ا ب ت ث ج ح خ د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ك ل م ن و ه ي

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

edit / Huruf D / Perkataan Daud / Syarah Sunan Abi Daud / Purification (Kitab Al-Taharah) كتاب الطهارة /

(1) باب التَّخَلِّي عِنْدَ قَضَاءِ الْحَاجَةِ /

حديث 1 - حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ بْنِ قَعْنَبٍ الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، - يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ - عَنْ مُحَمَّدٍ، - يَعْنِي ابْنَ عَمْرٍو - عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا ذَهَبَ الْمَذْهَبَ أَبْعَدَ.‏

MARTABAT HADIS

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ بْنِ قَعْنَبٍ الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدٍ، يَعْنِي ابْنَ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا ذَهَبَ الْمَذْهَبَ أَبْعَدَ

Hadis ini merupakan hadis pertama dalam Sunan Abu Dawud dalam Kitab al-Taharah, Bab al-Takhalli ‘inda Qada’ al-Hajah. Lafaz ringkasnya menyatakan bahawa al-Mughirah bin Syu‘bah رضي الله عنه meriwayatkan bahawa Nabi صلى الله عليه وسلم apabila pergi untuk menunaikan hajat, baginda menjauhkan diri. Riwayat Abu Dawud ini mempunyai kedudukan yang penting kerana ia menjadi salah satu hadis asas dalam perbahasan adab qada hajat, khususnya berkenaan tuntutan mencari tempat yang jauh daripada pandangan manusia ketika seseorang hendak membuang air. Dalam penentuan martabatnya, hadis ini tidak boleh dinilai hanya berdasarkan satu pandangan terhadap seorang perawi tanpa melihat keseluruhan sanad, hubungan antara para perawi, jalan-jalan riwayat yang lain, mutaba‘at, syawahid, lafaz-lafaz hadis yang berbeza serta penilaian para imam hadis terhadap keseluruhan riwayat. Sumber takhrij yang menghimpunkan hadis ini menyatakan bahawa sanadnya adalah hasan kerana Muhammad bin ‘Amr bin ‘Alqamah, sementara hadis secara keseluruhannya dinilai sahih li-ghayrihi kerana mempunyai jalan dan syahid yang menguatkannya.

Kedudukan hadis secara ringkas sebelum perincian

Sebelum masuk kepada perbahasan yang panjang, martabat hadis ini boleh dirumuskan dalam beberapa lapisan. Jika yang dinilai ialah sanad Abu Dawud yang diberikan dalam soalan secara khusus, maka sanad tersebut adalah hasan. Jika yang dinilai ialah hadis secara keseluruhan selepas dihimpunkan jalan-jalan periwayatannya, maka hadis tersebut mempunyai kedudukan yang lebih kuat kerana terdapat beberapa jalur lain dan terdapat syahid daripada ‘Abd al-Rahman bin Abi Qirad رضي الله عنه. Al-Tirmidhi secara jelas menilai riwayatnya dengan lafaz حسن صحيح, manakala al-Hakim menilai salah satu jalan hadis tersebut sebagai صحيح على شرط مسلم. Penilaian kemudian oleh sebahagian ahli hadis juga menyebut hadis tersebut sebagai صحيح لغيره.

Dengan demikian, tidak tepat sekiranya hadis ini dihukum sebagai hadis dhaif secara mutlak. Lebih tidak tepat lagi jika kelemahan ringan pada ضبط Muhammad bin ‘Amr dijadikan alasan untuk menolak hadis ini keseluruhannya. Muhammad bin ‘Amr bukan seorang perawi yang matruk, bukan majhul dan bukan pula seorang yang dituduh berdusta. Perbahasan terhadapnya ialah berkaitan tahap ketepatan hafalan, dan kerana itu sanad yang melaluinya biasanya berada pada martabat hasan apabila syarat-syarat lain dipenuhi. Apabila terdapat jalan-jalan lain yang menyokong hadis tersebut, kekuatannya meningkat.

Maka lafaz ilmiah yang paling selamat ialah: hadis ini hasan pada sanad Abu Dawud yang dinyatakan, dan keseluruhan hadis adalah kuat serta diterima; al-Tirmidhi menilainya hasan sahih, al-Hakim mensahihkan salah satu jalannya atas syarat Muslim, dan terdapat syahid yang menguatkannya sehingga sebahagian ulama menghukumnya sahih li-ghayrihi. Inilah kesimpulan yang lebih tepat daripada memilih secara tergesa-gesa antara "hasan" dan "sahih" tanpa menjelaskan maksud setiap penilaian.

TAKHRIJ HADIS DAN KESELURUHAN JALAN RIWAYAT

Hadis ini diriwayatkan oleh Abu Dawud dengan sanad: ‘Abdullah bin Maslamah al-Qa‘nabi, daripada ‘Abd al-‘Aziz bin Muhammad al-Darawardi, daripada Muhammad bin ‘Amr, daripada Abu Salamah, daripada al-Mughirah bin Syu‘bah رضي الله عنه. Riwayat ini sangat ringkas dan lafaznya ialah: كان إذا ذهب المذهب أبعد. Abu Dawud meletakkannya dalam bab berkaitan seseorang menjauhkan diri ketika menunaikan hajat.

Hadis yang sama turut diriwayatkan oleh al-Tirmidhi melalui Muhammad bin Bashshar, daripada ‘Abd al-Wahhab al-Thaqafi, daripada Muhammad bin ‘Amr, daripada Abu Salamah, daripada al-Mughirah رضي الله عنه. Riwayat al-Tirmidhi memberikan konteks yang lebih panjang. Al-Mughirah berkata bahawa beliau bersama Nabi صلى الله عليه وسلم dalam suatu perjalanan, lalu baginda pergi menunaikan hajatnya dan menjauhkan diri. Al-Tirmidhi kemudian menyatakan: وفي الباب عن عبد الرحمن بن أبي قراد، وأبي قتادة، وجابر، ويحيى بن عبيد، عن أبيه، وأبي موسى، وابن عباس، وبلال بن الحارث. Selepas itu beliau berkata: هذا حديث حسن صحيح.

Al-Nasa’i juga meriwayatkannya. Dalam riwayat al-Nasa’i, ‘Ali bin Hujr meriwayatkan daripada Isma‘il, daripada Muhammad bin ‘Amr, daripada Abu Salamah, daripada al-Mughirah رضي الله عنه. Lafaznya menyebut bahawa Nabi صلى الله عليه وسلم apabila pergi menunaikan hajat, baginda menjauhkan diri. Kemudian terdapat tambahan bahawa pada suatu perjalanan Nabi صلى الله عليه وسلم pergi menunaikan hajat, lalu meminta al-Mughirah mengambil air untuk baginda. Al-Mughirah membawakan air tersebut, lalu Nabi صلى الله عليه وسلم berwuduk dan menyapu kedua-dua khuf baginda. Dalam riwayat itu, al-Nasa’i menjelaskan bahawa Isma‘il yang dimaksudkan ialah Isma‘il bin Ja‘far bin Abi Kathir al-Qari.

Ibn Majah juga meriwayatkannya melalui Abu Bakr bin Abi Syaibah, daripada Isma‘il bin ‘Ulayyah, daripada Muhammad bin ‘Amr, daripada Abu Salamah, daripada al-Mughirah رضي الله عنه. Lafaznya kembali kepada lafaz ringkas: كان النبي صلى الله عليه وسلم إذا ذهب المذهب أبعد. Penilaian terhadap sanad ini juga dinyatakan sebagai hasan kerana Muhammad bin ‘Amr.

Hadis ini turut terdapat dalam Musnad Ahmad. Dalam riwayat Ahmad, Muhammad bin ‘Ubayd meriwayatkan daripada Muhammad bin ‘Amr, daripada Abu Salamah, daripada al-Mughirah رضي الله عنه. Riwayat itu membawa konteks bahawa al-Mughirah bersama Rasulullah صلى الله عليه وسلم dalam salah satu perjalanan, dan baginda apabila pergi menunaikan hajat akan menjauhkan diri. Kemudian baginda meminta al-Mughirah membawa air.

Hadis ini juga terdapat dalam Sahih Ibn Khuzaymah. Ibn Khuzaymah meriwayatkannya melalui ‘Ali bin Hujr al-Sa‘di, daripada Isma‘il bin Ja‘far, daripada Muhammad bin ‘Amr, daripada Abu Salamah, daripada al-Mughirah رضي الله عنه. Ini merupakan salah satu jalan yang penting dalam kajian martabat hadis kerana ia memperlihatkan bahawa riwayat tersebut diterima oleh Ibn Khuzaymah dalam kitabnya yang disusun sebagai kitab sahih.

Al-Hakim pula meriwayatkannya dalam al-Mustadrak melalui Isma‘il bin Ja‘far, daripada Muhammad bin ‘Amr, daripada Abu Salamah, daripada al-Mughirah رضي الله عنه. Selepas meriwayatkannya, al-Hakim berkata: هذا حديث صحيح على شرط مسلم، ولم يخرجاه. Maksudnya, menurut penilaian al-Hakim, hadis tersebut sahih menurut syarat Muslim, walaupun al-Bukhari dan Muslim tidak meriwayatkannya dalam kitab sahih masing-masing.

Justeru, hadis ini mempunyai jaringan riwayat yang jauh lebih luas daripada apa yang mungkin kelihatan apabila hanya sanad Abu Dawud dibaca. Ada jalur melalui al-Darawardi, ada melalui ‘Abd al-Wahhab al-Thaqafi, ada melalui Isma‘il bin Ja‘far, ada melalui Isma‘il bin ‘Ulayyah, dan ada melalui Muhammad bin ‘Ubayd. Kesemua jalur utama tersebut bertemu pada Muhammad bin ‘Amr dan kemudian Abu Salamah serta al-Mughirah رضي الله عنه. Selain itu terdapat pula syahid daripada sahabat lain. Ini merupakan asas penting dalam menentukan martabat akhir hadis.

ANALISIS SANAD ABU DAWUD

Sanad yang menjadi fokus utama ialah:

عبد الله بن مسلمة القعنبي ← عبد العزيز بن محمد الدراوردي ← محمد بن عمرو بن علقمة ← أبو سلمة بن عبد الرحمن ← المغيرة بن شعبة رضي الله عنه

Sanad ini perlu dibedah satu persatu. Kaedah ahli hadis dalam menilai sanad bukan sekadar melihat sama ada seseorang perawi "dipercayai" atau "tidak dipercayai". Mereka melihat dua sifat utama pada perawi, iaitu ‘adalah dan dhabt, kemudian melihat ittisal al-sanad, ketiadaan syuzuz dan ketiadaan ‘illah yang merosakkan hadis. Apabila semua unsur tersebut memenuhi tahap tertentu, hadis boleh mencapai sahih atau hasan.

Perawi pertama ialah ‘Abdullah bin Maslamah bin Qa‘nab al-Qa‘nabi. Beliau ialah seorang imam dalam hadis dan merupakan salah seorang perawi penting bagi al-Muwatta’ Imam Malik. Ibn Hajar menyifatkannya sebagai ثقة عابد, iaitu seorang yang thiqah dan kuat ibadah. Sumber biografi beliau turut menyebut bahawa Ibn Ma‘in dan ‘Ali bin al-Madini tidak mendahulukan sesiapa atas beliau dalam periwayatan al-Muwatta’, dan beliau wafat pada tahun 221 Hijrah.

Kedudukan al-Qa‘nabi ini sangat kuat. Oleh itu, apabila beliau berada pada permulaan sanad hadis Abu Dawud, tidak ada sebab untuk menurunkan martabat sanad daripada sudut beliau. Beliau bukan sekadar perawi yang diterima secara sederhana, bahkan beliau merupakan perawi yang mempunyai kedudukan tinggi dalam kalangan ahli hadis.

Perawi kedua ialah ‘Abd al-‘Aziz bin Muhammad al-Darawardi. Beliau ialah perawi yang terkenal dalam kitab-kitab hadis. Penilaian terhadap beliau lebih sederhana berbanding al-Qa‘nabi. Beliau diterima, tetapi terdapat perbincangan mengenai hafalannya, khususnya apabila beliau meriwayatkan daripada hafalan berbanding kitab. Al-Dhahabi menyebut bahawa beliau seorang yang صدوق dan bahawa terdapat orang lain yang lebih kuat daripadanya. Sebahagian kritikan terhadapnya berkaitan kesilapan apabila meriwayatkan daripada hafalan, sedangkan riwayat daripada kitab lebih kuat.

Perkara ini penting kerana dalam sanad yang diberikan oleh Abu Dawud, al-Darawardi meriwayatkan daripada Muhammad bin ‘Amr. Oleh sebab al-Darawardi ialah perawi yang diterima dan bukan perawi yang ditolak, kehadirannya tidak menyebabkan sanad menjadi dhaif. Namun ia turut menunjukkan bahawa kita tidak boleh menggunakan istilah sahih secara tergesa-gesa tanpa melihat keseluruhan keadaan sanad.

Perawi ketiga ialah Muhammad bin ‘Amr bin ‘Alqamah al-Laythi al-Madani. Inilah perawi yang paling banyak dibincangkan dalam menentukan martabat sanad ini. Ibn Hajar merumuskan kedudukannya dengan ungkapan صدوق له أوهام, iaitu seorang yang benar dan diterima tetapi mempunyai beberapa kesilapan. Sumber rijal yang menghimpunkan penilaian ulama menyebut bahawa beliau dinilai dengan beberapa ungkapan yang berbeza, antaranya terdapat penilaian thiqah dan terdapat juga penilaian bahawa beliau bukan hujah pada tingkat tertinggi.

Apabila seorang perawi dinilai صدوق له أوهام, ini bukan bermaksud hadisnya secara automatik dhaif. Istilah tersebut menunjukkan bahawa beliau mempunyai asas kejujuran dan penerimaan, tetapi tahap ضبط beliau tidak setinggi perawi yang benar-benar mutqin. Dalam ilmu mustalah, hadis yang melalui perawi seperti ini boleh menjadi hasan apabila sanad bersambung dan tiada kecacatan lain yang merosakkan.

Perawi keempat ialah Abu Salamah bin ‘Abd al-Rahman bin ‘Awf al-Zuhri. Beliau merupakan seorang tabi‘i yang terkenal dan faqih. Sumber syarah hadis menyebut beliau sebagai ثقة فقيه. Dalam satu sumber juga dinyatakan bahawa beliau ialah ‘Abdullah bin ‘Abd al-Rahman bin ‘Awf, walaupun terdapat perbincangan tentang namanya dalam sebahagian sumber. Yang penting dalam sanad ini ialah beliau merupakan perawi yang diterima dan beliau meriwayatkan daripada al-Mughirah رضي الله عنه.

Perawi terakhir ialah al-Mughirah bin Syu‘bah رضي الله عنه. Beliau ialah sahabat Rasulullah صلى الله عليه وسلم. Oleh sebab itu, dalam kaedah ahli hadis Ahl al-Sunnah, perbahasan jarh wa ta‘dil terhadap beliau tidak sama seperti perbahasan terhadap perawi selepas generasi sahabat. Riwayat beliau diterima sebagai riwayat sahabat.

Apabila sanad ini dibaca secara keseluruhan, kita dapati bahawa tidak ada perawi yang majhul, tidak ada perawi matruk, tidak ada perawi yang dituduh berdusta dan tidak terdapat perawi yang mempunyai kelemahan berat. Titik perbincangan ialah tahap ضبط Muhammad bin ‘Amr dan pada tahap tertentu al-Darawardi. Maka penilaian hasan terhadap sanad ini sangat sesuai dengan kaedah ilmu hadis.

MARTABAT ABDULLAH BIN MASLAMAH AL-QA‘NABI

‘Abdullah bin Maslamah al-Qa‘nabi mempunyai kedudukan yang sangat tinggi dalam kalangan perawi. Beliau dikenali sebagai seorang yang thiqah dan ahli ibadah. Ibn Hajar memberikan lafaz ثقة عابد. Sumber biografi beliau turut menyebut bahawa beliau antara perawi utama al-Muwatta’ dan bahawa para imam seperti Ibn Ma‘in dan ‘Ali bin al-Madini memberikan kedudukan yang sangat tinggi kepada beliau dalam periwayatan al-Muwatta’.

Kekuatan al-Qa‘nabi memberi manfaat besar kepada sanad Abu Dawud. Beliau bukan titik kelemahan sanad. Bahkan beliau merupakan salah satu unsur yang menjadikan sanad tersebut mempunyai asas yang kuat. Apabila seorang perawi thiqah seperti beliau meriwayatkan daripada al-Darawardi, kita melihat kepada keadaan al-Darawardi pula.

Perlu difahami bahawa sanad yang mempunyai seorang perawi thiqah tidak semestinya automatik menjadi sahih. Setiap lapisan perlu memenuhi syarat. Tetapi dalam hadis ini, al-Qa‘nabi jelas bukan masalah. Maka jika terdapat perbahasan tentang martabat hadis, tumpuannya tidak sepatutnya dialihkan kepada beliau.

Kedudukan beliau juga memberikan keyakinan bahawa riwayat Abu Dawud bukan datang daripada jalan yang ganjil atau melalui seorang perawi yang tidak dikenali. Abu Dawud mengambil hadis ini daripada seorang perawi yang mempunyai reputasi ilmiah yang sangat tinggi.

MARTABAT ABD AL-AZIZ BIN MUHAMMAD AL-DARAWARDI

‘Abd al-‘Aziz bin Muhammad al-Darawardi merupakan seorang perawi Madinah yang terkenal. Beliau termasuk dalam perawi yang diterima oleh para imam hadis, tetapi beliau tidak berada pada tingkat ضبط yang sama dengan perawi paling kuat. Dalam sebahagian penilaian, beliau disebut sebagai صدوق. Al-Dhahabi juga menyebut bahawa orang lain lebih kuat daripadanya.

Kritikan yang paling penting terhadap al-Darawardi berkaitan riwayatnya apabila beliau meriwayatkan daripada hafalan. Ahmad bin Hanbal dilaporkan memberikan kritikan terhadap keadaan hafalannya dan membezakan antara riwayat daripada kitab dengan riwayat daripada hafalan. Ini menunjukkan bahawa perawi tersebut tidak ditolak secara mutlak. Sebaliknya, ulama mengenal pasti keadaan yang menyebabkan riwayatnya lebih kuat atau lebih lemah.

Ini merupakan prinsip penting dalam ilmu jarh wa ta‘dil. Jarh terhadap seorang perawi tidak semestinya menyebabkan semua riwayatnya ditolak. Para ulama meneliti sebab jarh, keadaan perawi, sumber riwayatan, masa, guru tertentu dan keadaan kitabnya. Jika seorang perawi thiqah atau صدوق mempunyai kelemahan tertentu ketika meriwayatkan daripada hafalan, maka riwayat daripada kitab yang terpelihara boleh mempunyai kedudukan yang lebih tinggi.

Dalam sanad Abu Dawud ini, walaupun al-Darawardi bukan perawi yang paling tinggi, beliau tetap perawi yang diterima. Oleh itu, sanad tidak jatuh kepada dhaif hanya kerana beliau berada di dalamnya.

MARTABAT MUHAMMAD BIN ‘AMR BIN ‘ALQAMAH

Muhammad bin ‘Amr ialah pusat utama perbahasan martabat hadis ini. Beliau ialah Muhammad bin ‘Amr bin ‘Alqamah bin Waqqas al-Laythi al-Madani. Beliau meriwayatkan daripada Abu Salamah bin ‘Abd al-Rahman dan beberapa guru lain. Hadisnya diriwayatkan oleh para imam hadis.

Penilaian Ibn Hajar yang masyhur terhadap beliau ialah صدوق له أوهام. Ungkapan ini sangat penting. "Saduq" menunjukkan beliau mempunyai sifat benar dan diterima. "Lahu awham" pula menunjukkan bahawa beliau mempunyai beberapa kesilapan. Maka beliau tidak berada pada martabat perawi yang paling tinggi dari sudut ضبط.

Perawi seperti ini lazimnya menjadi sebab sebuah sanad tidak dinaikkan kepada sahih li-dhatihi. Tetapi ia masih boleh menjadi sanad hasan. Inilah tepatnya keadaan hadis yang sedang dibincangkan.

Sumber takhrij hadis ini secara jelas menyebut: هذا إسناد حسن من أجل محمد بن عمرو، وهو ابن علقمة الليثي. Maksudnya: sanad ini hasan disebabkan Muhammad bin ‘Amr, iaitu Ibn ‘Alqamah al-Laythi.

Ungkapan ini sebenarnya menyelesaikan sebahagian besar persoalan. Ia memberitahu bahawa sanad Abu Dawud bukan dhaif, tetapi hasan. Sebab sanad tersebut tidak diletakkan pada tahap sahih li-dhatihi ialah Muhammad bin ‘Amr.

Namun kita perlu membezakan antara sanad dan hadis. Sanad tertentu mungkin hasan, tetapi hadis yang sama boleh mempunyai jalan lain yang lebih kuat. Apabila semua jalan dihimpunkan, martabat hadis secara keseluruhannya boleh menjadi lebih tinggi daripada martabat satu sanad tertentu.

KESILAPAN DALAM MEMAHAMI ISTILAH "SADUQ"

Ada sebahagian orang menyangka bahawa apabila Ibn Hajar atau ulama lain menyebut seorang perawi sebagai صدوق, maka hadis perawi tersebut mesti dhaif. Ini adalah kefahaman yang salah.

Istilah saduq merupakan istilah pujian dalam jarh wa ta‘dil. Ia menunjukkan bahawa perawi itu pada asasnya diterima dari sudut kejujuran. Yang membezakan beliau daripada perawi thiqah ialah tahap ketepatan dan kesempurnaan hafalannya. Jika seorang saduq mempunyai beberapa kesalahan, hadisnya boleh berada pada martabat hasan.

Perbezaan antara sahih dan hasan tidak semestinya perbezaan antara "perawi baik" dan "perawi buruk". Kadangkala kedua-duanya ialah perawi yang diterima, tetapi seorang lebih kuat dari segi ضبط daripada seorang yang lain.

Inilah keadaan Muhammad bin ‘Amr. Beliau tidak boleh disamakan dengan perawi matruk atau perawi yang dituduh berdusta. Sebaliknya, beliau ialah perawi yang hadisnya digunakan oleh para imam hadis, dan dalam sanad hadis ini beliau menjadi sebab sanad dinilai hasan, bukan dhaif.

ABU SALAMAH BIN ABD AL-RAHMAN

Abu Salamah ialah ‘Abdullah bin ‘Abd al-Rahman bin ‘Awf al-Zuhri. Beliau merupakan seorang tabi‘i yang terkenal. Kedudukannya dalam ilmu hadis dan fiqh diterima. Syarah hadis menyebutnya sebagai ثقة فقيه.

Peranan Abu Salamah dalam sanad ini sangat penting kerana beliau menjadi penghubung antara Muhammad bin ‘Amr dan al-Mughirah رضي الله عنه. Persoalan ittisal sanad perlu dilihat di sini. Abu Salamah memang mengambil hadis daripada al-Mughirah رضي الله عنه, maka hubungan sanad ini diterima.

Apabila sanad sampai kepada seorang tabi‘i yang thiqah seperti Abu Salamah, tidak terdapat masalah jarh terhadapnya yang menurunkan martabat hadis.

AL-MUGHIRAH BIN SYU‘BAH رضي الله عنه

Al-Mughirah bin Syu‘bah al-Thaqafi رضي الله عنه ialah sahabat Nabi صلى الله عليه وسلم yang masyhur. Beliau meriwayatkan banyak hadis dan mempunyai pengalaman yang dekat dengan Rasulullah صلى الله عليه وسلم, termasuk dalam perjalanan dan peristiwa yang berkaitan dengan taharah.

Hadis ini sendiri menggambarkan bahawa al-Mughirah bersama Nabi صلى الله عليه وسلم dalam perjalanan. Dalam riwayat al-Tirmidhi dan Ahmad terdapat konteks yang lebih panjang, termasuk perintah Nabi صلى الله عليه وسلم kepada al-Mughirah supaya membawa air.

Oleh itu, riwayat al-Mughirah mempunyai konteks yang jelas. Ia bukan sekadar sebuah lafaz yang datang tanpa situasi. Al-Mughirah melihat perbuatan Nabi صلى الله عليه وسلم dalam perjalanan dan meriwayatkannya.

KESINAMBUNGAN SANAD

Sanad hadis ini bersambung. ‘Abdullah bin Maslamah mengambil daripada al-Darawardi. Al-Darawardi mengambil daripada Muhammad bin ‘Amr. Muhammad bin ‘Amr mengambil daripada Abu Salamah. Abu Salamah mengambil daripada al-Mughirah. Al-Mughirah pula meriwayatkannya daripada Rasulullah صلى الله عليه وسلم.

Tidak terdapat padanya bentuk sanad mu‘allaq atau mursal. Tidak terdapat seorang perawi yang hilang daripada rangkaian tersebut. Maka syarat pertama daripada syarat hadis sahih dan hasan, iaitu ittisal al-sanad, dipenuhi.

Jika sanad bersambung tetapi seorang perawi lemah berat, hadis mungkin menjadi dhaif. Tetapi jika sanad bersambung dan semua perawi diterima dengan kelemahan yang ringan pada ضبط, hadis boleh menjadi hasan. Inilah keadaan hadis ini.

RIWAYAT AL-TIRMIDHI

Riwayat al-Tirmidhi merupakan antara bukti terpenting bagi menentukan martabat hadis. Al-Tirmidhi meriwayatkannya daripada Muhammad bin Bashshar, daripada ‘Abd al-Wahhab al-Thaqafi, daripada Muhammad bin ‘Amr, daripada Abu Salamah, daripada al-Mughirah رضي الله عنه. Beliau kemudian menyatakan هذا حديث حسن صحيح.

Riwayat al-Tirmidhi lebih panjang daripada riwayat Abu Dawud. Ia menyebut:

كنت مع النبي صلى الله عليه وسلم في سفر، فأتى النبي صلى الله عليه وسلم حاجته، فأبعد في المذهب

Maksudnya: Aku bersama Nabi صلى الله عليه وسلم dalam suatu perjalanan, lalu Nabi صلى الله عليه وسلم pergi menunaikan hajatnya dan baginda menjauhkan diri dalam perjalanan menuju tempat tersebut.

Perkataan فأبعد في المذهب memberikan gambaran yang lebih jelas bahawa "menjauhkan diri" itu berlaku ketika baginda menuju tempat qada hajat. Ia bukan sekadar bahawa baginda berada di tempat yang jauh, tetapi baginda sengaja mengambil jarak daripada manusia.

Selepas itu al-Tirmidhi menyebut beberapa sahabat lain sebagai riwayat dalam bab yang sama. Ini menunjukkan bahawa beliau mengetahui bahawa makna hadis tersebut bukan hanya datang daripada al-Mughirah رضي الله عنه.

MAKSUD "حسن صحيح" MENURUT AL-TIRMIDHI

Ungkapan حسن صحيح merupakan antara istilah yang banyak dibincangkan oleh ulama syarah Sunan al-Tirmidhi. Ia tidak boleh diterjemahkan secara terlalu mudah sebagai "setengah hasan dan setengah sahih". Al-Tirmidhi mempunyai penggunaan khusus bagi istilah tersebut.

Dalam konteks hadis ini, yang pasti ialah al-Tirmidhi tidak menilainya sebagai dhaif. Beliau menilainya dengan dua lafaz pujian, iaitu hasan dan sahih. Sumber takhrij hadis turut memetik penilaian tersebut secara jelas.

Ini merupakan penguat yang sangat penting terhadap hadis Abu Dawud. Jika seseorang mahu menghukum hadis ini sebagai dhaif hanya kerana Muhammad bin ‘Amr, maka dia perlu berhadapan dengan penilaian al-Tirmidhi yang menyatakan hadis ini حسن صحيح.

Sudah tentu kita tidak boleh menjadikan satu penilaian tanpa analisis. Tetapi apabila penilaian al-Tirmidhi selari dengan kewujudan beberapa jalan dan syahid, maka kedudukannya semakin kukuh.

RIWAYAT AL-NASA’I

Al-Nasa’i meriwayatkan hadis ini melalui Isma‘il bin Ja‘far daripada Muhammad bin ‘Amr daripada Abu Salamah daripada al-Mughirah رضي الله عنه. Isma‘il bin Ja‘far ialah perawi yang sangat kuat. Ibn Hajar menyifatkannya sebagai ثقة ثبت, dan sumber biografi turut menyebut penilaian ulama seperti Ahmad dan Ibn Ma‘in yang menganggap beliau thiqah.

Kewujudan Isma‘il bin Ja‘far pada sanad ini sangat penting. Ia memberikan satu jalur yang kuat kepada hadis tersebut sehingga sampai kepada Muhammad bin ‘Amr.

Riwayat al-Nasa’i juga memberikan tambahan peristiwa: Nabi صلى الله عليه وسلم pergi menunaikan hajat dalam salah satu perjalanan, kemudian meminta al-Mughirah membawa air. Al-Mughirah membawa air, lalu Nabi صلى الله عليه وسلم berwuduk dan menyapu khuf.

Tambahan ini menunjukkan bahawa hadis tersebut mempunyai konteks yang lebih luas dalam sunnah Nabi صلى الله عليه وسلم tentang perjalanan, taharah dan qada hajat.

RIWAYAT IBN MAJAH

Ibn Majah meriwayatkan hadis melalui Isma‘il bin ‘Ulayyah daripada Muhammad bin ‘Amr. Isma‘il bin ‘Ulayyah ialah Isma‘il bin Ibrahim al-Asadi, seorang perawi yang sangat kuat dan dikenali sebagai Ibn ‘Ulayyah. Beliau dinilai thiqah dan hafiz.

Sanad Ibn Majah:

أبو بكر بن أبي شيبة ← إسماعيل بن علية ← محمد بن عمرو ← أبو سلمة ← المغيرة

Sekali lagi, titik yang masih sama ialah Muhammad bin ‘Amr. Tetapi perawi sebelum beliau kuat. Maka riwayat ini menyokong bahawa hadis tersebut benar-benar mempunyai asal daripada Muhammad bin ‘Amr daripada Abu Salamah daripada al-Mughirah رضي الله عنه.

Apabila suatu hadis diriwayatkan melalui beberapa guru yang berbeza daripada seorang perawi yang sama, ia memberikan mutaba‘ah pada lapisan tertentu dan menguatkan kestabilan periwayatan hadis.

RIWAYAT AHMAD

Musnad Ahmad turut meriwayatkan hadis ini. Dalam riwayat Ahmad, Muhammad bin ‘Ubayd meriwayatkan daripada Muhammad bin ‘Amr, daripada Abu Salamah, daripada al-Mughirah رضي الله عنه. Riwayat tersebut menyebut bahawa al-Mughirah bersama Rasulullah صلى الله عليه وسلم dalam sebahagian perjalanan, dan apabila baginda pergi menunaikan hajat, baginda menjauhkan diri. Kemudian baginda meminta al-Mughirah membawa air.

Riwayat Ahmad ini memberikan tambahan konteks yang sama dengan riwayat al-Nasa’i. Ini penting kerana semakin banyak riwayat yang saling menyokong dalam perkara yang sama, semakin jelas bahawa hadis tersebut bukan suatu riwayat yang terasing tanpa sokongan.

RIWAYAT IBN KHUZAYMAH

Ibn Khuzaymah meriwayatkan hadis ini dalam Sahihnya melalui ‘Ali bin Hujr, daripada Isma‘il bin Ja‘far, daripada Muhammad bin ‘Amr, daripada Abu Salamah, daripada al-Mughirah رضي الله عنه.

Kewujudan hadis ini dalam Sahih Ibn Khuzaymah merupakan perkara yang sangat bernilai dalam penelitian martabat. Ibn Khuzaymah bukan sekadar menyusun hadis-hadis umum, tetapi menyusun kitab yang beliau namakan sebagai sahih dan mempunyai kaedah dalam memilih hadis.

Walaupun tidak boleh disamakan secara mutlak dengan Sahih al-Bukhari atau Sahih Muslim, penerimaan Ibn Khuzaymah tetap menjadi satu indikator bahawa hadis tersebut mempunyai asas yang kukuh.

RIWAYAT AL-HAKIM

Al-Hakim meriwayatkan hadis tersebut dalam al-Mustadrak melalui Isma‘il bin Ja‘far daripada Muhammad bin ‘Amr daripada Abu Salamah daripada al-Mughirah رضي الله عنه. Beliau berkata:

هذا حديث صحيح على شرط مسلم، ولم يخرجاه

Maksudnya: Hadis ini sahih atas syarat Muslim, tetapi al-Bukhari dan Muslim tidak meriwayatkannya.

Ungkapan ini menunjukkan bahawa al-Hakim menganggap sanad tersebut mencapai tahap sahih. Sudah tentu penilaian al-Hakim terhadap hadis dalam al-Mustadrak perlu dibaca dengan disiplin kerana para ulama selepasnya melakukan penelitian terhadap sebahagian penilaian al-Hakim. Namun dalam kes ini, terdapat sokongan daripada penilaian al-Tirmidhi, Ibn Khuzaymah dan jalan-jalan lain.

Maka kita tidak bergantung kepada al-Hakim sahaja untuk mengatakan hadis ini kuat. Sebaliknya, penilaian al-Hakim merupakan salah satu daripada beberapa indikator.

SYAHID DARIPADA ABD AL-RAHMAN BIN ABI QIRAD

Salah satu perkara paling penting dalam hadis ini ialah syahid daripada ‘Abd al-Rahman bin Abi Qirad رضي الله عنه. Riwayat ini terdapat dalam al-Nasa’i dan Ibn Majah. Lafaz al-Nasa’i ialah:

خرجت مع رسول الله صلى الله عليه وسلم إلى الخلاء، وكان إذا أراد الحاجة أبعد

Maksudnya: Aku keluar bersama Rasulullah صلى الله عليه وسلم ke tempat buang air, dan apabila baginda hendak menunaikan hajat, baginda menjauhkan diri.

Syahid ini sangat penting kerana ia datang daripada sahabat yang berbeza, iaitu ‘Abd al-Rahman bin Abi Qirad, sedangkan hadis asal datang daripada al-Mughirah bin Syu‘bah رضي الله عنه. Ini bukan sekadar jalan kedua daripada Muhammad bin ‘Amr. Ia merupakan riwayat sahabat lain yang membawa makna yang sama.

Dengan itu, kita mempunyai dua lapisan sokongan. Pertama, beberapa jalur bagi hadis al-Mughirah رضي الله عنه. Kedua, syahid daripada sahabat lain yang menguatkan makna hadis.

Sumber takhrij menyebut bahawa syahid ini mempunyai sanad yang sahih.

KENAPA SYAHID PENTING?

Syahid penting kerana hadis asal melalui Muhammad bin ‘Amr yang mempunyai beberapa kekurangan dari sudut ضبط. Jika hanya ada satu sanad yang melalui perawi saduq yang mempunyai awham, maka hadis tersebut kekal pada martabat hasan. Tetapi apabila terdapat riwayat sahabat lain yang sahih dengan makna yang sama, kelemahan ringan pada ضبط riwayat asal tidak lagi berdiri sendirian.

Inilah antara asas konsep penguatan hadis. Hadis yang mempunyai kelemahan ringan boleh meningkat apabila terdapat jalan lain yang sesuai. Tetapi tidak semua kelemahan boleh diangkat. Jika sanad asal mempunyai perawi yang sangat lemah atau dituduh berdusta, jalan yang lemah juga tidak semestinya mengangkatnya.

Dalam kes ini, kelemahan Muhammad bin ‘Amr adalah kelemahan ringan pada ضبط. Maka syahid yang sahih mempunyai nilai penguat yang jelas.

PERBEZAAN ANTARA MUTABA‘AH DAN SYAHID

Dalam hadis ini, perlu dibezakan antara mutaba‘ah dan syahid. Apabila beberapa sanad meriwayatkan hadis daripada sahabat yang sama melalui perawi yang berbeza, ia termasuk dalam bentuk mutaba‘ah pada peringkat tertentu. Contohnya jalur melalui al-Darawardi, al-Thaqafi, Isma‘il bin Ja‘far dan Isma‘il bin ‘Ulayyah semuanya kembali kepada Muhammad bin ‘Amr dan Abu Salamah daripada al-Mughirah رضي الله عنه.

Adapun apabila hadis yang sama datang daripada sahabat yang berbeza, seperti ‘Abd al-Rahman bin Abi Qirad رضي الله عنه, maka ia menjadi syahid. Syahid ini lebih penting dalam konteks penguatan makna kerana ia menunjukkan bahawa perbuatan Nabi صلى الله عليه وسلم tersebut diketahui dan diriwayatkan oleh sahabat lain.

Al-Tirmidhi sendiri selepas meriwayatkan hadis menyebut beberapa sahabat lain yang mempunyai riwayat berkaitan bab tersebut.

HADIS JABIR SEBAGAI RIWAYAT DALAM BAB

Al-Tirmidhi menyebut bahawa dalam bab tersebut terdapat riwayat daripada Jabir رضي الله عنه. Sumber syarah menjelaskan bahawa Jabir meriwayatkan bahawa mereka keluar bersama Rasulullah صلى الله عليه وسلم dalam suatu perjalanan dan baginda tidak pergi ke tempat buang air sehingga baginda bersembunyi sehingga tidak kelihatan.

Ini memberikan penguatan makna yang sangat jelas. Walaupun sanad setiap riwayat perlu dinilai secara berasingan, prinsip yang sama muncul daripada beberapa sahabat: Nabi صلى الله عليه وسلم menjauhkan diri daripada pandangan manusia ketika menunaikan hajat.

Maka makna umum hadis bukan hanya bergantung kepada satu perawi.

MAKNA "الْمَذْهَب"

Lafaz المذهب dalam hadis perlu difahami dengan tepat. Ia bukan "mazhab" dalam pengertian istilah fiqh yang biasa digunakan pada hari ini. Di sini ia berkaitan dengan akar kata ذهب, iaitu pergi.

Syarah yang dinukilkan menjelaskan bahawa المذهب boleh digunakan untuk tempat seseorang pergi, khususnya tempat membuang air, atau ia boleh digunakan sebagai masdar mimi yang bermakna pergi.

Dalam lafaz Abu Dawud:

كان إذا ذهب المذهب أبعد

maksudnya ialah bahawa apabila baginda pergi menuju tempat menunaikan hajat, baginda pergi lebih jauh.

Dalam lafaz al-Tirmidhi:

فأتى النبي صلى الله عليه وسلم حاجته، فأبعد في المذهب

maksudnya menjadi lebih jelas kerana baginda pergi menunaikan hajat lalu menjauhkan diri dalam perjalanan tersebut.

Oleh itu, "المذهب" di sini tidak ada hubungan dengan istilah mazhab fiqh seperti Hanafi, Maliki, Syafi‘i atau Hanbali. Ia adalah lafaz bahasa Arab yang berkaitan dengan tempat atau perjalanan menuju tempat qada hajat.

MAKNA "أَبْعَدَ"

Lafaz أبعد bermaksud baginda menjauhkan diri. Dalam konteks hadis, ia bermaksud baginda pergi sehingga berada jauh daripada pandangan manusia.

Tujuan utamanya ialah ستر, iaitu menutup diri dan menjaga aurat. Nabi صلى الله عليه وسلم merupakan manusia yang paling menjaga adab dan kehormatan. Apabila hendak menunaikan hajat, baginda tidak melakukannya di tempat yang membolehkan orang lain melihatnya.

Ini selari dengan riwayat Jabir رضي الله عنه dan ‘Abd al-Rahman bin Abi Qirad رضي الله عنه. Kesemuanya menunjukkan satu prinsip yang sama: apabila Nabi صلى الله عليه وسلم hendak menunaikan hajat, baginda mengambil jarak daripada manusia.

ADakah "أبعد" BERMAKSUD WAJIB JAUH?

Di sini perlu dibezakan antara makna hadis dan hukum fiqh. Hadis menyatakan perbuatan Nabi صلى الله عليه وسلم. Ia menunjukkan sunnah dan adab baginda. Tetapi menentukan sama ada "menjauhkan diri" wajib secara mutlak memerlukan penelitian terhadap hadis-hadis lain, keadaan tempat, kemungkinan terlihat aurat, bahaya, keperluan dan hukum-hukum yang berkaitan.

Jika seseorang berada di tempat yang orang lain tidak dapat melihat auratnya walaupun jaraknya tidak jauh, maka persoalan hukumnya tidak semestinya sama dengan keadaan seseorang berada di kawasan terbuka yang memungkinkan orang lain melihatnya.

Hadis ini pada asalnya menunjukkan adab menjaga ستر dan menjauhkan diri daripada pandangan manusia. Para pensyarah hadis menerangkan bahawa Nabi صلى الله عليه وسلم menjauhkan diri bagi mendapatkan lebih banyak perlindungan daripada pandangan manusia.

Maka janganlah hukum fiqh dibina hanya dengan melihat satu lafaz secara terasing daripada keseluruhan nas.

PERBANDINGAN ANTARA LAFaz ABU DAWUD DAN AL-TIRMIDHI

Riwayat Abu Dawud:

أن النبي صلى الله عليه وسلم كان إذا ذهب المذهب أبعد

Riwayat al-Tirmidhi:

كنت مع النبي صلى الله عليه وسلم في سفر، فأتى النبي صلى الله عليه وسلم حاجته، فأبعد في المذهب

Perbezaan ini bukan percanggahan. Riwayat al-Tirmidhi memberikan perincian tambahan, sedangkan Abu Dawud membawa lafaz yang ringkas.

Dalam ilmu hadis, tambahan lafaz tidak boleh terus dianggap sebagai percanggahan. Kita perlu melihat sama ada tambahan tersebut boleh digabungkan. Dalam kes ini, ia jelas boleh digabungkan. Lafaz ringkas menyebut kebiasaan Nabi صلى الله عليه وسلم menjauhkan diri, manakala lafaz panjang menerangkan salah satu keadaan ketika baginda melakukannya.

Malah riwayat al-Nasa’i dan Ahmad menyokong konteks perjalanan dan meminta air.

PERBANDINGAN ANTARA RIWAYAT AL-NASA’I DAN IBN MAJAH

Riwayat al-Nasa’i mempunyai tambahan:

فذهب لحاجته وهو في بعض أسفاره فقال: ائتني بوضوء

Kemudian disebut bahawa al-Mughirah membawa air dan Nabi صلى الله عليه وسلم berwuduk serta menyapu khuf.

Riwayat Ibn Majah hanya membawa lafaz ringkas.

Perbezaan ini juga tidak menunjukkan percanggahan. Riwayat Ibn Majah meriwayatkan sebahagian matan, manakala al-Nasa’i meriwayatkan konteks yang lebih lengkap.

Ini menunjukkan bahawa hadis tersebut mempunyai variasi riwayat yang saling melengkapi.

APAKAH MAKSUD "صحيح لغيره"?

Istilah sahih li-ghayrihi bermaksud sebuah hadis yang pada asalnya tidak mencapai sahih li-dhatihi, tetapi menjadi lebih kuat kerana terdapat jalan-jalan lain yang menyokongnya. Dalam hadis ini, asas sanad Abu Dawud adalah hasan. Kemudian terdapat beberapa jalur dan syahid yang menguatkan.

Sumber takhrij yang menghimpunkan hadis ini secara jelas memberikan penilaian صحيح لغيره، وهذا إسناد حسن من أجل محمد بن عمرو. Maksudnya, hadis ini dinilai sahih li-ghayrihi, sedangkan sanad yang dinyatakan itu sendiri adalah hasan kerana Muhammad bin ‘Amr.

Ini merupakan formulasi yang sangat sesuai untuk hadis ini.

Dengan kata lain, jangan kita katakan bahawa sanad Abu Dawud itu semestinya sahih li-dhatihi. Sebaliknya, katakan sanadnya hasan. Kemudian katakan hadis secara keseluruhannya mendapat penguatan sehingga dihukum sahih li-ghayrihi oleh sebahagian penilai.

ADakah al-DARAWARDI MENJADIKAN HADIS DHAIF?

Tidak. Perlu dijelaskan perkara ini kerana terdapat sebahagian kritikan terhadap al-Darawardi. Al-Darawardi memang mempunyai perbahasan tentang hafalan. Tetapi beliau bukan perawi yang ditolak secara mutlak.

Riwayat daripada beliau tetap terdapat dalam kitab-kitab hadis. Penilaian terhadap beliau menunjukkan bahawa beliau seorang perawi yang diterima tetapi terdapat orang yang lebih kuat daripadanya. Sebahagian kritikan khusus berkaitan hafalan.

Maka kewujudan al-Darawardi dalam sanad Abu Dawud tidak menyebabkan hadis tersebut menjadi dhaif. Apabila seorang perawi mempunyai kelemahan ringan dan hadisnya mempunyai jalan lain, keadaan tersebut lebih mudah diterima.

ADakah MUHAMMAD BIN ‘AMR MENJADIKAN HADIS DHAIF?

Jawapannya juga tidak. Muhammad bin ‘Amr ialah perawi saduq yang mempunyai beberapa kesalahan. Ini menjadikan sanad yang melaluinya berada pada tahap hasan apabila syarat lain dipenuhi. Sumber takhrij hadis ini sendiri menyebut bahawa sanadnya hasan kerana Muhammad bin ‘Amr.

Jika Muhammad bin ‘Amr merupakan perawi yang sangat lemah, matruk atau dituduh berdusta, maka keadaan hadis akan berbeza. Tetapi beliau tidak berada dalam kategori tersebut.

Perlu ditekankan bahawa istilah صدوق له أوهام tidak bermaksud "hadisnya mesti ditolak". Ia bermaksud perawi tersebut diterima dengan tahap ضبط yang tidak mencapai tahap tertinggi.

MENGAPA HADIS INI TIDAK TERUS DIKATAKAN SAHIH LI-DHATIHI?

Kerana sanad Abu Dawud mempunyai Muhammad bin ‘Amr yang tidak mencapai tahap ضبط perawi sahih yang paling tinggi. Hadis sahih li-dhatihi memerlukan perawi yang mempunyai keadilan dan ضبط yang sempurna pada tingkat yang diterima bagi sahih.

Dalam sanad ini, Muhammad bin ‘Amr adalah saduq tetapi mempunyai awham. Oleh sebab itu, sanad tersebut dinilai hasan.

Inilah sebab sumber takhrij menyebut dengan jelas:

هذا إسناد حسن من أجل محمد بن عمرو

Jika tidak kerana Muhammad bin ‘Amr, penilaian sanad mungkin lebih tinggi. Tetapi kerana kedudukannya, sanad tersebut berada pada martabat hasan.

MENGAPA HADIS KESELURUHANNYA BOLEH MENINGKAT?

Kerana hadis tidak berhenti pada satu sanad. Terdapat beberapa jalan lain daripada Muhammad bin ‘Amr dan terdapat syahid daripada ‘Abd al-Rahman bin Abi Qirad رضي الله عنه. Al-Tirmidhi pula menyebut beberapa sahabat lain yang mempunyai riwayat dalam bab yang sama.

Apabila hadis hasan mempunyai jalan lain yang sesuai dan syahid yang kuat, kekuatannya meningkat. Inilah sebab sebahagian ulama menyebut hadis ini sahih li-ghayrihi.

PENILAIAN AL-TIRMIDHI DAN AL-HAKIM TIDAK BERDIRI SENDIRI

Sangat penting untuk tidak mengatakan bahawa "hadis ini sahih kerana al-Hakim sahaja". Penilaian hadis ini lebih luas daripada itu.

Al-Tirmidhi berkata حسن صحيح. Ibn Khuzaymah memasukkannya dalam Sahihnya. Al-Hakim berkata صحيح على شرط مسلم. Al-Nasa’i dan Ibn Majah meriwayatkannya. Ahmad meriwayatkannya. Terdapat pula syahid daripada ‘Abd al-Rahman bin Abi Qirad.

Kesemua perkara ini menghasilkan satu gambaran yang konsisten: hadis tersebut mempunyai asas yang kukuh.

HADIS INI DALAM SUNAN ABU DAWUD

Hadis ini berada pada permulaan Sunan Abu Dawud, Kitab al-Taharah, Bab al-Takhalli ‘inda Qada’ al-Hajah. Selepasnya Abu Dawud membawa hadis Jabir رضي الله عنه berkaitan Nabi صلى الله عليه وسلم pergi ke tempat yang tidak dapat dilihat oleh manusia ketika hendak menunaikan hajat.

Susunan ini memberikan gambaran bahawa Abu Dawud memulakan kitab taharahnya dengan adab qada hajat. Ini sesuai dengan tujuan kitab kerana taharah bukan sekadar wuduk dan mandi, tetapi merangkumi keseluruhan adab berkaitan bersuci.

Walaupun hadis ini merupakan hadis pertama dalam Sunan Abu Dawud, penentuan martabatnya tetap berdasarkan kaedah ilmu hadis. Kedudukan nombor pertama tidak menjadikannya automatik sahih. Tetapi dalam kes ini, penelitian sanad dan syawahid memang menunjukkan ia hadis yang diterima.

APAKAH HADIS INI GHARIB?

Jika dilihat pada sanad asal al-Mughirah رضي الله عنه melalui Muhammad bin ‘Amr, terdapat beberapa jalur yang bertemu pada Muhammad bin ‘Amr. Tetapi hadis ini tidak kekal sebagai satu riwayat yang hanya mempunyai satu jalan. Ia mempunyai banyak jalan dan syahid.

Ibn Kathir menyebut bahawa hadis ini mempunyai banyak jalan. Sumber hadis yang menghimpunkan penilaian beliau menyatakan له طرق عديدة, dan menyenaraikan riwayat Abu Dawud, al-Nasa’i, Ibn Majah, al-Tirmidhi dan Ahmad.

Maka dari sudut keseluruhan, hadis ini mempunyai penyokong yang memadai.

HUBUNGAN ANTARA RIWAYAT DAN KEKUATAN MATAN

Matan hadis sangat ringkas:

كان إذا ذهب المذهب أبعد

Ringkasnya matan tidak menunjukkan sebarang unsur yang pelik atau bercanggah dengan sunnah lain. Bahkan banyak hadis lain menguatkan bahawa Nabi صلى الله عليه وسلم menjaga ستر ketika qada hajat.

Riwayat al-Tirmidhi, al-Nasa’i dan Ahmad memperincikan konteks perjalanan. Riwayat ‘Abd al-Rahman bin Abi Qirad juga membawa makna yang sama. Riwayat Jabir رضي الله عنه turut menunjukkan baginda tidak pergi ke tempat buang air sehingga tidak dilihat manusia.

Keselarasan ini merupakan salah satu faktor yang menguatkan penerimaan hadis dari sudut keseluruhan.

TIDAK BOLEH MENOLAK HADIS HANYA KERANA TIDAK ADA DALAM BUKHARI DAN MUSLIM

Hadis ini tidak terdapat dalam Sahih al-Bukhari dan Sahih Muslim dengan lafaz yang menjadi fokus di sini. Tetapi ketiadaan sesuatu hadis daripada kedua-dua kitab tersebut tidak bermakna hadis tersebut dhaif.

Al-Hakim sendiri ketika meriwayatkan hadis ini menyatakan ولم يخرجاه, iaitu al-Bukhari dan Muslim tidak meriwayatkannya. Namun beliau tetap menilainya sahih atas syarat Muslim.

Dalam ilmu hadis, "tidak diriwayatkan oleh al-Bukhari dan Muslim" bukanlah sama dengan "dhaif". Banyak hadis sahih yang tidak terdapat dalam Sahih al-Bukhari dan Sahih Muslim.

Maka ukuran martabat hadis mestilah kembali kepada sanad, matan, jalan riwayat dan penilaian ahli hadis.

KENAPA AL-HAKIM MENGATAKAN "ATAS SYARAT MUSLIM"?

Al-Hakim melihat para perawi dalam sanad tersebut dan menganggap mereka memenuhi syarat Muslim. Dalam jalur yang digunakan oleh al-Hakim terdapat Isma‘il bin Ja‘far, Muhammad bin ‘Amr, Abu Salamah dan al-Mughirah رضي الله عنه.

Isma‘il bin Ja‘far merupakan perawi yang kuat dan dinilai ثقة ثبت.

Namun kita tetap perlu berhati-hati dalam memahami istilah "syarat Muslim". Ia tidak bermaksud Muslim sendiri mensahihkan hadis tersebut. Ia ialah penilaian al-Hakim bahawa sanad tersebut memenuhi syarat yang beliau anggap sebagai syarat Muslim.

Ini merupakan perbezaan penting dalam takhrij.

APAKAH PERBEZAAN ANTARA SAHIH LI-DHATIHI DAN SAHIH LI-GHAYRIHI DALAM HADIS INI?

Jika kita mengatakan sahih li-dhatihi, kita seolah-olah mengatakan bahawa sanad tersebut sendiri mencapai tahap sahih tanpa memerlukan penguat daripada luar.

Tetapi apabila kita mengatakan sahih li-ghayrihi, kita mengakui bahawa sanad asal mungkin berada pada tahap hasan, kemudian penguat-penguat lain menaikkan kedudukannya.

Hadis ini lebih sesuai dihuraikan dengan cara kedua jika kita mengikuti penilaian yang menyebut "sahih li-ghayrihi". Sumber takhrij yang menghimpunkan hadis ini secara khusus menyebut: صحيح لغيره، وهذا إسناد حسن من أجل محمد بن عمرو.

Dengan itu, formula yang paling tepat ialah:

Sanad Abu Dawud: hasan.

Hadis dengan keseluruhan jalan: sahih li-ghayrihi menurut penilaian yang menghimpunkan jalan-jalannya.

Al-Tirmidhi: حسن صحيح.

Al-Hakim: صحيح على شرط مسلم.

Syahid daripada ‘Abd al-Rahman bin Abi Qirad: mempunyai sanad yang sahih menurut penilaian yang dinukilkan.

MARTABAT HADIS MENURUT AL-ALBANI DAN PENILAIAN KEMUDIAN

Dalam penilaian yang dinukilkan daripada al-Albani, hadis ini diberikan hukum حسن صحيح dalam Sahih Abi Dawud. Sumber hadis tersebut menyebut bahawa al-Albani menilai riwayat Abu Dawud sebagai hasan sahih dan riwayat al-Nasa’i juga sebagai hasan sahih.

Terdapat juga penilaian yang menyebut hadis ini صحيح لغيره, sebagaimana dinyatakan dalam sumber takhrij.

Ini sekali lagi menunjukkan bahawa hadis tersebut berada pada lingkungan hadis maqbul dan bukan hadis dhaif.

PENILAIAN TERHADAP SYAHID ABD AL-RAHMAN BIN ABI QIRAD

Riwayat ‘Abd al-Rahman bin Abi Qirad رضي الله عنه mempunyai sanad:

عمرو بن علي ← يحيى بن سعيد ← أبو جعفر الخطمي عمير بن يزيد ← الحارث بن فضيل وعمارة بن خزيمة بن ثابت ← عبد الرحمن بن أبي قراد

Riwayat ini terdapat dalam al-Nasa’i. Sumber yang menghimpunkan perbahasan sanad menyebut penilaian Ibn Hajar bahawa sanadnya hasan, sementara terdapat penilaian lain terhadap jalan yang berkaitan.

Yang lebih penting ialah makna riwayat tersebut sangat jelas menyokong hadis al-Mughirah: Nabi صلى الله عليه وسلم apabila hendak menunaikan hajat, baginda menjauhkan diri.

Maka syahid tersebut mempunyai nilai dalam penguatan makna hadis.

APAKAH SYAHID INI CUKUP UNTUK MENAIKKAN HADIS?

Dalam kaedah ilmu hadis, jawapannya bergantung kepada keadaan sanad asal dan sanad syahid. Dalam kes ini, sanad asal sudah berada pada tahap hasan, bukan dhaif berat. Syahid pula datang dengan sanad yang diterima. Maka penguatan tersebut lebih jelas.

Jika sanad asal adalah dhaif ringan kerana perawi saduq yang mempunyai kesalahan, kemudian terdapat syahid yang sahih atau hasan, hadis boleh meningkat kepada martabat yang lebih tinggi.

Itulah yang berlaku pada hadis ini.

PERBEZAAN ANTARA "HADIS INI HASAN" DAN "HADIS INI SAHIH"

Kedua-dua kenyataan tersebut boleh benar jika konteksnya dijelaskan.

Apabila seseorang berkata "hadis ini hasan", dia mungkin sedang merujuk kepada sanad Abu Dawud secara khusus.

Apabila seseorang berkata "hadis ini sahih", dia mungkin sedang merujuk kepada penilaian al-Hakim terhadap salah satu jalan, atau kepada keseluruhan hadis selepas penguatan.

Apabila al-Tirmidhi berkata حسن صحيح, beliau sendiri menggabungkan dua istilah tersebut.

Oleh itu, tidak sepatutnya seseorang menjadikan perbezaan istilah ini sebagai percanggahan yang membawa kepada penolakan salah satu ulama. Perbezaan tersebut boleh difahami apabila kita membezakan antara sanad tertentu dan keseluruhan hadis.

APAKAH HUKUM HADIS INI DALAM BAB ADAB QADA HAJAT?

Hadis ini boleh dijadikan hujah dalam bab adab qada hajat. Ia menunjukkan bahawa Nabi صلى الله عليه وسلم apabila hendak menunaikan hajat, baginda menjauhkan diri daripada pandangan manusia.

Syarah hadis menjelaskan bahawa perbuatan menjauhkan diri itu bertujuan mendapatkan lebih banyak ستر dan menjauhkan diri daripada pandangan manusia.

Dalam keadaan seseorang berada di tempat terbuka, mengambil jarak daripada manusia merupakan adab yang sangat jelas. Ia menjaga kehormatan dan menutup aurat. Jika seseorang membuang air di tempat yang dekat dengan orang ramai sehingga auratnya mungkin dilihat atau bunyi dan bau mengganggu manusia, maka keadaan tersebut menjadi lebih serius daripada sekadar meninggalkan adab.

Namun hukum terperinci setiap keadaan perlu dibincangkan dengan hadis-hadis lain. Hadis ini sendiri cukup untuk menunjukkan asal sunnah menjauhkan diri.

HUBUNGAN HADIS INI DENGAN HADIS JABIR

Hadis Jabir رضي الله عنه yang disebut dalam bab tersebut membawa makna bahawa Nabi صلى الله عليه وسلم tidak pergi ke tempat buang air sehingga baginda bersembunyi daripada pandangan manusia. Sumber syarah al-Tirmidhi turut menyebut riwayat Jabir dalam bab yang sama.

Apabila dua hadis daripada sahabat yang berbeza membawa makna yang sama, ini memberikan penguatan terhadap prinsip sunnah tersebut. Nabi صلى الله عليه وسلم bukan hanya melakukan perkara itu sekali, tetapi terdapat gambaran bahawa baginda memang menjaga jarak dan ستر ketika qada hajat.

HUBUNGAN DENGAN RIWAYAT AL-NASA’I

Riwayat al-Nasa’i memberikan gambaran praktikal. Nabi صلى الله عليه وسلم berada dalam perjalanan. Baginda perlu menunaikan hajat. Baginda tidak melakukannya di tempat yang terlalu dekat dengan para sahabat. Baginda menjauhkan diri, kemudian meminta air untuk berwuduk.

Ini menjadikan hadis tersebut lebih jelas dari segi konteks. Baginda berada di kawasan perjalanan, bukan di rumah yang mempunyai tandas atau tempat tertutup seperti zaman moden. Walaupun demikian, baginda tetap mencari tempat yang lebih jauh.

Ini merupakan salah satu hikmah besar hadis tersebut: sunnah Nabi صلى الله عليه وسلم dalam qada hajat tidak bergantung kepada kewujudan tandas moden, tetapi prinsipnya ialah mendapatkan ستر dan menjauhkan diri daripada pandangan manusia.

HADIS INI BUKAN SEKADAR BERKAITAN JARAK FIZIKAL

Apabila Nabi صلى الله عليه وسلم "أبعد", maksudnya bukan semata-mata menetapkan ukuran tertentu seperti beberapa meter atau beberapa hasta. Hadis tidak memberikan ukuran sedemikian.

Yang ditunjukkan ialah prinsip: jauh sehingga terlindung daripada pandangan manusia.

Oleh itu, "jauh" perlu difahami mengikut keadaan tempat. Jika terdapat bukit, pokok, dinding atau tempat tertutup yang membuatkan seseorang tidak kelihatan, maka tujuan ستر boleh tercapai walaupun jaraknya tidak terlalu jauh.

Sebaliknya, seseorang boleh berada jauh tetapi masih kelihatan jelas jika berada di kawasan lapang. Dalam keadaan seperti itu, tujuan hadis belum tercapai.

Ini memperlihatkan bahawa hadis membawa adab yang berkaitan dengan maqasid perbuatan, bukan menetapkan satu ukuran fizikal yang khusus.

MARTABAT MATAN DARI SUDUT KESELARASAN DENGAN SUNNAH

Matan hadis tidak mempunyai pertentangan dengan prinsip-prinsip syariat yang kukuh. Menjaga aurat, menjaga kehormatan, mengelakkan manusia melihat keadaan seseorang ketika qada hajat dan menjauhkan gangguan merupakan perkara yang selari dengan adab Islam.

Selain itu, hadis ini mempunyai sokongan daripada riwayat lain. Al-Tirmidhi sendiri menyebut beberapa sahabat lain yang mempunyai riwayat dalam bab tersebut.

Maka dari sudut matan, tidak terdapat alasan yang kuat untuk menolaknya.

HADIS INI BUKAN HADIS MUNKAR

Hadis ini tidak wajar dihukum munkar. Munkar biasanya berkaitan dengan riwayat seorang perawi yang lemah yang bercanggah dengan riwayat perawi yang lebih kuat. Dalam hadis ini, bukan sahaja tidak terdapat percanggahan, bahkan terdapat banyak riwayat yang menguatkan maknanya.

Riwayat al-Tirmidhi, al-Nasa’i, Ibn Majah, Ahmad dan syahid daripada ‘Abd al-Rahman bin Abi Qirad semuanya menunjukkan bahawa makna hadis diterima.

HADIS INI BUKAN MUNKATI‘

Sanadnya bersambung. Abu Salamah meriwayatkan daripada al-Mughirah رضي الله عنه. Muhammad bin ‘Amr meriwayatkan daripada Abu Salamah. Al-Darawardi meriwayatkan daripada Muhammad bin ‘Amr. Al-Qa‘nabi meriwayatkan daripada al-Darawardi.

Oleh itu, tiada sebab untuk menamakannya munqati‘.

HADIS INI BUKAN MU‘ALLAL SECARA ZAHIR

Tiada ‘illah tersembunyi yang menjadikan hadis ini tertolak berdasarkan data takhrij yang ada. Para imam hadis yang meriwayatkannya dan menilainya tidak menunjukkan kecacatan tersembunyi yang merosakkan keseluruhan hadis.

Sebaliknya, al-Tirmidhi menilainya حسن صحيح dan al-Hakim menilainya sahih atas syarat Muslim.

Ini tidak bermaksud semua perincian sanad tidak boleh dikaji lagi. Tetapi dari sudut hukum umum, hadis tersebut adalah maqbul.

MARTABAT HADIS BERDASARKAN SETIAP LAPISAN

Jika hendak ditulis secara teknikal, martabatnya boleh disusun seperti berikut.

Sanad Abu Dawud: Hasan.

Sebab utama: Muhammad bin ‘Amr bin ‘Alqamah, seorang saduq yang mempunyai awham.

Riwayat al-Tirmidhi: Hasan Sahih menurut al-Tirmidhi.

Riwayat Ibn Khuzaymah: terdapat dalam Sahih Ibn Khuzaymah.

Riwayat al-Hakim: Sahih atas syarat Muslim menurut al-Hakim.

Syahid ‘Abd al-Rahman bin Abi Qirad: sanadnya dinilai diterima dan menjadi penguat kepada hadis al-Mughirah.

Penilaian yang menghimpunkan keseluruhan jalan: Sahih li-ghayrihi.

Maka tidak ada pertentangan hakiki antara menyebut sanad sebagai hasan dan hadis keseluruhannya sebagai sahih li-ghayrihi.

KENAPA PENTING MEMBEZAKAN "SANAD" DAN "HADIS"?

Ini merupakan salah satu perkara yang sering menyebabkan kekeliruan dalam perbahasan hadis.

Apabila dikatakan "sanad ini hasan", maksudnya rangkaian perawi tertentu mempunyai tahap tertentu.

Apabila dikatakan "hadis ini sahih li-ghayrihi", maksudnya hadis tersebut setelah dikaji melalui semua jalan dan penguatnya mencapai tahap yang lebih tinggi.

Satu hadis boleh mempunyai satu sanad yang hasan, satu sanad yang lebih kuat, dan satu sanad yang lemah. Keseluruhannya boleh dinilai berdasarkan gabungan jalan tersebut.

Dalam hadis yang kita bincangkan, sanad Abu Dawud ialah hasan, tetapi hadis tersebut mempunyai jalan lain melalui Isma‘il bin Ja‘far dan syahid daripada ‘Abd al-Rahman bin Abi Qirad. Maka hukum keseluruhan hadis lebih kuat.

APAKAH PERANAN ISMA‘IL BIN JA‘FAR?

Isma‘il bin Ja‘far merupakan salah seorang perawi penting dalam jalan hadis ini. Sumber biografi menyatakan beliau sebagai ثقة ثبت, dan beliau termasuk perawi yang diriwayatkan oleh al-Bukhari dan Muslim.

Kewujudan beliau dalam sanad Ibn Khuzaymah dan al-Hakim sangat penting. Ia memberikan jalur yang kuat daripada Isma‘il kepada Muhammad bin ‘Amr.

Dengan itu, bukan semua jalan hadis ini melalui al-Darawardi. Terdapat jalan lain yang melalui perawi yang sangat kuat.

PERANAN ISMA‘IL BIN ‘ULAYYAH

Isma‘il bin Ibrahim, yang terkenal sebagai Ibn ‘Ulayyah, juga merupakan perawi yang kuat. Sumber syarah menyebut bahawa Ibn Hajar menilainya sebagai ثقة حافظ.

Riwayat Ibn Majah melalui beliau. Ini merupakan satu lagi sokongan terhadap riwayat Muhammad bin ‘Amr daripada Abu Salamah daripada al-Mughirah رضي الله عنه.

Maka hadis tersebut tidak bergantung kepada al-Darawardi sahaja.

PERANAN ABD AL-WAHHAB AL-THAQAFI

Riwayat al-Tirmidhi datang melalui ‘Abd al-Wahhab al-Thaqafi daripada Muhammad bin ‘Amr. Ini merupakan satu lagi jalur yang berbeza sebelum sampai kepada Muhammad bin ‘Amr.

Al-Tirmidhi menerima hadis tersebut dan menilainya حسن صحيح.

Kepelbagaian guru yang meriwayatkan daripada Muhammad bin ‘Amr menunjukkan bahawa hadis tersebut tersebar melalui lebih daripada satu murid beliau.

PERANAN MUHAMMAD BIN BASHSHAR

Muhammad bin Bashshar ialah guru al-Tirmidhi dalam sanad hadis ini. Beliau dinilai thiqah oleh Ibn Hajar dan merupakan salah seorang perawi yang terkenal dalam kitab-kitab hadis.

Maka jalur al-Tirmidhi mempunyai perawi yang kuat pada lapisan awal sanad.

KEKUATAN JALUR AL-TIRMIDHI

Jika sanad al-Tirmidhi ditulis:

محمد بن بشار ← عبد الوهاب الثقفي ← محمد بن عمرو ← أبو سلمة ← المغيرة

maka Muhammad bin Bashshar ialah thiqah, ‘Abd al-Wahhab al-Thaqafi ialah perawi yang diterima, Abu Salamah thiqah, dan al-Mughirah sahabat. Satu-satunya titik yang memerlukan penelitian lebih lanjut ialah Muhammad bin ‘Amr. Namun al-Tirmidhi tetap menilainya حسن صحيح.

Ini menunjukkan bahawa al-Tirmidhi tidak melihat kelemahan Muhammad bin ‘Amr sebagai kelemahan yang menyebabkan hadis tertolak.

APAKAH MAKSUD "HADIS MAQbul"?

Hadis maqbul ialah hadis yang diterima. Secara umum, hadis sahih dan hadis hasan termasuk hadis maqbul.

Hadis ini berada dalam kategori tersebut. Oleh itu, ia boleh dijadikan hujah dalam bab yang sesuai.

Tidak wajar mengatakan bahawa hadis ini perlu ditolak hanya kerana sanadnya tidak mencapai tahap sahih li-dhatihi.

HUKUM BERAMAL DENGAN HADIS HASAN

Hadis hasan diterima sebagai hujah dalam perkara syarak apabila memenuhi syarat-syaratnya. Ia bukan sekadar bahan sejarah atau riwayat yang boleh disebut tanpa nilai hujah.

Hadis ini bahkan lebih kuat kerana ia mempunyai syahid dan jalan lain.

Oleh itu, penggunaan hadis ini sebagai dalil adab qada hajat adalah kukuh.

KESILAPAN MENYAMAKAN "HASAN" DENGAN "LEMAH"

Hasan bukan sinonim kepada dhaif. Hasan ialah satu kategori hadis yang diterima tetapi tidak mencapai tahap sahih pada aspek tertentu, lazimnya ضبط.

Perbezaannya ialah bahawa hadis hasan mempunyai syarat penerimaan. Ia mempunyai sanad yang bersambung dan perawi yang diterima, cuma tahap ketepatan sebahagian perawi tidak setinggi hadis sahih.

Hadis ini merupakan contoh yang baik untuk memahami perbezaan tersebut.

KESILAPAN MENYAMAKAN "SAHIH" DENGAN "DALAM BUKHARI DAN MUSLIM"

Tidak semua hadis sahih mesti terdapat dalam Sahih al-Bukhari atau Sahih Muslim. Penilaian sahih tidak terhad kepada kedua-dua kitab tersebut.

Hadis ini sendiri menjadi contoh. Al-Hakim menilainya sahih atas syarat Muslim walaupun beliau menyebut bahawa kedua-dua al-Bukhari dan Muslim tidak meriwayatkannya.

KESIMPULAN ILMIAH TERHADAP MARTABAT HADIS

Setelah semua sanad dan jalan dihimpunkan, dapat ditegaskan bahawa hadis:

أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا ذَهَبَ الْمَذْهَبَ أَبْعَدَ

ialah hadis yang maqbul dan mempunyai asas yang kuat.

Sanad Abu Dawud secara khusus ialah hasan. Titik utama yang menyebabkan ia tidak terus dihukum sahih li-dhatihi ialah Muhammad bin ‘Amr bin ‘Alqamah. Beliau ialah seorang perawi saduq yang mempunyai beberapa kesalahan dalam periwayatan. Sumber takhrij hadis ini menyebut secara terus bahawa sanad tersebut hasan kerana Muhammad bin ‘Amr.

Walau bagaimanapun, hadis ini tidak berhenti pada sanad Abu Dawud. Ia diriwayatkan juga oleh al-Tirmidhi, al-Nasa’i, Ibn Majah dan Ahmad.

Ia turut diriwayatkan oleh Ibn Khuzaymah dalam Sahihnya dan oleh al-Hakim dalam al-Mustadrak. Al-Hakim menilainya صحيح على شرط مسلم.

Al-Tirmidhi pula menilainya حسن صحيح.

Selain itu, terdapat syahid daripada ‘Abd al-Rahman bin Abi Qirad رضي الله عنه yang meriwayatkan bahawa Nabi صلى الله عليه وسلم apabila hendak menunaikan hajat, baginda menjauhkan diri.

Maka hadis tersebut mempunyai beberapa unsur penguat: mutaba‘at pada jalur Muhammad bin ‘Amr, jalan melalui perawi-perawi kuat seperti Isma‘il bin Ja‘far dan Isma‘il bin ‘Ulayyah, riwayat al-Tirmidhi yang dinilai حسن صحيح, penerimaan Ibn Khuzaymah, penilaian al-Hakim sebagai sahih atas syarat Muslim, serta syahid daripada sahabat lain.

Atas dasar itu, tidak benar menghukum hadis ini sebagai dhaif secara mutlak.

Penilaian yang paling tepat ialah bahawa sanad Abu Dawud adalah hasan, manakala hadis secara keseluruhan mempunyai penguatan sehingga dinilai sahih li-ghayrihi oleh sebahagian ahli hadis. Al-Tirmidhi menyebut حسن صحيح, dan al-Hakim menyebut صحيح على شرط مسلم. Dengan demikian, hadis ini ialah hadis yang boleh diterima dan dijadikan hujah dalam bab adab qada hajat.

Jika hendak ditulis dalam bentuk takhrij ilmiah yang padat, rumusan yang paling tepat ialah:

الحديث حسن الإسناد من طريق أبي داود، لأن مداره على محمد بن عمرو بن علقمة، وهو صدوق له أوهام، وقد تعددت طرقه وشواهده، فقال الترمذي: حسن صحيح، وصححه الحاكم على شرط مسلم، وحكم عليه بعض أهل الحديث بأنه صحيح لغيره.

Maksudnya:

Hadis ini mempunyai sanad hasan melalui jalan Abu Dawud kerana sanad tersebut berpusing pada Muhammad bin ‘Amr bin ‘Alqamah, seorang perawi saduq yang mempunyai beberapa kesalahan. Hadis ini mempunyai beberapa jalan dan syahid yang menguatkannya. Al-Tirmidhi menilainya sebagai hasan sahih, al-Hakim mensahihkannya atas syarat Muslim, dan sebahagian ahli hadis menghukumnya sebagai sahih li-ghayrihi.

Dengan rumusan ini, kedudukan hadis dapat dijelaskan tanpa melakukan dua kesilapan yang berlawanan. Kesilapan pertama ialah merendahkannya kepada hadis dhaif hanya kerana Muhammad bin ‘Amr tidak mencapai martabat perawi sahih yang paling tinggi. Kesilapan kedua pula ialah mendakwa bahawa setiap sanad yang mengandungi Muhammad bin ‘Amr adalah sahih li-dhatihi tanpa membezakan antara sanad tertentu dan keseluruhan hadis.

Yang lebih tepat ialah melihat martabat hadis secara bertingkat: sanad tertentu hasan, keseluruhan hadis lebih kuat kerana jalan dan syahid, dan sebahagian imam hadis mensahihkannya.

Dengan demikian, hadis كان إذا ذهب المذهب أبعد merupakan hadis yang kukuh dalam bab adab qada hajat, dan martabatnya berada dalam lingkungan hadis yang diterima. Ia bukan hadis dhaif yang boleh diketepikan, bahkan mempunyai sokongan yang jelas daripada pelbagai jalur riwayatan dan daripada sahabat lain.

Perkara paling penting dalam penilaian hadis ini ialah membezakan antara hukum sanad Abu Dawud dengan hukum keseluruhan hadis. Jika ditanya, "Apakah martabat sanad hadis yang diberikan?" jawapannya ialah hasan. Jika ditanya, "Apakah martabat hadis ini setelah dihimpunkan keseluruhan jalan dan syawahidnya?" jawapannya ialah hadis yang sahih atau sahih li-ghayrihi menurut sebahagian penilaian ulama, dan al-Tirmidhi secara jelas menyebut حسن صحيح.

Justeru, penilaian akhir yang paling cermat ialah:

حديث حسن الإسناد، صحيح لغيره باعتبار مجموع طرقه وشواهده، وهو حديث مقبول محتج به.