَبَّنَآ kerana mereka tidak menganggap diri mereka bebas daripada Allah. Mereka berkata رَبَّنَآ kerana mereka mengetahui bahawa diri mereka lemah dan Allah Maha Berkuasa. Mereka berkata رَبَّنَآ kerana mereka berharap kepada Allah. Mereka berkata رَبَّنَآ kerana mereka takut kepada Allah. Mereka berkata رَبَّنَآ kerana mereka mencintai Allah. Mereka berkata رَبَّنَآ kerana mereka memerlukan Allah. Mereka berkata رَبَّنَآ kerana mereka mengetahui bahawa manusia boleh berubah, makhluk boleh lemah, harta boleh hilang, kedudukan boleh jatuh, kekuatan boleh berkurang, tetapi Allah tetap ربّ. Mereka berkata رَبَّنَآ kerana seluruh kehidupan mereka berada di bawah pengurusan Allah. Mereka berkata رَبَّنَآ kerana kehambaan kepada Allah merupakan kedudukan mereka yang sebenar. Mereka berkata رَبَّنَآ kerana doa merupakan jalan seorang hamba mengakui kelemahannya di hadapan Tuhan yang Maha Sempurna. Mereka berkata رَبَّنَآ kerana hati mereka tidak mahu menjadikan makhluk sebagai tempat pergantungan mutlak. Mereka berkata رَبَّنَآ kerana mereka tahu bahawa Allah ialah Tuhan seluruh makhluk, dan mereka mengakui diri mereka sebagai sebahagian daripada hamba yang tunduk kepada-Nya. Mereka berkata رَبَّنَآ kerana mereka mahu kembali kepada Allah dalam setiap keadaan, dalam kesusahan dan kesenangan, dalam kelemahan dan kekuatan, dalam kesilapan dan taubat, dalam ketakutan dan pengharapan. Maka lafaz ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ bukan sekadar gambaran bahawa ada manusia yang menyebut dua perkataan tertentu, tetapi ia menggambarkan suatu keadaan hati yang mengenal Tuhan, mengakui kehambaan, mengagungkan Allah, bergantung kepada-Nya dan sentiasa kembali kepada-Nya. Apabila seorang hamba mengucapkan رَبَّنَآ dengan hati yang benar-benar sedar, dia sedang mengakui bahawa Allah ialah Tuhan dan dirinya ialah hamba; bahawa Allah memiliki kesempurnaan dan dirinya memiliki kelemahan; bahawa Allah mempunyai kekuasaan dan dirinya mempunyai keperluan; bahawa Allah mengetahui sedangkan dirinya terbatas; bahawa Allah menguruskan sedangkan dirinya memerlukan pengurusan; dan bahawa tempat kembali yang sebenar bagi seorang hamba ialah Allah سبحانه وتعالى. Itulah kedalaman makna yang terkandung dalam ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ.
asas
asa
https://draft.blogger.com/blog/post/edit/50065684574614780/3000500494133838975?hl=en
