Perbahasan Tentang Siapakah مِّن دُونِكُمْ Itu
يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَتَّخِذُوا۟ بِطَانَةً مِّن دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا۟ مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ ٱلْبَغْضَآءُ مِنْ أَفْوَٰهِهِمْ وَمَا تُخۡفِي صُدُورُهُمْ أَكۡبَرُۚ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ ٱلۡأٓيَٰتِۖ إِن كُنتُمْ تَعْقِلُونَ ﴿سورة آل عمران آية ١١٨﴾.
Perbahasan Tentang Siapakah مِّن دُونِكُمْ Itu
Firman Allah سبحانه وتعالى dalam Surah Āli ‘Imrān ayat 118: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِّن دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِن كُنتُمْ تَعْقِلُونَ. Perbahasan pada lafaz مِّن دُونِكُمْ merupakan suatu perbahasan yang sangat penting kerana lafaz ini menjadi salah satu kunci untuk memahami siapakah golongan yang dimaksudkan oleh Allah ketika melarang orang-orang beriman daripada menjadikan mereka sebagai بِطَانَةً, iaitu orang-orang yang sangat dekat sehingga mengetahui urusan dalaman, rahsia, perancangan dan perkara-perkara yang sepatutnya hanya diketahui oleh orang yang dipercayai.
Lafaz مِّن دُونِكُمْ tidak boleh difahami secara tergesa-gesa dengan hanya mengambil satu terjemahan seperti "selain kamu", lalu terus disimpulkan bahawa setiap manusia selain orang Islam termasuk dalam larangan ayat ini. Pada masa yang sama, lafaz tersebut juga tidak boleh dikecilkan maknanya sehingga hanya merujuk kepada satu kelompok tertentu tanpa melihat kepada susunan ayat, perkataan sebelum dan selepasnya, sifat-sifat yang Allah sebutkan terhadap golongan tersebut, serta tujuan larangan yang terkandung dalam ayat.
Perbahasan tentang مِّن دُونِكُمْ menuntut kita melihat perkataan itu sebagai sebahagian daripada binaan ayat yang lengkap, kerana makna lafaz dalam al-Quran tidak boleh dipisahkan daripada hubungan antara perkataan-perkataan yang menyusunnya. Apabila Allah berfirman لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِّن دُونِكُمْ, persoalan yang hendak dijawab bukan semata-mata "siapakah yang bukan daripada kalangan kamu?" tetapi lebih khusus lagi ialah "siapakah golongan yang Allah maksudkan sebagai pihak selain kamu yang tidak boleh dijadikan بِطَانَةً dalam keadaan mereka mempunyai sifat-sifat yang disebut selepas itu?"
Lafaz مِّن دُونِكُمْ terdiri daripada مِّن dan دُونِكُمْ. Huruf مِّن mempunyai beberapa penggunaan dalam bahasa Arab menurut konteks, manakala دُون mempunyai makna yang luas dan penggunaannya tidak terhad kepada satu pengertian sahaja. Dalam banyak keadaan دُون menunjukkan sesuatu yang berada di bawah, di luar, selain, berhadapan dengan, atau selain daripada sesuatu yang menjadi ukuran perbandingan. Apabila digabungkan dengan ضمير كُمْ, ia menjadi دُونِكُمْ, iaitu "selain kamu", "bukan daripada lingkungan kamu", atau "selain daripada kalangan kamu", menurut konteks ayat. Maka secara asas, مِّن دُونِكُمْ memberikan pengertian tentang pihak yang bukan daripada lingkungan yang sedang ditujukan kepada orang-orang beriman. Tetapi makna ini belum cukup untuk menentukan keseluruhan identiti golongan tersebut. Kita perlu melihat mengapa Allah menggunakan lafaz ini dan bukan sekadar menyebut nama satu kelompok tertentu. Allah sedang memberi suatu kaedah yang lebih luas: orang-orang beriman jangan membuka ruang kedekatan dalaman kepada pihak yang berada di luar lingkungan mereka apabila pihak tersebut mempunyai sifat yang boleh membawa kemudaratan kepada mereka.
Perkara ini sangat penting kerana ayat tersebut tidak berkata لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنَ الْمُنَافِقِينَ, "janganlah kamu mengambil orang munafik sebagai teman rapat", dan tidak pula ayat tersebut menyebut satu bangsa tertentu dengan nama mereka. Allah menggunakan ungkapan مِّن دُونِكُمْ yang bersifat lebih umum dari sudut lafaz, kemudian Allah menerangkan sifat golongan yang dimaksudkan dengan ungkapan لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا, وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ, قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ, وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ. Dengan demikian, ayat itu sendiri memberikan ciri-ciri untuk mengenal siapa yang termasuk dalam konteks larangan tersebut. Lafaz مِّن دُونِكُمْ menunjukkan lingkungan yang bukan daripada lingkungan orang beriman, sedangkan sifat-sifat selepasnya menerangkan bahaya yang menjadikan pihak tersebut tidak layak diberikan kedudukan sebagai بِطَانَةً.
Oleh sebab itu, apabila ditanya "siapakah مِّن دُونِكُمْ?" jawapan yang paling tepat tidak sepatutnya dipersempitkan kepada satu perkataan sahaja. Secara bahasa, mereka ialah pihak yang berada di luar lingkungan kamu, iaitu bukan daripada kalangan orang-orang beriman yang menjadi sasaran خطاب ayat ini. Tetapi secara konteks, ayat ini berbicara tentang pihak luar yang mempunyai sifat-sifat permusuhan, kecenderungan merosakkan, menginginkan kesusahan menimpa orang beriman dan menyembunyikan kebencian yang lebih besar daripada apa yang keluar daripada mulut mereka. Maka مِّن دُونِكُمْ bukan sekadar suatu label identiti, tetapi merupakan penunjuk kepada pihak luar yang dalam konteks ayat tidak boleh diberikan kepercayaan dalaman yang tinggi kerana terdapat tanda-tanda bahawa mereka tidak menghendaki kebaikan kepada orang-orang beriman.
Kata بِطَانَةً sendiri perlu diberi perhatian kerana ia membantu menjelaskan mengapa مِّن دُونِكُمْ disebut dalam bentuk demikian. Dalam bahasa Arab, بِطَانَة merujuk kepada orang yang sangat dekat dan menjadi tempat seseorang membuka rahsia serta urusan dalamannya. Ia berasal daripada makna yang berkaitan dengan bahagian dalam, berbeza dengan ظَهْر yang merujuk kepada bahagian luar. Maka apabila seseorang dijadikan بطانة, dia bukan sekadar kawan biasa, bukan sekadar jiran, bukan sekadar orang yang berurusan dalam perkara umum, tetapi seseorang yang dibawa masuk ke ruang dalaman. Dia mengetahui perkara yang tidak diketahui oleh orang ramai. Dia boleh mengetahui perancangan, kelemahan, keputusan, strategi, rahsia keluarga, urusan organisasi dan perkara-perkara yang jika jatuh kepada pihak yang memusuhi boleh membawa kerosakan. Maka Allah melarang orang beriman memberikan kedudukan sedemikian kepada golongan مِّن دُونِكُمْ yang memiliki sifat-sifat yang disebutkan dalam ayat.
Dengan memahami makna بِطَانَة, kita dapat memahami bahawa مِّن دُونِكُمْ tidak boleh ditafsirkan secara melulu sebagai larangan mutlak terhadap semua bentuk hubungan dengan setiap orang yang bukan Islam. Ayat tidak mengatakan bahawa orang beriman tidak boleh berurusan dengan orang bukan Islam, tidak boleh berlaku adil kepada mereka, tidak boleh berniaga dengan mereka, tidak boleh hidup berjiran dengan mereka, tidak boleh berbuat baik kepada mereka, atau tidak boleh mempunyai hubungan kemasyarakatan dengan mereka dalam perkara yang dibenarkan. Fokus ayat ialah menjadikan pihak tertentu sebagai بِطَانَة, iaitu memasukkan mereka ke dalam ruang kepercayaan dan kerahsiaan dalaman, sedangkan sifat pihak tersebut menunjukkan bahawa mereka tidak menghendaki kebaikan kepada orang beriman. Ini merupakan perbezaan yang sangat besar antara hubungan kemasyarakatan biasa dengan hubungan kepercayaan dalaman.
Maka مِّن دُونِكُمْ tidak boleh dipisahkan daripada perkataan بِطَانَةً. Jika kita hanya membaca مِّن دُونِكُمْ tanpa melihat بِطَانَةً, kita boleh membuat kesimpulan yang terlalu luas. Tetapi apabila kita membaca لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِّن دُونِكُمْ, jelas bahawa yang dilarang ialah menjadikan pihak luar sebagai kelompok kepercayaan dalaman yang mengetahui perkara-perkara yang sepatutnya tidak diserahkan kepada mereka, khususnya apabila mereka mempunyai sifat-sifat permusuhan yang Allah sebutkan.
Perkara ini juga menjelaskan bahawa ayat tersebut tidak menjadikan perbezaan agama semata-mata sebagai satu-satunya faktor yang disebut secara terpisah daripada sifat manusia. Allah tidak berhenti pada مِّن دُونِكُمْ. Allah terus menyebut لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا. Mereka tidak akan berhenti daripada berusaha merosakkan kamu. Kemudian Allah menyebut وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ, mereka menginginkan kesusahan menimpa kamu. Kemudian قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ, kebencian telah nyata melalui ucapan mereka. Kemudian وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ, sedangkan apa yang disembunyikan oleh dada mereka lebih besar. Maka sifat-sifat inilah yang memberi gambaran lebih terperinci tentang pihak yang dimaksudkan dalam konteks larangan.
Ini menunjukkan bahawa lafaz مِّن دُونِكُمْ mempunyai hubungan rapat dengan مفهوم "luar lingkungan keimanan", tetapi tidak semua individu daripada lingkungan tersebut semestinya mempunyai sifat yang sama. Ayat sedang memberi amaran terhadap golongan yang mempunyai keadaan tertentu. Sebab itu, ayat tidak berhenti pada "orang selain kamu", tetapi menerangkan sikap mereka terhadap orang beriman. Ini juga menunjukkan pentingnya membezakan antara hukum terhadap sesuatu kelompok berdasarkan sifat yang disebut oleh wahyu dengan membuat generalisasi terhadap setiap individu tanpa penelitian.
Apabila Allah menyebut مِّن دُونِكُمْ, "selain daripada kamu", kata ganti كُمْ merujuk kepada orang-orang yang sedang dipanggil dengan يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا, iaitu orang-orang beriman. Maka ukuran "kamu" dalam ayat ialah jamaah orang beriman. "Selain kamu" secara asasnya ialah pihak yang bukan termasuk dalam kelompok orang beriman. Tetapi persoalan berikutnya ialah apakah semua orang yang bukan termasuk dalam kelompok orang beriman secara automatik menjadi pihak yang dimaksudkan dalam setiap keadaan? Jawapannya perlu dilihat berdasarkan konteks ayat dan sifat yang Allah sebutkan. Ayat tidak memberikan lesen kepada seseorang untuk menilai setiap individu hanya berdasarkan label luar tanpa melihat keadaan sebenar, kerana fokusnya ialah bahaya memberikan kedudukan بِطَانَة kepada pihak yang tidak mempunyai kejujuran dan mempunyai kecenderungan merosakkan.
Perkara ini sangat penting untuk memahami keluasan dan ketepatan bahasa al-Quran. Kadang-kadang satu lafaz umum datang dalam konteks tertentu, kemudian sifat-sifat selepasnya menjadi penjelas terhadap maksud yang dikehendaki. Dalam ayat ini, مِّن دُونِكُمْ menunjukkan pihak yang berada di luar kelompok orang beriman, manakala ayat seterusnya menerangkan ciri pihak yang perlu dijauhi daripada kedudukan sebagai بطانة. Maka seseorang tidak boleh mengambil sebahagian lafaz lalu meninggalkan sifat-sifat yang Allah sebutkan selepasnya.
Sekiranya مِّن دُونِكُمْ ditafsirkan sebagai "semua manusia selain orang Islam dalam setiap bentuk hubungan", maka akan timbul persoalan bagaimana memahami ayat-ayat lain yang membenarkan bentuk-bentuk hubungan dengan sebahagian orang bukan Islam dalam perkara tertentu. Allah sendiri berfirman dalam Surah al-Mumtahanah tentang orang-orang yang tidak memerangi orang beriman kerana agama dan tidak mengusir mereka dari negeri mereka: لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُم مِّن دِيَارِكُمْ أَن تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ. Ayat tersebut menunjukkan bahawa perbezaan agama tidak menjadikan semua bentuk kebaikan, keadilan dan hubungan kemasyarakatan terlarang. Oleh itu, مِّن دُونِكُمْ dalam Āli ‘Imrān 118 mesti difahami bersama dengan jenis hubungan yang dilarang, iaitu menjadikan mereka sebagai بطانة dalam konteks yang dibicarakan.
Ini bukan bermakna perbezaan agama tidak mempunyai kepentingan. Sebaliknya, ayat jelas menggunakan "selain kamu" sebagai perbezaan antara kelompok orang beriman dengan pihak luar. Tetapi yang perlu difahami ialah ayat sedang memberi amaran tentang pemberian akses dalaman kepada pihak luar yang tidak menghendaki kebaikan. Perbezaan antara "orang yang berada di luar kelompok kamu" dengan "orang yang mempunyai sifat permusuhan yang disebutkan" perlu diperincikan supaya ayat tidak dibaca secara serampangan.
Lafaz مِّن دُونِكُمْ juga menunjukkan satu konsep "lingkungan". Allah tidak sekadar menyebut "orang lain" secara umum. دُون mengandungi makna sesuatu yang berada di luar atau selain daripada lingkungan yang dijadikan ukuran. Dalam konteks ini, lingkungan itu ialah orang-orang beriman. Maka apabila seorang mukmin mempunyai urusan yang memerlukan kepercayaan dalaman, dia perlu melihat siapakah yang berada dalam lingkungan iman dan siapakah yang berada di luarnya, kemudian dia perlu melihat pula sifat dan keadaan individu tersebut sebelum memberikan kepercayaan.
Perbahasan ini menjadi lebih penting apabila ayat dibaca dalam konteks masyarakat Madinah. Orang-orang beriman hidup dalam masyarakat yang tidak semuanya berada dalam satu kelompok agama. Terdapat orang Yahudi, orang musyrik dan golongan munafik yang berada dalam masyarakat tersebut. Hubungan antara kelompok-kelompok ini tidak semestinya satu bentuk sahaja. Ada hubungan perdagangan, kejiranan, perjanjian, kehidupan bermasyarakat dan urusan lain. Dalam keadaan demikian, larangan mengambil بطانة bukanlah suatu larangan terhadap kewujudan hubungan sosial secara mutlak, tetapi larangan menyerahkan ruang kepercayaan dalaman kepada pihak yang memiliki sifat yang membahayakan orang beriman.
Maka apabila kita bertanya "siapakah مِّن دُونِكُمْ?" kita perlu berhati-hati daripada memberikan jawapan yang terlalu sempit seperti "orang Yahudi sahaja", atau "orang kafir sahaja", atau "orang munafik sahaja", tanpa perincian. Secara konteks sejarah, ayat memang berkaitan dengan golongan tertentu yang berada di luar kelompok orang beriman dan mempunyai sifat permusuhan. Tetapi lafaz مِّن دُونِكُمْ sendiri tidak menyebut nama bangsa tertentu. Ia menyebut kategori: pihak yang berada di luar lingkungan kamu. Sifat selepasnya memberikan keterangan tentang keadaan golongan yang menjadi sasaran amaran.
Jika dikatakan "mereka ialah orang munafik sahaja", persoalannya ialah orang munafik secara zahir mengaku sebagai orang beriman, sedangkan مِّن دُونِكُمْ secara lafaz menunjukkan pihak yang berada di luar lingkungan "kamu". Maka dari sudut penggunaan zahir lafaz, tidak tepat untuk menyamakan مِّن دُونِكُمْ secara mutlak dengan "orang munafik sahaja". Orang munafik mempunyai masalah tersendiri kerana mereka menyembunyikan kekufuran di sebalik pengakuan iman. Tetapi lafaz ayat ini perlu dilihat berdasarkan kategori yang disebut. Orang munafik boleh mempunyai sifat yang disebut dalam ayat, tetapi lafaz مِّن دُونِكُمْ tidak semestinya dikhususkan kepada mereka.
Jika dikatakan "mereka ialah orang Yahudi sahaja", juga perlu diperincikan. Dalam konteks Surah Āli ‘Imrān, terdapat peristiwa dan kelompok tertentu daripada Ahli Kitab yang menunjukkan permusuhan atau usaha menyesatkan orang beriman. Tetapi ayat tidak menyebut nama Yahudi pada lafaz مِّن دُونِكُمْ. Oleh itu, tidak wajar menjadikan lafaz tersebut sebagai istilah khusus yang hanya bermakna Yahudi dalam semua keadaan. Lebih tepat untuk mengatakan bahawa lafaz itu merujuk kepada pihak yang bukan daripada lingkungan orang beriman dan yang dalam konteks ayat memiliki sifat-sifat permusuhan yang dinyatakan.
Jika dikatakan "mereka ialah semua orang bukan Islam", juga perlu diperincikan. Dari sudut kategori asas, مِّن دُونِكُمْ memang menunjuk kepada pihak di luar kelompok orang beriman. Tetapi larangan ayat bukan sekadar "jangan berhubungan dengan semua orang di luar kelompok iman". Ia berkaitan dengan mengambil mereka sebagai بطانة. Tambahan pula, sifat-sifat yang Allah sebutkan menunjukkan pihak yang mempunyai kecenderungan memudaratkan orang beriman. Maka tidak boleh menjadikan ayat sebagai alasan untuk menzalimi, menipu, mengkhianati atau berlaku tidak adil kepada setiap orang bukan Islam.
Lafaz خَبَالًا juga membantu menjelaskan perkara ini. Allah menyebut لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا. Mereka tidak akan meninggalkan sebarang usaha untuk merosakkan kamu. Ini menunjukkan bahawa isu yang menjadi perhatian ialah bahaya terhadap keadaan orang beriman. Orang yang dijadikan بطانة mempunyai kemampuan untuk mempengaruhi, mengetahui atau menyampaikan sesuatu yang boleh merosakkan. Jika seseorang tidak mempunyai kedudukan sedemikian, konteksnya berbeza. Maka fungsi بِطَانَة dan sifat خَبَالًا perlu dibaca bersama.
Kemudian Allah menyebut وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ. Mereka menginginkan kesusahan menimpa kamu. Ini merupakan sifat hati yang sangat jelas. Mereka tidak sekadar berbeza agama, tetapi menghendaki kesusahan terhadap orang beriman. Ini menunjukkan bahawa larangan mengambil mereka sebagai بطانة berkait dengan ketidakjujuran dan permusuhan. Jika seseorang hanya berbeza agama tetapi tidak menghendaki keburukan kepada orang beriman, ayat ini tidak boleh digunakan secara sembarangan untuk mengatakan bahawa dia termasuk dalam golongan yang memiliki sifat tersebut.
Kemudian Allah menyebut قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ. Kebencian mereka telah kelihatan melalui mulut mereka. Ini bermakna terdapat tanda-tanda zahir yang menunjukkan apa yang terdapat dalam hati. Mereka mengeluarkan kata-kata yang menunjukkan permusuhan. Kemudian Allah menyebut وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ. Apa yang mereka sembunyikan dalam dada mereka lebih besar. Maka ayat mengajar bahawa orang beriman perlu peka terhadap tanda-tanda yang menunjukkan niat seseorang, khususnya apabila orang tersebut hendak diberikan kedudukan sebagai بطانة.
Perhatikan bahawa Allah tidak menyebut sekadar "mereka berbeza dengan kamu". Allah menyebut "mereka tidak berhenti daripada merosakkan kamu", "mereka menginginkan kesusahan kamu", "kebencian telah nyata melalui ucapan mereka", dan "apa yang mereka sembunyikan lebih besar". Maka identiti yang relevan dalam ayat bukan hanya identiti "luar kelompok", tetapi keadaan pihak luar yang mempunyai permusuhan dan kecenderungan merosakkan.
Dengan itu, مِّن دُونِكُمْ mempunyai dua lapisan makna yang perlu dihimpunkan. Lapisan pertama ialah kategori, iaitu pihak yang berada di luar kelompok orang beriman. Lapisan kedua ialah konteks hukum, iaitu pihak luar yang tidak patut diberikan kedudukan بطانة kerana sifat-sifat yang disebutkan. Jika lapisan pertama sahaja diambil, tafsiran menjadi terlalu umum. Jika lapisan kedua sahaja diambil sehingga perkataan مِّن دُونِكُمْ kehilangan makna kategorinya, tafsiran juga menjadi terlalu sempit. Kedua-duanya perlu dipertemukan.
Perkara ini juga menunjukkan bahawa "selain kamu" tidak semestinya bermakna "musuh kamu". Dalam bahasa, seseorang boleh menjadi "selain kamu" tanpa menjadi musuh. Tetapi dalam ayat ini, Allah menerangkan bahawa pihak yang dimaksudkan mempunyai sifat yang menyebabkan mereka tidak boleh dijadikan بطانة. Maka مِّن دُونِكُمْ ialah penunjuk kepada kedudukan mereka di luar kelompok, sementara sifat-sifat selepasnya menjelaskan mengapa mereka tidak boleh diberikan kepercayaan dalaman.
Perbezaan ini sangat penting kerana dalam kehidupan manusia terdapat pelbagai tahap hubungan. Ada orang yang hanya dikenal secara umum. Ada jiran. Ada rakan kerja. Ada rakan niaga. Ada orang yang menerima bantuan. Ada orang yang diberi layanan baik. Ada orang yang menjadi sahabat. Ada orang yang dipercayai dengan urusan tertentu. Ada pula orang yang menjadi بطانة, iaitu orang yang masuk ke dalam ruang paling dalam. Tidak semua tahap hubungan mempunyai hukum dan risiko yang sama. Ayat Āli ‘Imrān 118 secara khusus menyebut بطانة. Maka مِّن دُونِكُمْ perlu difahami dalam kerangka hubungan yang paling dalam tersebut.
Jika seorang Muslim membeli barang daripada bukan Islam, itu bukanlah dengan sendirinya mengambilnya sebagai بطانة. Jika seorang Muslim berubat dengan doktor bukan Islam, itu bukan dengan sendirinya mengambilnya sebagai بطانة. Jika seorang Muslim berjiran dengan bukan Islam, itu bukan dengan sendirinya mengambilnya sebagai بطانة. Jika seorang Muslim bekerja bersama bukan Islam dalam urusan yang dibenarkan, itu juga tidak semestinya bermaksud dia telah menjadikan mereka sebagai بطانة. Yang menjadi persoalan ialah pemberian kepercayaan dalaman dan akses kepada perkara-perkara yang apabila diserahkan kepada pihak yang memusuhi boleh membawa kemudaratan.
Maka ayat ini sangat tepat dalam menjaga keselamatan urusan orang beriman. Kepercayaan tidak sama dengan kebaikan. Seseorang boleh berbuat baik kepada manusia tetapi tidak semestinya menyerahkan rahsia kepadanya. Seseorang boleh berlaku adil kepada orang yang berbeza agama tetapi tidak semestinya menjadikannya tempat menyimpan rahsia umat. Seseorang boleh bekerjasama dalam perkara yang baik tetapi tidak semestinya membuka semua urusan dalaman kepadanya. Perbezaan tahap hubungan inilah yang sangat penting untuk memahami بِطَانَةً مِّن دُونِكُمْ.
Lafaz "دُون" sendiri membawa gambaran tentang sesuatu yang berada di bawah atau selain daripada sesuatu yang menjadi ukuran. Apabila disebut دُونِكُمْ, ukuran itu ialah "kamu". Maka "mereka" ialah pihak yang berada di luar lingkungan "kamu". Allah sedang berbicara kepada orang beriman sebagai satu kelompok yang mempunyai identiti iman. Mereka mempunyai kepentingan bersama dalam agama, keselamatan dan ketaatan kepada Allah. Maka pihak yang berada di luar lingkungan ini perlu dinilai berdasarkan kedudukan dan sifat mereka sebelum diberikan kepercayaan yang sangat dalam.
Ini juga menunjukkan bahawa iman mempunyai kesan terhadap pembentukan hubungan kepercayaan. Orang beriman mempunyai satu ikatan yang tidak hanya berasaskan kepentingan dunia, tetapi berasaskan tauhid, iman dan ketaatan kepada Allah. Oleh sebab itu, apabila urusan dalaman agama, keselamatan, rahsia dan kepentingan orang beriman dibincangkan, orang yang berada dalam lingkungan iman mempunyai kedudukan yang khusus. Tetapi kedudukan itu tidak bermakna semua orang beriman secara automatik boleh dipercayai dalam semua perkara tanpa melihat akhlak dan amanah mereka. Sebaliknya, ayat ini memberi perhatian kepada pihak luar yang mempunyai sifat permusuhan. Dalam kalangan orang beriman sendiri, amanah, kejujuran dan kelayakan tetap perlu dipertimbangkan.
Maka janganlah difahami bahawa مِّن دُونِكُمْ bermaksud setiap orang beriman ialah بطانة yang wajib dipercayai dalam segala perkara. Ayat tidak mengatakan demikian. Yang disebut ialah larangan mengambil pihak luar sebagai بطانة apabila terdapat bahaya seperti yang diterangkan. Ini menunjukkan bahawa kepercayaan mempunyai pertimbangan yang lebih terperinci daripada sekadar label.
Perkara ini menjadi lebih jelas apabila kita melihat perkataan "لا تتخذوا". Ia menunjukkan suatu tindakan yang sengaja dilakukan: jangan kamu mengambil atau menjadikan. Jadi yang dilarang bukan sekadar kewujudan hubungan dengan pihak luar, tetapi tindakan memilih mereka untuk satu kedudukan tertentu. Seorang Muslim mungkin bertemu dengan seseorang yang bukan Islam, bercakap dengannya, berniaga dengannya dan bekerjasama dengannya dalam perkara yang dibenarkan. Tetapi menjadikannya بطانة merupakan langkah yang berbeza kerana ia melibatkan kepercayaan yang lebih mendalam.
Maka مِّن دُونِكُمْ bukanlah satu larangan terhadap kewujudan "orang lain". Allah tidak mungkin memerintahkan manusia memutuskan seluruh hubungan kemasyarakatan dengan semua manusia yang berada di luar kelompok mereka. Bahkan Islam mempunyai hukum muamalat, perjanjian, jiran, perdagangan dan keadilan yang menunjukkan kewujudan hubungan dengan manusia yang berbeza. Apa yang dijaga oleh ayat ini ialah pintu kepercayaan dalaman yang boleh membawa kepada kerosakan jika diserahkan kepada pihak yang tidak menghendaki kebaikan.
Apabila seseorang memahami hal ini, dia akan dapat melihat bahawa ayat tersebut bukan sekadar ayat tentang identiti kelompok, tetapi ayat tentang amanah dan pengurusan kepercayaan. Allah melarang orang beriman meletakkan rahsia mereka kepada orang yang berpotensi menggunakannya untuk memudaratkan mereka. Ini berlaku dalam kehidupan individu, keluarga, masyarakat dan kepimpinan. Seseorang tidak boleh memberikan rahsia rumah tangga kepada orang yang membenci keluarganya. Seseorang tidak boleh memberikan rahsia organisasi kepada orang yang berusaha meruntuhkannya. Seseorang tidak boleh memberikan maklumat penting kepada pihak yang diketahui mahu memudaratkan dirinya. Maka prinsip ayat mempunyai keluasan dari sudut pengajaran, tetapi mesti kekal berpijak pada konteks nas.
Perkataan "مِن" pada مِّن دُونِكُمْ juga perlu diperhatikan. Ia menunjukkan bahawa pihak tersebut berada dalam lingkungan "selain kamu". Tetapi penggunaan مِّن tidak semestinya bermakna setiap individu daripada kategori tersebut tanpa pengecualian. Bahasa Arab mempunyai penggunaan huruf jar yang luas, dan konteks menentukan hubungan yang dimaksudkan. Dalam ayat ini, ia mengikat بطانة dengan pihak yang berada di luar lingkungan orang beriman.
Jika kita hendak meringkaskan maksudnya, kita boleh mengatakan: janganlah kamu menjadikan orang-orang yang berada di luar lingkungan iman sebagai orang kepercayaan dalaman kamu, khususnya apabila mereka memiliki sifat-sifat yang Allah sebutkan, kerana mereka tidak akan berhenti berusaha merosakkan kamu, menginginkan kesusahan menimpa kamu, memperlihatkan kebencian melalui ucapan mereka dan menyembunyikan kebencian yang lebih besar dalam hati mereka. Tetapi peringkasan ini tidak boleh menggantikan perbahasan yang lebih terperinci kerana setiap unsur dalam ayat mempunyai hubungan dengan yang lain.
Satu perkara lagi yang penting ialah bahawa مِّن دُونِكُمْ tidak boleh diterjemahkan secara sempit sebagai "orang kafir" lalu berhenti di situ. Terjemahan itu mungkin menggambarkan kategori umum dalam konteks tertentu, tetapi ia tidak menjelaskan keseluruhan fungsi lafaz. Al-Quran memilih "selain kamu" kerana ia mahu menunjukkan perbezaan antara lingkungan orang beriman dengan pihak luar, kemudian menerangkan sifat pihak luar tersebut. Jika hanya dikatakan "orang kafir", kita mungkin terlepas daripada melihat persoalan utama ayat: mengapa mereka tidak boleh dijadikan بطانة? Jawapannya ada pada sifat-sifat yang disebut selepas itu.
Sebaliknya, jika seseorang mengatakan bahawa مِّن دُونِكُمْ hanya bermaksud "orang yang bukan ahli keluarga kamu", itu juga tidak tepat. Dalam bahasa ayat, كُمْ merujuk kepada orang beriman yang dipanggil pada awal ayat. Jadi ukuran bukan keluarga biologikal, bukan bangsa, bukan suku dan bukan semata-mata kedekatan tempat. Ukurannya ialah kelompok iman dalam konteks خطاب tersebut.
Begitu juga tidak tepat untuk mengatakan bahawa مِّن دُونِكُمْ bermaksud "orang yang tidak dikenali oleh kamu". Seseorang yang tidak dikenali boleh menjadi daripada kalangan orang beriman, dan seseorang yang sangat dikenali boleh berada di luar kelompok iman. Ayat tidak menjadikan tahap kenal sebagai ukuran. Ukurannya ialah kedudukan mereka terhadap kelompok yang dipanggil dengan يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا.
Tidak tepat juga jika مِّن دُونِكُمْ ditafsirkan sebagai "orang yang lebih rendah daripada kamu" dari sudut martabat manusia. Lafaz دُون mempunyai banyak penggunaan dan konteks menentukan maknanya. Dalam ayat ini, yang paling sesuai ialah pengertian "selain daripada kamu", bukan penghinaan bahawa setiap orang di luar kelompok iman lebih rendah dari segi nilai kemanusiaan. Al-Quran sendiri memerintahkan keadilan dan tidak membenarkan seseorang berlaku zalim hanya kerana perbezaan agama.
Maka sangat penting untuk tidak mengubah lafaz دُون menjadi alat untuk membina kesombongan. Orang beriman mempunyai kemuliaan iman, tetapi kemuliaan iman bukan lesen untuk menzalimi manusia. Allah menyebut bahawa kemuliaan di sisi-Nya berkaitan dengan takwa. Dalam urusan sosial, keadilan tetap diwajibkan. Maka memahami مِّن دُونِكُمْ sebagai "selain kamu" tidak bermaksud "kamu boleh menzalimi mereka".
Sebaliknya, ayat mengajar orang beriman supaya mempunyai kecerdikan dalam meletakkan kepercayaan. Iman tidak bermaksud seseorang mesti naif. Islam mengajar حسن الظن dalam keadaan yang sesuai, tetapi Islam juga mengajar amanah, kewaspadaan dan tidak menyerahkan urusan penting kepada orang yang jelas mempunyai niat jahat. Allah menyebut sifat-sifat mereka secara terperinci supaya orang beriman tidak tertipu dengan rupa luar atau kata-kata yang baik.
Perkataan "قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ" menunjukkan bahawa permusuhan kadang-kadang dapat dikenal melalui ucapan. Ini sangat berkait dengan konsep بطانة. Orang yang dijadikan بطانة berada dekat sehingga ucapan dan pemikiran mereka mempengaruhi keputusan. Jika kebencian mereka sudah jelas melalui kata-kata, maka bagaimana mungkin mereka diberikan akses kepada perkara dalaman? Maka larangan مِّن دُونِكُمْ bukan sekadar kerana mereka "orang lain", tetapi kerana sifat mereka menjadikan kedekatan itu berbahaya.
Kemudian Allah menyebut "وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ". Ini memberikan dimensi yang lebih dalam. Apa yang kelihatan pada mulut mereka sebenarnya lebih kecil berbanding apa yang mereka sembunyikan. Ini menunjukkan bahawa manusia tidak semestinya dapat melihat seluruh isi hati seseorang. Oleh sebab itu, orang beriman perlu berhati-hati dalam memberikan kepercayaan. Jika tanda-tanda zahir sudah menunjukkan kebencian, janganlah membuka ruang yang lebih dalam dengan alasan bahawa mereka belum menunjukkan semua yang ada dalam hati.
Dalam konteks ini, مِّن دُونِكُمْ juga memberi peringatan tentang sempadan. Setiap kelompok manusia mempunyai ruang dalaman yang perlu dilindungi. Bukan semua orang perlu mengetahui semua perkara. Bahkan dalam kehidupan seorang individu, tidak semua sahabat perlu mengetahui semua rahsia. Dalam keluarga, tidak semua orang luar perlu mengetahui semua urusan. Dalam masyarakat, tidak semua maklumat perlu dibuka kepada semua pihak. Maka apabila al-Quran menyebut بطانة, ia mengajar satu disiplin pengurusan kepercayaan yang sangat tinggi.
Seseorang mungkin bertanya: adakah ayat ini bermakna seorang Muslim tidak boleh mempunyai sahabat bukan Islam? Jawapannya tidak boleh dijawab hanya dengan mengambil satu lafaz. Yang perlu dilihat ialah jenis persahabatan, sifat individu tersebut, perkara yang dikongsi dan kedudukan hubungan itu. Jika yang dimaksudkan ialah persahabatan dalam perkara kemasyarakatan yang baik, berlaku adil, membantu dalam perkara yang benar dan berinteraksi dengan akhlak yang baik, maka tidak boleh menggunakan ayat ini secara sembarangan untuk mengharamkan semua hubungan tersebut. Tetapi jika "sahabat" bermaksud orang kepercayaan dalaman yang mengetahui rahsia umat dan mempunyai permusuhan terhadap Islam dan orang Islam, maka ayat ini sangat relevan.
Begitu juga jika seseorang mempunyai pekerja bukan Islam. Ayat tidak secara automatik bermaksud semua pekerja bukan Islam mesti dijauhi. Persoalan ialah apakah amanah yang diberikan kepada mereka dan adakah mereka mempunyai sifat yang disebut dalam ayat. Seorang pekerja boleh menjalankan pekerjaan tertentu tanpa menjadi بطانة. Tetapi jika seseorang memberikan rahsia strategik kepada pihak yang diketahui mahu merosakkannya, maka peringatan ayat menjadi sangat kuat.
Demikian juga dalam urusan pentadbiran. Seorang pemimpin tidak boleh memasukkan seseorang ke dalam kelompok penasihat dalaman hanya kerana orang itu pandai bercakap, mempunyai hubungan luas atau kelihatan baik. Jika orang itu diketahui memusuhi masyarakat yang dipimpinnya dan mempunyai kepentingan untuk merosakkannya, maka memberikan akses dalaman kepadanya adalah perkara yang berbahaya. Inilah salah satu hikmah penggunaan perkataan بطانة.
Maka مِّن دُونِكُمْ mempunyai hubungan dengan konsep "kepercayaan". Orang luar tidak semestinya musuh, tetapi orang luar yang diketahui mempunyai permusuhan tidak layak diberikan kedudukan dalaman. Ini merupakan perincian yang sangat penting.
Satu lagi perkara yang perlu diberi perhatian ialah kata ganti "كُمْ". Allah tidak mengatakan "مِن دُونِ المؤمنين" secara langsung. Allah menggunakan kata ganti yang merujuk kepada mereka yang dipanggil sebagai orang beriman. Ini memberikan kesan bahawa orang beriman mempunyai satu identiti kolektif. Mereka bukan sekadar individu yang berasingan, tetapi satu kelompok yang diikat dengan iman. Maka apabila Allah menyebut "selain kamu", ia menunjukkan sempadan antara jamaah iman dan pihak luar.
Walau bagaimanapun, sempadan itu bukan sempadan untuk menolak semua bentuk kebaikan kepada orang luar. Al-Quran mempunyai keseimbangan. Orang beriman mempunyai الولاء لله ورسوله والمؤمنين dari sudut iman dan agama, tetapi pada masa yang sama mereka diperintahkan berlaku adil kepada manusia. Maka kita tidak boleh mencampurkan antara kesetiaan akidah dengan kezaliman sosial. Ayat Āli ‘Imrān 118 berbicara tentang بطانة dan bahaya pihak yang memusuhi, bukan memberikan lesen untuk menghilangkan keadilan.
Jika seseorang memahami مِّن دُونِكُمْ sebagai "semua manusia bukan Islam ialah musuh", dia telah menambahkan sesuatu yang tidak disebut secara mutlak dalam lafaz itu. Al-Quran sendiri membezakan antara golongan yang memerangi orang Islam dan golongan yang tidak memerangi. Al-Quran juga menyebut Ahli Kitab dalam pelbagai keadaan dan tidak menjadikan semua individu mereka satu sifat yang sama. Maka tafsiran mesti mengikut nas, bukan mengikut emosi.
Dalam masa yang sama, jangan pula tafsiran terhadap مِّن دُونِكُمْ dilonggarkan sehingga ayat kehilangan amaran yang tegas. Allah menggunakan lafaz لَا تَتَّخِذُوا, bukan sekadar nasihat ringan. Allah menyebut sifat yang sangat berat tentang pihak tersebut. Maka apabila terdapat individu atau kelompok yang benar-benar mempunyai sifat yang disebutkan, orang beriman tidak boleh mengabaikan peringatan Allah hanya kerana mahu kelihatan terbuka atau mahu menghapuskan semua perbezaan. Islam bukan agama naif. Islam mengajar rahmat, tetapi juga mengajar kewaspadaan.
Maka terdapat dua kesilapan yang bertentangan. Kesilapan pertama ialah mengembangkan مِّن دُونِكُمْ sehingga semua orang bukan Islam dianggap musuh dan semua hubungan dengan mereka dianggap haram. Kesilapan kedua ialah mengecilkan مِّن دُونِكُمْ sehingga larangan memberikan kepercayaan dalaman kepada pihak yang memusuhi dianggap tidak lagi relevan. Kedua-dua pendekatan tidak memberikan keadilan kepada ayat. Yang tepat ialah memahami lafaz secara bahasa dan melihat sifat-sifat yang Allah sebutkan sebagai penjelasan terhadap golongan yang menjadi sasaran larangan.
Perbahasan ini juga berkait dengan konsep "ahl" dan "ghair". Dalam banyak keadaan, manusia mempunyai kelompok yang dianggap "kita" dan "mereka". Dalam ayat ini, "kita" bukan berdasarkan bangsa atau negara, tetapi berdasarkan iman. Inilah yang menjadikan مِّن دُونِكُمْ mempunyai dimensi akidah. Orang-orang beriman disatukan oleh iman, dan pihak di luar iman disebut sebagai pihak yang "selain kamu". Tetapi hubungan sosial tetap mempunyai hukum dan perincian yang lain.
Maka apabila seorang Muslim melihat seorang bukan Islam yang jujur, amanah, berbuat baik dan tidak memusuhi Islam, dia tidak boleh terus mengatakan bahawa orang itu ialah musuh hanya kerana dia termasuk dalam مِّن دُونِكُمْ. Dia memang berada di luar kelompok iman, tetapi ayat sedang membincangkan tindakan menjadikan seseorang sebagai بطانة dalam keadaan sifat-sifat yang disebut. Perbezaan ini sangat penting supaya ayat tidak digunakan untuk membuat tuduhan terhadap hati manusia yang tidak diketahui.
Sebaliknya, jika seseorang daripada luar kelompok iman jelas menunjukkan kebencian, menginginkan kesusahan orang beriman, berusaha merosakkan mereka dan menyembunyikan niat yang lebih buruk, maka ayat ini memberikan peringatan yang sangat jelas supaya orang beriman tidak memberikan kedudukan بطانة kepadanya. Ini bukan kerana orang beriman diperintahkan berlaku zalim, tetapi kerana mereka diperintahkan menjaga amanah dan mengelakkan kemudaratan.
Lafaz مِّن دُونِكُمْ juga mengajar bahawa tidak semua maklumat perlu dibuka kepada semua pihak. Dalam zaman moden, konsep ini menjadi semakin penting kerana rahsia boleh disebarkan dengan cepat. Tetapi asasnya tetap sama. Seseorang perlu membezakan antara maklumat umum dan maklumat dalaman. Orang yang tidak mempunyai amanah tidak boleh diberikan akses kepada perkara yang boleh digunakan untuk memudaratkan orang lain. Lebih-lebih lagi jika tanda-tanda permusuhan sudah jelas.
Namun pengajaran moden ini tidak boleh mengubah makna asal ayat. Kita menggunakan pengajaran ayat sebagai تطبيق, bukan menjadikan pengalaman moden sebagai penentu makna lafaz. Makna asal tetap berpijak pada bahasa Arab dan konteks wahyu. Kemudian prinsipnya boleh direnungkan dalam keadaan kehidupan manusia yang berubah.
Perkataan دُون juga mempunyai penggunaan yang sangat luas dalam al-Quran. Ada keadaan ia bermakna selain, ada keadaan bermakna lebih rendah, ada keadaan bermakna selain Allah, dan ada keadaan yang berkaitan dengan sesuatu yang berada di bawah atau di luar. Maka apabila kita membaca مِّن دُونِكُمْ, kita tidak boleh mengambil satu makna دُون daripada ayat lain lalu memaksakannya kepada ayat ini tanpa melihat konteks. Dalam ayat ini, hubungan dengan بِطَانَة dan خطاب يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا menunjukkan makna "selain daripada kamu" atau "di luar lingkungan kamu".
Ini juga menunjukkan keindahan bahasa al-Quran. Satu lafaz yang ringkas boleh membawa hubungan yang luas. مِّن دُونِكُمْ hanya dua perkataan, tetapi di dalamnya terdapat persoalan identiti, kepercayaan, sempadan hubungan, keselamatan urusan, perbezaan iman dan pihak luar. Kemudian Allah memperincikannya melalui beberapa sifat. Maka seseorang yang ingin mentadabbur lafaz ini tidak boleh hanya melihat terjemahan Melayu lalu menganggap semua persoalan telah selesai.
Terjemahan "selain kamu" memang membantu, tetapi ia belum menerangkan "selain kamu" dalam perkara apa. Jawapannya ialah selain kamu dari sudut kelompok iman yang menjadi sasaran خطاب. Kemudian mereka diambil sebagai بطانة. Jadi terjemahan yang lebih panjang dari sudut huraian ialah "orang-orang yang berada di luar lingkungan kamu sebagai orang-orang beriman, yang hendak kamu jadikan sebagai orang kepercayaan dalaman". Inilah konteks yang perlu dijaga.
Perlu juga difahami bahawa perkataan "مِن" pada مِّن دُونِكُمْ menghubungkan golongan بطانة itu dengan kategori "selain kamu". Ia bukan bermaksud bahawa mereka semestinya "lebih rendah" daripada orang beriman. Jika seseorang menerjemahkannya sebagai "daripada kalangan yang lebih rendah daripada kamu", dia telah membawa makna yang tidak sesuai dengan konteks. Allah tidak sedang berbicara tentang kelas sosial. Allah sedang berbicara tentang sempadan kelompok iman dan kelompok luar dalam persoalan kepercayaan.
Maka tidak boleh digunakan ayat ini untuk membina rasa takbur terhadap manusia. Orang beriman wajib merendah diri kepada Allah. Kemuliaan iman menuntut syukur, bukan kesombongan. Jika seorang Muslim memahami "مِن دُونِكُمْ" sebagai alasan untuk memandang rendah manusia, dia telah keluar daripada tujuan akhlak yang lebih luas yang diajar oleh al-Quran. Larangan memberikan kepercayaan kepada musuh tidak sama dengan perintah membenci semua manusia yang berbeza agama dalam setiap urusan.
Perbahasan tentang مِّن دُونِكُمْ juga membantu menjelaskan perbezaan antara "kawan" dan "wali" serta "بطانة". Tidak semua orang yang berinteraksi dengan seseorang menjadi بطانة. Tidak semua orang yang dibantu menjadi بطانة. Tidak semua orang yang diberikan layanan baik menjadi بطانة. بطانة ialah orang yang sangat dekat dan mengetahui urusan dalaman. Oleh itu, apabila ayat melarang mengambil مِّن دُونِكُمْ sebagai بطانة, ia memberi perhatian khusus kepada bentuk kedekatan yang membawa akses kepada rahsia dan keputusan.
Dalam konteks seorang pemimpin, بطانة boleh merujuk kepada orang yang sentiasa berada di sekelilingnya dan mempengaruhi keputusan. Dalam konteks keluarga, ia boleh merujuk kepada orang yang mengetahui rahsia rumah tangga. Dalam konteks organisasi, ia boleh merujuk kepada penasihat dan orang kepercayaan. Dalam konteks masyarakat Islam, ia boleh merujuk kepada pihak yang mengetahui urusan dalaman umat. Maka ayat mempunyai dimensi yang sangat luas sebagai peringatan tentang siapa yang diberi kepercayaan.
Tetapi sekali lagi, keluasan pengajaran tidak boleh menghapuskan konteks lafaz. مِّن دُونِكُمْ ialah "selain kamu" dalam konteks orang beriman. Mereka yang mempunyai sifat-sifat permusuhan tidak boleh diberikan kedudukan بطانة. Ini merupakan inti perbahasan.
Jika seseorang bertanya sama ada orang munafik termasuk dalam "مِن دُونِكُمْ", jawapannya perlu dijawab dengan dua sudut. Dari sudut batin, munafik berada di luar iman kerana hakikat mereka ialah tidak beriman walaupun menzahirkan Islam. Dari sudut hukum zahir dunia, mereka diperlakukan sebagai orang Islam kerana mereka menzahirkan keislaman. Maka istilah "مِن دُونِكُمْ" tidak boleh dipaksa menjadi istilah teknikal yang hanya merujuk kepada munafik. Namun sifat-sifat yang disebut dalam ayat boleh berlaku pada orang munafik, dan peringatan tentang bahaya memberikan kepercayaan kepada orang yang menyembunyikan permusuhan juga sangat relevan kepada mereka. Ini menunjukkan pentingnya membezakan antara istilah yang digunakan oleh nas dengan kategori yang kita bina kemudian.
Jika seseorang bertanya sama ada Ahli Kitab termasuk dalam "مِن دُونِكُمْ", secara kategori iman mereka bukan daripada kelompok orang yang dipanggil dengan "orang beriman" dalam ayat. Tetapi tidak semua Ahli Kitab mempunyai satu sifat yang sama. Al-Quran sendiri memberikan perincian terhadap mereka. Maka seseorang tidak boleh mengambil satu ayat tentang golongan tertentu lalu menyamaratakan semua individu Ahli Kitab pada semua zaman dan tempat. Apa yang ayat ini ajarkan ialah jangan memberikan kepercayaan dalaman kepada pihak yang mempunyai sifat-sifat permusuhan yang dinyatakan.
Jika seseorang bertanya sama ada orang musyrik termasuk dalam "مِن دُونِكُمْ", dari sudut kategori iman mereka berada di luar kelompok orang beriman. Tetapi sekali lagi, fokus ayat ialah tindakan mengambil mereka sebagai بطانة dan sifat yang menjadikan tindakan itu berbahaya. Maka kategori agama tidak boleh dipisahkan daripada konteks hukum yang dibicarakan.
Ini menunjukkan bahawa "siapakah مِّن دُونِكُمْ" bukanlah satu persoalan yang boleh dijawab dengan satu nama bangsa. Ia ialah persoalan tentang hubungan antara خطاب orang beriman dengan pihak yang berada di luar lingkungan iman dalam urusan kepercayaan dalaman. Sifat-sifat mereka kemudian menentukan mengapa mereka tidak boleh dijadikan بطانة. Inilah pendekatan yang lebih dekat dengan keseluruhan ayat.
Perhatikan juga bahawa Allah tidak mengatakan "لا تتخذوا أحدا من دونكم بطانة", tetapi "لا تتخذوا بطانة من دونكم". Susunan ini memberikan perhatian kepada kedudukan بطانة yang diambil daripada pihak luar. Ia menunjukkan bahawa ada sesuatu tentang asal kelompok mereka yang perlu diberi perhatian dalam urusan kepercayaan. Tetapi sifat selepasnya menjadi penjelasan yang sangat penting. Jika mereka menghendaki keburukan, maka bahaya menjadi lebih jelas.
Ayat ini juga mengajar bahawa kepercayaan tidak boleh dibina hanya atas kata-kata. Allah menyebut bahawa kebencian mereka telah keluar daripada mulut, tetapi apa yang disembunyikan lebih besar. Maka orang beriman perlu melihat perbuatan, ucapan dan kecenderungan seseorang. Jika seseorang berkata sesuatu yang menunjukkan permusuhan secara terbuka, janganlah orang beriman membuka pintu rahsia kepadanya. Ini merupakan hikmah yang sangat praktikal daripada ayat.
Dalam masa yang sama, kita perlu menjaga satu perkara penting: manusia tidak boleh mendakwa mengetahui isi hati seseorang tanpa bukti. Allah sahaja mengetahui apa yang disembunyikan oleh dada. Dalam ayat ini, Allah memberitahu orang beriman tentang keadaan golongan yang dimaksudkan. Kita sebagai manusia hanya boleh menilai berdasarkan tanda-tanda yang zahir. Kita tidak boleh mengatakan bahawa seseorang menyembunyikan kebencian yang besar sedangkan kita tidak mempunyai bukti. Ayat ini mengajar kewaspadaan, bukan lesen untuk menuduh hati manusia.
Maka apabila menggunakan ayat ini pada keadaan semasa, seseorang perlu berhati-hati. Jangan mengambil perbezaan agama semata-mata lalu mendakwa seseorang mempunyai niat jahat. Perlu ada bukti tentang sifat yang menjadi sebab larangan memberikan kepercayaan. Jika tidak, ayat boleh disalahgunakan untuk fitnah dan permusuhan. Sedangkan Allah menyebut dalam ayat itu sendiri bahawa apa yang tersembunyi dalam dada lebih besar, dan perkara batin pada hakikatnya diketahui oleh Allah.
Dalam konteks keluarga, مِّن دُونِكُمْ boleh mengajar bahawa seseorang tidak boleh menyerahkan rahsia keluarga kepada pihak yang diketahui membenci keluarganya. Dalam konteks masyarakat, seseorang tidak boleh menyerahkan rahsia masyarakat kepada pihak yang mahu merosakkannya. Dalam konteks kepimpinan, seorang pemimpin tidak boleh menjadikan pihak yang memusuhi rakyatnya sebagai orang kepercayaan dalam urusan yang boleh digunakan untuk memudaratkan rakyat. Dalam konteks organisasi, amanah perlu diberikan kepada orang yang layak. Semua ini ialah pengajaran yang boleh diambil daripada struktur ayat tanpa mengubah makna asalnya.
Namun ayat tidak mengajar supaya setiap hubungan dengan pihak luar ditutup. Jika seseorang datang untuk berdagang, berubat, belajar, mengajar, bekerjasama dalam perkara yang baik atau hidup berjiran secara aman, konteksnya bukan secara automatik بطانة. Maka jangan mengubah "orang kepercayaan dalaman" menjadi "setiap manusia yang berinteraksi dengan kamu". Itu merupakan peluasan yang tidak tepat.
Perkara ini juga penting dalam memahami hubungan orang Islam dengan masyarakat majmuk. Dalam sebuah masyarakat yang mempunyai pelbagai agama, manusia pasti berinteraksi. Islam tidak memerintahkan seseorang memutuskan semua hubungan sosial dengan manusia lain. Tetapi Islam mengajar supaya sempadan iman dan kepercayaan dijaga. Orang beriman boleh berlaku baik dan adil, tetapi tidak semestinya membuka semua rahsia dan kepentingan dalaman kepada pihak yang diketahui memusuhi mereka. Maka ayat ini sebenarnya membina keseimbangan antara حسن المعاملة dan حسن الاحتياط.
Kebaikan kepada manusia tidak bermakna kebodohan dalam memilih orang kepercayaan. Kewaspadaan pula tidak bermakna kezaliman. Inilah salah satu keseimbangan yang dapat dilihat dalam ayat. Allah melarang memberikan kedudukan بطانة kepada pihak yang mempunyai sifat permusuhan, tetapi ayat tidak menyuruh orang beriman menzalimi semua pihak luar.
Maka "مِن دُونِكُمْ" bukanlah suatu istilah untuk membina tembok permusuhan terhadap semua manusia. Ia ialah istilah yang menunjukkan pihak di luar kelompok iman dalam satu konteks khusus, kemudian sifat mereka menerangkan mengapa mereka tidak patut diberikan kedudukan dalaman. Jika difahami demikian, ayat menjadi sangat jelas.
Ada satu lagi sudut yang perlu diperincikan, iaitu mengapa Allah tidak menyebut "daripada kalangan orang kafir" secara langsung. Antara hikmahnya ialah lafaz "مِن دُونِكُمْ" menghubungkan secara langsung dengan keadaan orang beriman. "Kamu" ialah pusat خطاب. Orang beriman diminta melihat siapa yang mereka masukkan ke dalam ruang dalaman mereka. Dengan menggunakan "selain kamu", Allah menjadikan sempadan antara kelompok iman dan kelompok luar lebih jelas dari sudut hubungan sosial. Kemudian Allah menyebut sifat-sifat pihak luar supaya orang beriman tidak tertipu.
Lafaz ini juga menunjukkan bahawa ukuran hubungan kepercayaan bukan sekadar asal-usul seseorang tetapi kedudukannya terhadap kelompok yang diberi amanah. Jika seseorang berada di luar kelompok iman dan pada masa yang sama mempunyai permusuhan yang nyata, maka tidak wajar dia dijadikan بطانة. Jika seseorang berada di luar kelompok iman tetapi mempunyai hubungan aman dan tidak memusuhi, maka bentuk hubungan yang dibenarkan perlu dinilai berdasarkan nas-nas lain. Maka tidak boleh satu ayat diasingkan daripada keseluruhan al-Quran.
Al-Quran sendiri mengajar agar ayat-ayat difahami secara menyeluruh. Satu ayat menerangkan satu keadaan, ayat lain memberikan perincian, pengecualian atau prinsip yang melengkapkannya. Maka memahami مِّن دُونِكُمْ memerlukan kita menghimpunkan ayat-ayat tentang hubungan orang Islam dengan orang bukan Islam. Dengan itu kita dapat melihat bahawa Islam membezakan antara permusuhan agama, hubungan sosial, keadilan, perjanjian, perdagangan dan kepercayaan dalaman.
Apabila seseorang memegang prinsip ini, dia tidak akan mudah menggunakan ayat Āli ‘Imrān 118 untuk mengatakan bahawa Islam melarang semua bentuk hubungan dengan orang bukan Islam. Tetapi dia juga tidak akan menggunakan ayat-ayat tentang berbuat baik kepada manusia untuk menghapuskan larangan memberikan kepercayaan dalaman kepada pihak yang memusuhi. Setiap nas diletakkan pada tempatnya.
Maka apabila kita kembali kepada soalan utama "Siapakah مِّن دُونِكُمْ itu?", jawapannya ialah: mereka ialah pihak yang berada di luar lingkungan orang-orang beriman yang menjadi sasaran خطاب ayat, dan dalam konteks larangan ini mereka ialah pihak luar yang tidak wajar dijadikan بطانة apabila mereka mempunyai sifat-sifat permusuhan dan kecenderungan merosakkan yang Allah sebutkan. Mereka bukan sekadar "orang lain" dalam erti kata sosial yang luas, dan lafaz ini juga tidak semestinya menjadi nama khusus bagi satu bangsa tertentu. Ia ialah kategori pihak luar daripada lingkungan iman, yang konteks ayat menerangkan keadaan berbahaya mereka.
Oleh sebab itu, tidak tepat untuk mengatakan bahawa مِّن دُونِكُمْ semata-mata bermaksud "orang kafir" tanpa perincian, kerana perkataan itu lebih luas dari segi struktur bahasa. Tidak tepat juga untuk mengatakan ia hanya merujuk kepada satu kaum tertentu kerana Allah tidak menyebut nama kaum itu dalam lafaz tersebut. Tidak tepat pula untuk mengatakan ia hanya merujuk kepada munafik kerana mereka secara zahir termasuk dalam masyarakat Islam. Yang lebih tepat ialah mengekalkan lafaznya: pihak yang berada di luar lingkungan kamu sebagai orang beriman, kemudian membaca sifat mereka berdasarkan ayat yang mengiringinya.
Dengan demikian, ayat ini mengajar bahawa identiti iman mempunyai sempadan. Orang beriman mempunyai "kamu", dan pihak yang berada di luar "kamu" disebut "مِن دُونِكُمْ". Tetapi sempadan iman tidak membatalkan keadilan. Ia tidak membatalkan akhlak. Ia tidak membatalkan amanah. Ia tidak membatalkan hubungan muamalat yang dibenarkan. Yang dijaga ialah jangan sampai orang yang memusuhi orang beriman diberikan kedudukan sebagai بطانة sehingga mereka mengetahui dan mempengaruhi perkara dalaman yang boleh membawa kerosakan.
Jika kita menyelami makna بطانة lebih dalam, kita akan memahami mengapa Allah menggunakan مِّن دُونِكُمْ. Seorang بطانة bukan orang yang sekadar duduk bersama. Dia berada "di dalam". Ini sangat berbeza dengan seseorang yang berada "di luar" tetapi mempunyai hubungan baik. Maka ayat mengingatkan orang beriman supaya jangan membawa seseorang dari luar masuk ke dalam ruang paling dalam tanpa pertimbangan. Lafaz مِّن دُونِكُمْ memberikan gambaran sempadan: ada lingkungan dalaman dan ada pihak luar. Allah meminta orang beriman berhati-hati dalam membuka pintu antara kedua-duanya.
Dalam kehidupan manusia, kepercayaan adalah sesuatu yang mempunyai tahap. Seseorang mungkin boleh diberikan kepercayaan untuk tugas kecil tetapi tidak untuk tugas besar. Seseorang mungkin boleh mengetahui perkara umum tetapi tidak perkara sulit. Seseorang mungkin boleh membantu dalam urusan tertentu tetapi tidak boleh mengetahui semua rahsia. Inilah prinsip yang sangat selari dengan makna بطانة. Maka ayat tidak mengajar ketakutan terhadap semua manusia, tetapi mengajar kecerdikan dalam menentukan tahap kepercayaan.
Maka مِّن دُونِكُمْ juga mempunyai pengajaran bahawa orang beriman tidak boleh kehilangan kesedaran terhadap identiti mereka sendiri. Mereka tidak boleh begitu kagum kepada pihak luar sehingga menyerahkan urusan dalaman kepada mereka tanpa melihat niat. Allah mengingatkan mereka tentang sifat yang tersembunyi di sebalik kata-kata. Ini sangat relevan apabila manusia berhadapan dengan pihak yang pandai menampilkan diri sebagai sahabat tetapi sebenarnya mempunyai agenda merosakkan.
Namun sekali lagi, seseorang tidak boleh menuduh semua pihak luar mempunyai agenda tersembunyi. Allah sendiri menyebut tanda-tanda: kebencian keluar dari mulut, kecenderungan merosakkan, menginginkan kesusahan. Maka kita menilai berdasarkan bukti yang zahir. Jangan menuduh sesuatu yang tidak diketahui. Prinsip ini juga selari dengan larangan mengikuti sesuatu tanpa ilmu.
Jika seseorang berkata, "Tetapi bukankah مِّن دُونِكُمْ bermaksud semua yang bukan daripada kamu?" Jawapannya: dari sudut kategori bahasa, ya, ia menunjukkan pihak selain kelompok kamu. Tetapi hukum yang sedang dibicarakan bukan "semua bentuk hubungan dengan mereka", sebaliknya "jangan menjadikan mereka بطانة". Tambahan pula, ayat menerangkan sifat golongan yang menjadi sebab larangan tersebut. Maka perkataan "semua" tidak boleh dimasukkan ke dalam keseluruhan hukum tanpa melihat konteks.
Ini dapat dibandingkan dengan banyak ayat yang menggunakan kategori umum tetapi mempunyai konteks tertentu. Bahasa al-Quran sangat tepat. Sesuatu lafaz boleh umum dari satu sudut tetapi konteksnya memberikan batasan dari sudut yang lain. Maka ahli tadabbur perlu melihat bagaimana ayat dibina, bukan hanya mengambil satu terjemahan perkataan.
Perbahasan ini juga menunjukkan bahawa "orang selain kamu" tidak semestinya bermaksud "orang yang tidak mempunyai nilai". Islam mengakui hak manusia. Orang yang berbeza agama tetap manusia yang mempunyai hak yang ditentukan syarak. Mereka tidak boleh dizalimi. Mereka tidak boleh difitnah. Mereka tidak boleh dikhianati. Mereka boleh dilayan dengan adil dalam perkara yang diperintahkan. Tetapi mereka juga tidak semestinya mempunyai hak untuk mengetahui semua rahsia umat. Dua perkara ini tidak bercanggah.
Maka seseorang boleh berlaku baik kepada jiran bukan Islam dan pada masa yang sama tidak menjadikan jiran itu sebagai بطانة. Seseorang boleh menghormati doktor bukan Islam dan pada masa yang sama tidak menyerahkan kepadanya rahsia yang tidak berkaitan dengan rawatan. Seseorang boleh berniaga dengan orang bukan Islam dan pada masa yang sama tidak membuka strategi perniagaan kepada pesaing yang mahu merosakkannya. Ini menunjukkan bahawa hubungan manusia mempunyai pelbagai dimensi.
Lafaz مِّن دُونِكُمْ juga boleh difahami sebagai satu peringatan supaya orang beriman tidak kehilangan keutamaan terhadap sesama iman dalam urusan yang menyentuh agama dan kepentingan umat. Mereka mempunyai ikatan akidah yang tidak dimiliki oleh pihak luar. Maka dalam urusan yang memerlukan kepercayaan terhadap kepentingan agama, identiti iman mempunyai nilai yang tersendiri. Tetapi ini tidak membenarkan seseorang yang beriman tetapi tidak amanah diberikan kepercayaan secara membuta tuli. Amanah tetap merupakan syarat penting.
Maka ayat ini tidak mengajar "percaya kepada semua orang Islam dan jangan percaya kepada semua bukan Islam". Itu merupakan rumusan yang terlalu kasar. Ayat mengajar: jangan jadikan pihak luar yang mempunyai sifat permusuhan sebagai بطانة. Ini lebih tepat dan lebih dekat dengan lafaz yang digunakan.
Jika seorang Muslim mempunyai rakan bukan Islam yang sangat baik tetapi tidak berkaitan dengan urusan rahsia, dia tidak boleh mengatakan bahawa rakan itu pasti menjadi musuh hanya kerana termasuk dalam مِّن دُونِكُمْ. Sebaliknya, jika seseorang mempunyai rakan seagama yang diketahui mahu merosakkannya, dia juga tidak boleh menyerahkan semua rahsia hanya kerana orang itu beragama Islam. Dalam memilih بطانة, sifat amanah dan hubungan dengan kepentingan yang sedang dijaga tetap penting.
Ini menunjukkan bahawa مِّن دُونِكُمْ ialah satu unsur dalam hukum, bukan satu-satunya unsur yang perlu digunakan untuk membuat semua keputusan sosial. Ayat menyebut بطانة, kemudian menyebut sifat-sifat mereka. Keseluruhan binaan itu mesti dipelihara.
Perkara ini juga membantu kita memahami mengapa Allah menyebut "لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا". Kata ini memberikan gambaran usaha merosakkan. Mereka tidak akan berdiam diri daripada mencari jalan yang boleh membawa kerosakan. Jika seseorang diberikan kedudukan بطانة kepada orang seperti ini, dia sendiri sedang membuka pintu kerosakan dari dalam. Maka larangan Allah sangat munasabah dari sudut hikmah.
Kemudian "وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ" menunjukkan bahawa mereka menginginkan kesukaran orang beriman. Ini lebih daripada sekadar perbezaan pendapat. Perbezaan pendapat tidak semestinya bermaksud seseorang mahu orang lain menderita. Tetapi apabila seseorang menginginkan kesusahan orang beriman, maka menjadikannya بطانة adalah sesuatu yang sangat berbahaya.
Kemudian "قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ" menunjukkan kebencian yang sudah kelihatan. Ini menjadi amaran bahawa orang beriman tidak sepatutnya mengabaikan tanda-tanda yang nyata. Jika seseorang sentiasa mengeluarkan kata-kata yang menunjukkan kebencian kepada orang beriman, janganlah dia diberikan akses kepada rahsia yang boleh digunakan untuk memudaratkan mereka.
Kemudian "وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ" menunjukkan bahawa apa yang kelihatan mungkin hanya sebahagian kecil. Maka ayat mengajar supaya jangan menunggu sehingga semua niat jahat terbongkar sebelum mengambil langkah berjaga-jaga. Jika tanda-tanda yang zahir sudah mencukupi untuk menunjukkan bahaya, orang beriman perlu menjaga dirinya.
Tetapi perkara ini tidak bermaksud kita boleh membaca hati manusia. Kita hanya mengikuti tanda-tanda yang nyata dan prinsip yang diberikan oleh wahyu. Allah mengetahui hati, manusia tidak. Maka penggunaan ayat dalam kehidupan mesti disertai keadilan dan kehati-hatian supaya tidak berlaku fitnah.
Apabila seseorang memahami مِّن دُونِكُمْ dengan cara yang seimbang, dia akan memahami bahawa al-Quran mengajar dua perkara serentak: pertama, orang beriman mempunyai identiti dan kelompok yang perlu dijaga; kedua, hubungan dengan pihak luar mesti diurus dengan adil dan berdasarkan keadaan sebenar. Jangan campurkan kasih sayang yang dibenarkan dengan penyerahan rahsia yang berbahaya. Jangan campurkan keadilan dengan kelemahan dalam menjaga amanah. Jangan campurkan kewaspadaan dengan kezaliman.
Inilah antara hikmah yang sangat besar daripada satu lafaz ringkas مِّن دُونِكُمْ. Allah boleh sahaja menyebut nama kelompok tertentu, tetapi Allah memilih lafaz yang menunjukkan kedudukan mereka berbanding dengan orang beriman. Ini menjadikan ayat lebih luas sebagai kaedah: janganlah orang beriman memberikan ruang kepercayaan dalaman kepada pihak luar yang mempunyai sifat permusuhan. Nama kelompok boleh berubah mengikut zaman dan tempat, tetapi prinsip amanah dan kewaspadaan tetap berlaku.
Namun keluasan prinsip ini tidak boleh dijadikan alasan untuk memasukkan sesiapa sahaja yang kita tidak suka ke dalam kategori ayat. Seseorang tidak boleh berkata, "Dia bukan daripada kelompok aku, maka dia ialah مِّن دُونِكُمْ yang Allah maksudkan." Ini adalah penyalahgunaan ayat. Yang perlu dilihat ialah apakah hubungan yang hendak diberikan kepadanya, apakah sifatnya, dan adakah terdapat bukti tentang permusuhan serta kecenderungan merosakkan yang disebut oleh Allah.
Dengan itu, lafaz مِّن دُونِكُمْ bukanlah lafaz untuk menghukum manusia secara sewenang-wenangnya. Ia ialah lafaz untuk mengatur sempadan kepercayaan. Ia mengajar orang beriman supaya mengetahui bahawa tidak semua orang boleh dimasukkan ke dalam ruang dalaman. Jika seseorang berada di luar lingkungan iman dan mempunyai sifat yang disebut Allah, jangan jadikan dia بطانة. Ini ialah maksud yang lebih tepat.
Perlu juga difahami bahawa ayat tersebut tidak berkata bahawa orang beriman mesti membenci semua pihak luar. Allah tidak menyebut ذلك. Bahkan dalam banyak keadaan, Islam memerintahkan keadilan dan kebaikan. Yang dilarang ialah memberikan kedudukan tertentu kepada golongan yang berbahaya. Maka memahami ayat dengan tepat akan menjaga orang beriman daripada dua ekstrem: ekstrem permusuhan membuta tuli dan ekstrem kepercayaan membuta tuli.
Maka jika ditanya sekali lagi "Siapakah مِّن دُونِكُمْ itu?", jawapan yang paling lengkap ialah bahawa مِّن دُونِكُمْ merujuk kepada pihak yang berada di luar lingkungan orang-orang yang beriman yang menjadi sasaran خطاب ayat. Mereka ialah pihak yang bukan daripada kelompok iman dalam konteks ayat. Tetapi larangan yang dikenakan bukan semata-mata kerana mereka berada di luar kelompok iman, sebaliknya kerana mereka hendak dijadikan بطانة sedangkan ayat menerangkan bahawa mereka mempunyai sifat merosakkan, menginginkan kesusahan orang beriman, memperlihatkan kebencian melalui ucapan dan menyembunyikan permusuhan yang lebih besar. Oleh itu, lafaz مِّن دُونِكُمْ perlu difahami bersama بطانةً dan seluruh sifat yang mengikutinya.
Dengan pemahaman ini, kita tidak mengubah مِّن دُونِكُمْ menjadi nama khusus bagi satu bangsa. Kita juga tidak mengosongkannya daripada kaitan dengan perbezaan iman. Kita tidak menyamakannya dengan semua manusia bukan Islam dalam semua keadaan. Kita tidak menyempitkannya kepada munafik sahaja. Kita tidak menggunakannya untuk menghalalkan kezaliman. Kita juga tidak mengabaikan amaran Allah tentang pihak yang benar-benar memusuhi orang beriman.
Lafaz itu pada akhirnya mengajar tentang sempadan: siapa "kamu" dan siapa "selain kamu". "Kamu" ialah orang-orang yang dipanggil oleh Allah sebagai orang beriman. Mereka mempunyai iman yang menyatukan mereka. "Selain kamu" ialah pihak yang berada di luar lingkungan iman tersebut. Tetapi apabila seseorang hendak dinaikkan ke kedudukan بطانة, dia perlu dinilai dari sudut amanah dan sikapnya. Jika dia termasuk dalam sifat yang Allah sebutkan, jangan diberikan kepadanya ruang dalaman. Inilah perbahasan yang perlu difahami dengan teliti.
Dan apabila seseorang membaca ayat ini dengan tadabbur, dia akan melihat bahawa Allah bukan sekadar melarang orang beriman daripada mempercayai pihak yang salah. Allah juga memberitahu sebabnya. Mereka tidak akan berhenti mencari jalan untuk merosakkan. Mereka mahu orang beriman mengalami kesusahan. Kebencian mereka telah keluar melalui kata-kata. Apa yang mereka sembunyikan lebih besar. Maka larangan menjadikan مِّن دُونِكُمْ sebagai بطانة bukan suatu larangan tanpa hikmah. Ia merupakan penjagaan terhadap iman, keselamatan, rahsia dan kepentingan orang beriman.
Pada masa yang sama, orang beriman perlu menjaga dirinya daripada bersangka buruk tanpa asas. Ayat ini berbicara tentang golongan yang mempunyai sifat tertentu, bukan memberikan manusia kuasa membaca hati semua orang. Maka seseorang tidak boleh menggunakan ayat untuk menuduh seseorang sebagai musuh hanya kerana dia berlainan agama. Perbezaan agama ialah satu perkara; permusuhan dan usaha merosakkan ialah perkara lain. Kedua-duanya tidak boleh dicampurkan tanpa perincian.
Dengan demikian, "مِّن دُونِكُمْ" bukanlah sekadar "orang lain". Ia ialah "pihak yang berada di luar lingkungan kamu sebagai orang beriman", dan dalam struktur ayat ia berkaitan dengan pihak yang hendak diberikan kedudukan بطانة. Apabila pihak tersebut mempunyai sifat-sifat yang disebut Allah, mereka tidak boleh dijadikan tempat kepercayaan dalaman. Ini merupakan makna yang lebih tepat, lebih teliti dan lebih selamat daripada membuat kesimpulan secara tergesa-gesa.
Akhirnya, lafaz مِّن دُونِكُمْ mengajar bahawa iman mempunyai ikatan, masyarakat mempunyai rahsia, amanah mempunyai sempadan dan kepercayaan mempunyai tahap. Orang beriman diperintahkan supaya tidak menyerahkan urusan dalaman kepada pihak yang tidak menghendaki kebaikan kepada mereka. Tetapi pada masa yang sama, mereka tetap diperintahkan berlaku adil, tidak menzalimi dan tidak membuat tuduhan tanpa bukti. Maka ayat ini bukan ayat untuk mengajar kebencian secara membuta tuli, tetapi ayat untuk mengajar kewaspadaan yang berasaskan iman dan amanah.
Jika hendak dirumuskan dalam satu ungkapan yang padat, مِّن دُونِكُمْ ialah pihak yang berada di luar lingkungan orang-orang beriman yang menjadi sasaran خطاب Allah dalam ayat ini; mereka tidak boleh dijadikan بطانة apabila keadaan dan sifat mereka menunjukkan bahawa mereka tidak menghendaki kebaikan kepada orang beriman, bahkan berusaha merosakkan, menginginkan kesusahan mereka, memperlihatkan kebencian dan menyembunyikan permusuhan yang lebih besar. Lafaz itu bukan nama khusus bagi satu bangsa, bukan semata-mata istilah untuk semua orang bukan Islam dalam setiap bentuk hubungan, dan bukan pula lafaz yang boleh digunakan untuk menuduh hati manusia sesuka hati. Ia mesti difahami bersama seluruh susunan ayat.
Dengan itu, semakin jelas bahawa مِّن دُونِكُمْ merupakan lafaz yang sangat padat tetapi sangat dalam. Ia membina sempadan antara lingkungan iman dan pihak luar, kemudian Allah mengajar orang beriman supaya tidak menjadikan pihak luar yang bermusuhan sebagai بطانة. Perbezaan ini bukan bermaksud setiap pihak luar mesti dimusuhi, tetapi ia bermaksud orang beriman tidak boleh menyerahkan ruang kepercayaan dalaman kepada mereka yang terbukti tidak menghendaki kebaikan. Keadilan tetap keadilan, ihsan tetap ihsan, muamalat tetap mempunyai hukum-hukumnya, tetapi rahsia dan kepercayaan dalaman mempunyai disiplin tersendiri.
Maka janganlah lafaz مِّن دُونِكُمْ dibaca secara terpisah daripada لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً, dan janganlah pula dibaca tanpa melihat لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ. Keseluruhan rangkaian ini memberikan gambaran yang lengkap. "مِن دُونِكُمْ" menerangkan kedudukan mereka berbanding kamu. "بِطَانَةً" menerangkan kedudukan yang hendak diberikan kepada mereka. "لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا" menerangkan usaha merosakkan. "وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ" menerangkan kehendak mereka terhadap kesusahan orang beriman. "قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ" menerangkan tanda kebencian yang kelihatan. "وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ" menerangkan bahawa apa yang tersembunyi lebih besar daripada apa yang kelihatan. Maka satu lafaz tidak boleh dipisahkan daripada seluruh binaan ayat.
Inilah yang menjadikan perbahasan tentang مِّن دُونِكُمْ penting dalam memahami ayat 118 Surah Āli ‘Imrān. Allah sedang mendidik orang beriman supaya mempunyai kesedaran tentang siapa yang mereka masukkan ke dalam ruang kepercayaan. Tidak semua orang yang berada di luar lingkungan iman perlu dimusuhi, tetapi tidak semua orang yang berada di luar lingkungan iman juga layak diberikan akses kepada rahsia dan urusan dalaman. Lebih-lebih lagi apabila tanda-tanda permusuhan sudah jelas. Maka orang beriman perlu memiliki hati yang baik tetapi bukan hati yang naif; perlu berlaku adil tetapi bukan cuai; perlu berbuat ihsan tetapi bukan menyerahkan amanah kepada pihak yang mahu merosakkannya.
Dengan demikian, hakikat مِّن دُونِكُمْ ialah "pihak yang berada di luar kamu" dalam konteks iman, dan konteks ayat menjadikan mereka sebagai pihak luar yang tidak boleh dijadikan بطانة apabila sifat permusuhan yang disebut Allah terdapat pada mereka. Mereka berada "di luar" dari sudut kelompok iman, tetapi ayat tidak mengajar bahawa semua orang di luar kelompok iman adalah sama dalam segala keadaan. Yang Allah peringatkan ialah memberikan kedudukan dalaman kepada pihak yang tidak menghendaki kebaikan kepada orang beriman. Inilah keseimbangan antara menjaga batas iman dengan menjaga keadilan terhadap manusia.
Dan apabila seseorang memahami maksud ini, dia akan dapat membaca ayat tersebut tanpa melampau dan tanpa meremehkannya. Dia tidak melampau sehingga menjadikan semua manusia bukan Islam sebagai musuh yang mesti dijauhi dalam segala bentuk hubungan. Dia juga tidak meremehkan ayat sehingga menganggap tidak ada masalah menyerahkan rahsia orang beriman kepada sesiapa sahaja. Dia berdiri pada tempat yang ditunjukkan oleh ayat: iman mempunyai lingkungan, kepercayaan mempunyai batas, بطانة mempunyai kedudukan khusus, dan pihak yang memusuhi orang beriman tidak boleh diberikan ruang dalaman yang boleh mereka gunakan untuk membawa kerosakan.
Maka lafaz مِّن دُونِكُمْ mengajar bahawa orang beriman hendaklah mengenal siapa "kita" dalam iman, mengenal siapa yang berada "di luar" lingkungan tersebut, dan pada masa yang sama menilai manusia dengan adil berdasarkan apa yang zahir. Mereka tidak boleh menjadikan perbezaan agama sebagai alasan untuk menzalimi, tetapi mereka juga tidak boleh membiarkan perbezaan kepentingan dan permusuhan yang nyata menjadi pintu kepada kerosakan dalaman. Inilah antara ketelitian al-Quran dalam mendidik manusia: bukan sekadar mengatakan siapa yang boleh didekati dan siapa yang mesti dijauhi, tetapi menerangkan tahap hubungan, sebab larangan dan tanda-tanda yang perlu diperhatikan.
Akhirnya, apabila kita kembali kepada lafaz مِّن دُونِكُمْ sahaja, janganlah kita kehilangan keseluruhan maknanya. "مِن دُونِكُمْ" bukan sekadar dua perkataan yang boleh diterjemahkan dengan satu perkataan Melayu. Ia menunjukkan pihak yang berada di luar lingkungan orang-orang beriman yang sedang menerima خطاب Allah. Apabila pihak luar itu hendak dijadikan بطانة, Allah memberi peringatan supaya tidak melakukannya apabila mereka mempunyai sifat-sifat yang dinyatakan. Maka lafaz tersebut mengandungi pengertian tentang perbezaan lingkungan, amanah, kepercayaan dan kewaspadaan. Ia tidak mengandungi perintah untuk membenci setiap manusia yang berlainan agama, dan ia juga tidak membenarkan orang beriman menyerahkan rahsia mereka kepada pihak yang diketahui memusuhi mereka.
Inilah maksud yang perlu dipegang ketika mentadabbur مِّن دُونِكُمْ dalam Surah Āli ‘Imrān ayat 118: pihak yang berada di luar lingkungan iman orang-orang yang dipanggil oleh Allah sebagai الَّذِينَ آمَنُوا, yang apabila hendak dijadikan بطانة perlu dilihat keadaan dan sifatnya; dan golongan yang menjadi sasaran larangan dalam ayat ialah pihak luar yang memiliki kecenderungan merosakkan, menginginkan kesusahan orang beriman, memperlihatkan kebencian melalui ucapan dan menyembunyikan permusuhan yang lebih besar. Maka "selain kamu" dalam ayat ini bukan satu lafaz untuk menutup seluruh hubungan sosial dengan manusia lain, tetapi satu penegasan supaya ruang kepercayaan paling dalam tidak diserahkan kepada pihak yang tidak menghendaki kebaikan kepada orang beriman. Allah سبحانه وتعالى lebih mengetahui maksud kalam-Nya.
asas
