‘aradh berkaitan dengan sifat atau keadaan yang berlaku pada sesuatu
‘aradh berkaitan dengan sifat atau keadaan yang berlaku pada sesuatu
‘Arad berkaitan dengan sifat atau keadaan yang berlaku pada sesuatu. Penyataan ini merupakan satu penyataan yang ringkas, tetapi di sebaliknya terkandung satu perbahasan yang sangat luas dalam ilmu tauhid, khususnya ketika para ulama membicarakan hakikat alam dan menggunakan kewujudan alam sebagai dalil kepada kewujudan, kekuasaan, keesaan dan kesempurnaan Allah Taala. Istilah ‘arad bukan sekadar bermaksud “sifat” dalam pengertian bahasa yang umum, bahkan dalam istilah ilmu kalam ia merujuk kepada satu kategori tertentu daripada perkara yang berlaku pada sesuatu dan tidak berdiri sendiri dengan cara yang sama seperti sesuatu yang menjadi tempat berlakunya sifat tersebut. Oleh sebab itu, apabila disebut bahawa ‘arad berkaitan dengan sifat atau keadaan yang berlaku pada sesuatu, kita perlu memahami bahawa perkataan “sifat” di sini bukan semestinya bermaksud sifat Allah, dan bukan juga semua perkara yang disebut sebagai sifat dalam bahasa biasa. Ia ialah istilah teknikal yang digunakan dalam perbahasan tentang alam, khususnya untuk membezakan antara sesuatu yang menjadi tempat bagi keadaan tertentu dengan keadaan atau sifat yang berlaku padanya. Contohnya, warna yang terdapat pada sesuatu, pergerakan yang berlaku pada sesuatu, diam yang berlaku pada sesuatu, panas, sejuk, perubahan, bentuk atau keadaan tertentu boleh menjadi bahan perbahasan ‘arad menurut perincian istilah yang digunakan oleh para mutakallimin. Maka ‘arad mempunyai hubungan rapat dengan jirim, jism atau jawhar dalam kerangka istilah tertentu, kerana ‘arad tidak difahami secara terpisah daripada sesuatu yang menjadi tempat berlakunya. Perbahasan ini pula bukan tujuan akhir ilmu tauhid. Para ulama membahaskan ‘arad kerana perubahan sifat dan keadaan pada makhluk menjadi salah satu jalan untuk menunjukkan bahawa alam ialah makhluk yang berhajat kepada Pencipta. Dengan demikian, perbahasan yang bermula dengan “sifat atau keadaan yang berlaku pada sesuatu” akhirnya membawa kepada persoalan yang paling besar dalam ilmu tauhid, iaitu bahawa segala sesuatu selain Allah adalah makhluk, sedangkan Allah ialah Pencipta yang tidak menyerupai makhluk dan tidak berhajat kepada sesuatu pun daripada ciptaan-Nya.
Untuk memahami ‘arad dengan tepat, kita terlebih dahulu perlu menyedari bahawa istilah ini berasal daripada bahasa ilmiah yang mempunyai sejarah penggunaan yang panjang dalam tradisi intelektual Islam. Perkataan ‘arad dalam bahasa Arab mempunyai beberapa makna mengikut konteks, tetapi dalam ilmu kalam ia digunakan dengan makna teknikal yang tertentu. Para mutakallimin menggunakan istilah ini dalam pembahagian alam untuk membezakan sesuatu yang mempunyai kewujudan tersendiri menurut kerangka mereka dengan sesuatu yang kewujudannya bergantung pada tempat atau sesuatu yang menjadi mahall baginya. Maka seseorang yang membaca istilah ‘arad tidak boleh terus menerjemahkannya sebagai “sifat” kemudian menyamakan semua jenis sifat dengannya. Perkataan “sifat” dalam bahasa Melayu mempunyai penggunaan yang jauh lebih luas. Kita boleh berkata “ilmu ialah sifat seseorang”, “baik ialah sifat seseorang”, “warna merah ialah sifat sesuatu benda”, “panas ialah sifat api”, “berani ialah sifat seorang manusia”, bahkan kita menyebut “Allah bersifat dengan ilmu, qudrah dan iradah”. Semua penggunaan tersebut tidak berada pada satu tahap yang sama dari segi istilah ilmu tauhid. ‘Arad dalam perbahasan alam ialah istilah khusus. Oleh itu, seseorang yang mempelajari ilmu tauhid perlu sentiasa membezakan antara penggunaan bahasa dan penggunaan istilah. Ini sangat penting kerana jika istilah ‘arad difahami secara longgar, seseorang boleh tersalah faham sehingga menganggap sifat Allah juga termasuk dalam ‘arad sebagaimana sifat makhluk. Ini tidak boleh dilakukan. Sifat Allah tidak boleh disamakan dengan sifat makhluk. Istilah ‘arad digunakan dalam perbahasan tentang alam dan makhluk, sedangkan Allah Taala ialah Pencipta alam dan tidak termasuk dalam kategori makhluk.
Dalam kerangka ilmu kalam, ‘arad sering dibincangkan bersama istilah jirim, jism atau jawhar kerana para ulama mahu menerangkan struktur alam secara teratur. Sesuatu yang mempunyai sifat tertentu perlu dibezakan daripada sifat yang berlaku padanya. Misalnya, kita melihat sebuah objek yang berwarna putih. Dalam keadaan ini terdapat sesuatu yang kita sebut sebagai objek tersebut, dan terdapat pula warna putih yang menjadi keadaan atau sifat padanya. Kita tidak mengatakan bahawa warna putih itu berdiri sendiri seperti objek yang menjadi tempat warna tersebut. Jika objek itu dicat hitam, warna putih tersebut tidak lagi berlaku padanya, tetapi objek itu masih ada. Jika objek itu menjadi panas, panas berlaku padanya. Apabila ia menjadi sejuk, keadaan panas itu hilang dan keadaan sejuk berlaku. Jika objek itu bergerak, berlaku pergerakan padanya. Apabila ia berhenti, keadaan diam pula berlaku. Contoh-contoh ini digunakan untuk membantu manusia memahami bahawa sesuatu makhluk boleh berada dalam pelbagai keadaan. Dalam istilah mutakallimin, keadaan-keadaan seperti itu dibahaskan sebagai ‘arad. Maka ‘arad bukan sesuatu yang sama dengan tempatnya. Warna bukan objek yang dicat. Pergerakan bukan tubuh yang bergerak. Diam bukan benda yang duduk. Panas bukan jirim yang terpisah daripada benda yang panas. Sebaliknya, ia merupakan keadaan atau sifat yang berlaku pada sesuatu. Inilah maksud asas penyataan bahawa ‘arad berkaitan dengan sifat atau keadaan yang berlaku pada sesuatu.
Perkara yang sangat penting ialah memahami bahawa istilah ‘arad mempunyai hubungan dengan konsep qiyam bi al-mahall, iaitu keadaan sesuatu yang memerlukan tempat untuk berlaku menurut kerangka pembahasan tertentu. Jika kita mengatakan “kain itu putih”, maka warna putih memerlukan kain tersebut sebagai tempat berlakunya warna itu. Jika kain itu dicelup merah, warna putih tidak lagi berlaku pada kain tersebut. Warna itu tidak mempunyai kewujudan seperti kain yang boleh berdiri sendiri dan berpindah dari satu tempat ke tempat lain dengan cara yang sama. Begitu juga gerakan. Kita tidak boleh mengambil “gerakan” lalu meletakkannya di satu tempat sebagai sebuah objek yang berdiri sendiri. Gerakan berlaku pada sesuatu yang bergerak. Diam pula berlaku pada sesuatu yang diam. Panas berlaku pada sesuatu yang panas. Sejuk berlaku pada sesuatu yang sejuk. Dengan cara ini, ‘arad menunjukkan satu bentuk kebergantungan. Ia tidak berdiri sendiri menurut konsep yang sedang dibahaskan. Ia memerlukan sesuatu yang menjadi tempat baginya. Kebergantungan ini kemudian menjadi bahan penting dalam hujah ilmu tauhid, kerana sesuatu yang berhajat kepada tempat dan keadaan tidak mempunyai sifat ketuhanan. Allah Taala tidak memerlukan sesuatu untuk menjadi tempat bagi Dzat-Nya. Allah tidak bergantung kepada makhluk. Allah ialah al-Ghaniyy, Yang Maha Kaya daripada segala sesuatu. Maka perbahasan ‘arad menjadi salah satu cara untuk membezakan antara kewujudan makhluk yang berhajat dengan kewujudan Allah yang tidak berhajat.
‘Arad juga berkait rapat dengan konsep perubahan. Perubahan dapat dilihat apabila sesuatu yang sama berada dalam keadaan yang berbeza. Sebuah benda yang pada mulanya panas boleh menjadi sejuk. Sebuah objek yang pada mulanya diam boleh bergerak. Sesuatu yang pada mulanya berada di satu tempat boleh berpindah ke tempat yang lain. Sesuatu yang pada mulanya berwarna putih boleh menjadi hitam. Dalam kehidupan manusia, perubahan seperti ini berlaku secara berterusan. Bayi menjadi kanak-kanak, kemudian remaja, dewasa dan tua. Tubuh yang sihat boleh menjadi sakit. Tumbuhan yang kecil menjadi besar. Buah yang mentah menjadi masak. Besi yang bersih boleh berkarat. Rumah yang baharu boleh menjadi lama. Semua perubahan tersebut menunjukkan bahawa keadaan makhluk tidak bersifat mutlak dan tidak kekal dalam satu bentuk. Dalam ilmu tauhid, perubahan ini mempunyai nilai istidlal yang sangat besar. Sesuatu yang menerima perubahan bukanlah Tuhan yang wajib wujud dengan kesempurnaan mutlak. Perubahan menunjukkan bahawa sesuatu itu menerima keadaan yang sebelumnya tidak ada atau meninggalkan keadaan yang sebelumnya ada. Ia berada dalam proses menerima atau kehilangan sifat tertentu. Ini menunjukkan kebergantungan kepada faktor dan sebab. Maka ‘arad menjadi salah satu jalan untuk memahami huduth alam, iaitu bahawa alam mempunyai sifat-sifat yang menunjukkan kebaharuan dan kebergantungan kepada Pencipta.
Dalam hal ini, perlu dijelaskan bahawa bukan setiap penggunaan perkataan “perubahan” secara automatik menghasilkan satu hujah aqidah tanpa perincian. Para ulama membina hujah berdasarkan konsep dan premis tertentu. Jika sesuatu itu berubah, maka terdapat keadaan yang berlaku padanya. Keadaan itu tidak kekal. Jika keadaan tersebut bersifat baharu, maka ia tidak qadim pada dirinya. Jika sesuatu yang menjadi tempat kepada perkara baharu itu tidak terpisah daripada perkara baharu tersebut dalam kewujudan alam, maka dibina hujah bahawa alam tidak boleh dianggap qadim secara mutlak. Perbahasan ini mempunyai perincian yang panjang dalam ilmu kalam. Apa yang penting dalam konteks penyataan kita ialah bahawa ‘arad menjadi penting kerana ia merupakan kategori keadaan yang berubah pada makhluk. Jika kita melihat jirim atau jism sebagai sesuatu yang berada dalam keadaan tertentu, maka ‘arad menerangkan keadaan tersebut. Jirim berada dalam keadaan bergerak atau diam. Jirim mempunyai warna tertentu. Jirim menerima panas atau sejuk. Jirim berada dalam hubungan tertentu dengan jirim yang lain. Kesemua keadaan itu menjadi bahan renungan terhadap sifat alam. Alam tidak berdiri sendiri. Alam menerima perubahan. Alam berhajat. Maka alam bukan Tuhan.
Jika seseorang mahu memahami ‘arad secara lebih mudah, dia boleh membayangkan perbezaan antara “sesuatu” dengan “keadaan sesuatu”. Sebuah kerusi ialah sesuatu. Warna kerusi itu merah ialah keadaan atau sifat pada kerusi. Kerusi boleh berubah warna tanpa menjadi kerusi yang lain dari segi identiti asasnya sebagai objek. Sebuah batu ialah sesuatu. Batu itu panas ialah keadaan pada batu. Batu itu boleh menjadi sejuk tanpa perlu dikatakan bahawa batu tersebut telah menjadi benda lain. Sebuah pintu ialah sesuatu. Pintu itu terbuka atau tertutup ialah keadaan yang berlaku padanya. Keadaan terbuka boleh hilang dan keadaan tertutup berlaku. Pintu tetap menjadi pintu. Dalam perbahasan teknikal, contoh-contoh ini membantu membezakan antara sesuatu yang menjadi mahall dengan keadaan yang berlaku padanya. ‘Arad tidak dimaksudkan sebagai satu benda kecil yang melekat pada benda besar. Ia bukan objek yang boleh diambil dan diletakkan di dalam kotak. Ia merupakan istilah untuk menerangkan jenis keadaan atau sifat tertentu. Dengan memahami hal ini, kita tidak akan membuat gambaran yang terlalu fizikal terhadap istilah ‘arad. Ia adalah kategori metafizik dalam perbahasan alam, bukan nama bagi satu zarah atau objek yang boleh dilihat melalui mikroskop.
Perbezaan antara ‘arad dengan jirim juga penting kerana kedua-duanya tidak boleh dicampur. Jirim merujuk kepada kategori tertentu yang menjadi sebahagian daripada perbahasan tentang alam, manakala ‘arad merujuk kepada sifat atau keadaan yang berlaku pada sesuatu. Jika kita mengambil contoh sebuah bola, bola itu ialah objek, sedangkan warna bola, pergerakan bola, diamnya bola, panasnya bola atau kedudukannya merupakan keadaan yang dibincangkan secara berbeza. Dalam bahasa mudah, jirim ialah “sesuatu yang dikenakan keadaan”, manakala ‘arad ialah “keadaan yang berlaku pada sesuatu”. Namun definisi teknikal sebenar bergantung kepada kitab dan aliran yang sedang dibaca. Kita tidak boleh menganggap semua mutakallimin mempunyai satu definisi yang sama dalam setiap perincian. Tetapi prinsip umum yang hendak difahami ialah wujudnya perbezaan antara sesuatu yang menjadi tempat dengan sifat atau keadaan yang berlaku padanya. Perbezaan inilah yang memungkinkan ulama menyusun hujah tentang perubahan alam. Jika tidak ada perbezaan antara objek dengan sifatnya, maka kita tidak dapat menghuraikan dengan baik bagaimana sesuatu kekal sebagai satu perkara sedangkan sifat atau keadaannya berubah.
Salah satu perkara yang perlu diberi perhatian ialah istilah ‘arad tidak boleh disamakan dengan “accident” dalam bahasa Inggeris secara mutlak tanpa melihat konteks falsafah. Dalam tradisi falsafah Aristotelian, “accident” mempunyai sejarah penggunaan tersendiri, manakala mutakallimin Islam mempunyai perbahasan mereka sendiri tentang ‘arad. Ada titik persamaan dari segi idea bahawa sesuatu sifat bergantung kepada sesuatu yang menjadi tempat baginya, tetapi sejarah konsep dan perincian hujah tidak semestinya sama. Oleh itu, dalam penulisan ilmu tauhid, lebih selamat mengekalkan istilah ‘arad dan kemudian menerangkannya sebagai sifat atau keadaan yang berlaku pada sesuatu, daripada terus mengambil istilah asing dan menganggap semua maknanya sama. Ini juga menjaga ketepatan turath. Kita hendak memahami apa yang dimaksudkan oleh ulama Islam, bukan memasukkan istilah mereka ke dalam sistem pemikiran moden secara paksa. Setiap istilah perlu dibaca berdasarkan konteks. Jika sebuah kitab membahaskan ‘arad dalam bab huduth al-‘alam, maka kita perlu melihat bagaimana pengarang menggunakan istilah tersebut untuk membina hujah. Jika sebuah kitab membahaskan sifat Allah, kita perlu melihat konteks yang berbeza. Jangan mencampur istilah.
Dalam ilmu tauhid, ‘arad menjadi penting kerana sifat dan keadaan yang berlaku pada makhluk menunjukkan bahawa makhluk tidak mempunyai kesempurnaan mutlak. Seseorang yang melihat manusia mungkin menyangka bahawa manusia mempunyai kekuatan. Tetapi kekuatan itu berubah. Manusia yang kuat ketika muda akan menjadi lemah ketika tua. Orang yang sihat boleh jatuh sakit. Orang yang cerdas boleh menjadi lupa. Orang yang kaya boleh menjadi miskin. Orang yang berkuasa boleh kehilangan kuasa. Semua keadaan ini menunjukkan bahawa sifat-sifat manusia bersifat tidak tetap. Manusia menerima keadaan dan kehilangan keadaan. Jika manusia mempunyai sifat secara mutlak, dia tidak akan mengalami perubahan seperti itu. Tetapi realitinya, manusia sangat bergantung. Kekuatan datang dan pergi. Kesihatan datang dan pergi. Ilmu bertambah dan berkurang. Harta datang dan pergi. Semua ini menunjukkan bahawa manusia ialah makhluk. ‘Arad menjadi satu istilah yang membantu kita menjelaskan perubahan sifat tersebut. Ia bukan tujuan untuk mengurangkan manusia, tetapi untuk meletakkan manusia pada tempatnya. Manusia ialah hamba Allah. Dia tidak mempunyai kesempurnaan mutlak. Kesempurnaan mutlak hanya milik Allah.
Perkara yang sama berlaku pada seluruh alam. Tidak ada satu pun makhluk yang bebas daripada perubahan. Matahari mempunyai keadaan tertentu. Bulan mempunyai keadaan tertentu. Bumi mempunyai keadaan tertentu. Laut mempunyai keadaan tertentu. Gunung mempunyai keadaan tertentu. Haiwan mempunyai keadaan tertentu. Tumbuhan mempunyai keadaan tertentu. Semua mengalami proses dan perubahan. Perubahan ini bukan sekadar fenomena fizikal. Dalam perspektif tauhid, ia adalah tanda bahawa alam berada dalam tadbiran Allah. Allah menciptakan makhluk dengan sifat tertentu, mengubah keadaan mereka, memberikan kehidupan kepada yang Dia kehendaki dan mematikan yang Dia kehendaki. Maka ‘arad menjadi sebahagian daripada bahasa yang digunakan untuk membaca alam sebagai ayat-ayat kebesaran Allah. Alam tidak bercakap dengan lidah manusia, tetapi keadaan alam menjadi dalil kepada orang yang mahu berfikir. Allah berfirman bahawa pada penciptaan langit dan bumi serta pergantian malam dan siang terdapat tanda-tanda bagi orang yang berakal. Tanda-tanda tersebut bukan Tuhan. Ia menunjukkan kepada Tuhan. Begitulah kedudukan ‘arad. Ia merupakan keadaan pada makhluk yang membantu manusia membaca tanda-tanda kekuasaan Allah.
Salah satu hujah yang berkait dengan ‘arad ialah bahawa ‘arad tidak boleh berdiri sendiri. Jika kita mengambil warna sebagai contoh, warna memerlukan sesuatu yang berwarna. Jika kita mengambil gerakan, gerakan memerlukan sesuatu yang bergerak. Jika kita mengambil diam, diam memerlukan sesuatu yang diam. Jika kita mengambil panas, panas berlaku pada sesuatu yang panas. Ini menunjukkan hubungan antara sifat dan tempat. Dalam kerangka ilmu tauhid, kebergantungan seperti ini penting kerana sesuatu yang berhajat tidak boleh menjadi Wajib al-Wujud. Jika ‘arad sendiri berhajat kepada mahall, maka ia jelas bukan Tuhan. Tetapi perkara yang lebih menarik ialah sesuatu yang menjadi tempat bagi ‘arad juga mempunyai sifat-sifat tertentu dan perubahan tertentu. Maka kedua-duanya berada dalam rangka kebergantungan. Jika kita teruskan pemerhatian, kita mendapati bahawa seluruh alam saling bergantung pada sebab dan keadaan. Tetapi rangkaian sebab tersebut tidak boleh berjalan tanpa asas terakhir. Maka kita sampai kepada Allah sebagai Pencipta seluruh rangkaian tersebut. Allah tidak menjadi ‘arad dan tidak menjadi mahall kepada ‘arad. Allah bukan sifat yang berlaku pada jirim. Allah bukan keadaan yang menumpang pada sesuatu. Allah ialah Tuhan Yang Berdiri Dengan Dzat-Nya.
Dalam perbahasan ini, kita perlu berhati-hati dengan ungkapan “sifat berlaku pada sesuatu” kerana ia boleh menimbulkan salah faham jika digunakan terhadap sifat Allah. Apabila kita mengatakan ilmu, kudrat dan iradah Allah, kita tidak boleh mengatakan bahawa sifat-sifat tersebut ialah ‘arad seperti warna yang berlaku pada jirim. Sifat Allah tidak sama dengan sifat makhluk. Allah tidak berjisim dan tidak berjirim. Sifat Allah tidak bergantung kepada mahall sebagaimana sifat makhluk. Bahkan Allah dengan sifat-sifat-Nya adalah sempurna dan tidak mengalami perubahan seperti makhluk. Maka istilah ‘arad perlu diletakkan dalam bab yang betul. Jika seseorang berkata “ilmu Allah ialah ‘arad”, dia telah menggunakan kategori sifat makhluk kepada Allah dan ini merupakan kesalahan dalam aqidah. Sifat Allah ialah sifat kesempurnaan yang layak bagi Allah. Ia bukan sifat yang menumpang pada jirim. Allah tidak mempunyai tubuh yang kemudian disifatkan dengan ilmu. Allah bukan jirim yang kemudian menerima sifat-sifat. Allah ialah Allah dengan Dzat dan sifat-sifat kesempurnaan-Nya. Maka perbahasan ‘arad adalah perbahasan tentang makhluk dan tidak boleh dijadikan kaedah untuk menggambarkan hakikat sifat Allah.
Ini membawa kepada satu prinsip besar dalam ilmu tauhid: istilah yang digunakan untuk makhluk tidak semestinya boleh digunakan dengan makna yang sama kepada Allah. Kita menggunakan perkataan “ilmu” bagi manusia dan bagi Allah, tetapi ilmu manusia tidak sama dengan ilmu Allah. Kita menggunakan perkataan “hidup” bagi manusia dan bagi Allah, tetapi kehidupan manusia tidak sama dengan kehidupan Allah. Kita menggunakan perkataan “kuasa” bagi manusia dan bagi Allah, tetapi kuasa manusia tidak sama dengan qudrah Allah. Demikian juga kita menggunakan perkataan “sifat”, tetapi sifat Allah tidak sama dengan sifat makhluk. Maka istilah ‘arad perlu difahami secara berhati-hati. Jika ‘arad didefinisikan sebagai sifat atau keadaan yang tidak berdiri sendiri dan berhajat kepada mahall, maka sifat Allah tidak dimasukkan ke dalam kategori tersebut. Allah tidak berhajat kepada sesuatu. Allah Maha Kaya. Allah tidak memerlukan makhluk untuk memiliki sifat-sifat kesempurnaan-Nya. Inilah perbezaan yang perlu dijaga supaya pembahasan tentang alam tidak bercampur dengan pembahasan tentang Dzat Allah.
‘Arad juga membantu manusia memahami konsep mumkin atau sesuatu yang mungkin berlaku. Sesuatu makhluk boleh berada dalam satu keadaan dan boleh berada dalam keadaan yang lain. Sebuah pintu boleh terbuka atau tertutup. Seseorang boleh sihat atau sakit. Sebuah benda boleh bergerak atau diam. Air boleh panas atau sejuk. Tanaman boleh subur atau layu. Keadaan-keadaan tersebut menunjukkan bahawa tidak ada satu keadaan yang diwajibkan oleh benda tersebut pada dirinya secara mutlak. Jika ia boleh menerima keadaan yang berbeza, maka keadaan yang dipilih menjadi satu bentuk takhsis, iaitu pengkhususan. Mengapa pintu sekarang tertutup sedangkan ia boleh dibuka? Mengapa seseorang sekarang sihat sedangkan dia boleh sakit? Mengapa sesuatu benda berada di tempat tertentu sedangkan ia boleh berada di tempat lain? Soalan-soalan ini membawa kepada persoalan tentang sebab dan penentu. Dalam ilmu tauhid, Allah ialah Yang Menentukan dan Mengatur. Makhluk tidak menentukan dirinya secara mutlak. Ia berada dalam kehendak dan ketentuan Allah. Maka ‘arad membuka pintu kepada perbahasan tentang takhsis dan iradah.
Perbahasan takhsis ini sangat penting kerana kewujudan keadaan tertentu tidak menjelaskan dirinya sendiri. Jika sesuatu benda boleh berwarna merah atau biru, maka warna yang nyata pada masa tertentu memerlukan penjelasan mengapa ia menjadi merah dan bukan biru. Jika sesuatu benda boleh bergerak atau diam, keadaan yang nyata memerlukan penjelasan. Dalam alam, banyak perkara mempunyai pelbagai kemungkinan. Tetapi satu keadaan tertentu menjadi kenyataan. Ilmu tauhid melihat perkara ini sebagai tanda bahawa alam tidak mempunyai kewujudan yang wajib dan bebas. Ada penentu yang mengkhususkan. Penentu itu ialah Allah Taala. Allah menciptakan sesuatu menurut kehendak dan hikmah-Nya. Ini bukan bermaksud manusia mengetahui semua sebab khusus bagi setiap kejadian. Sebaliknya, ia bermaksud bahawa kewujudan sesuatu dalam keadaan tertentu tidak boleh dianggap sebagai sesuatu yang tidak memerlukan penjelasan sama sekali. Makhluk menerima keadaan. Allah menentukan. Makhluk berhajat. Allah Maha Kaya. Makhluk berubah. Allah tidak menyerupai perubahan makhluk.
Perubahan ‘arad juga membantu menjelaskan kelemahan makhluk. Bayangkan seseorang yang hari ini sihat dan esok sakit. Kesihatan merupakan keadaan yang tidak kekal. Sakit pula keadaan yang datang kemudian. Manusia tidak menguasai sepenuhnya keadaan tubuhnya. Dia boleh berusaha menjaga kesihatan, tetapi hasil akhirnya tetap di bawah kehendak Allah. Begitu juga seseorang yang mempunyai harta. Harta ialah sebab, tetapi keadaan kaya atau miskin boleh berubah. Orang yang hari ini berkuasa mungkin esok tidak lagi berkuasa. Orang yang hari ini terkenal mungkin esok dilupakan. Semua ini menunjukkan bahawa sifat-sifat makhluk bersifat berubah. Jika manusia memahami hakikat tersebut, dia tidak akan sombong dengan keadaan yang sedang dimilikinya. Dia tidak akan menyangka kekuatan itu kekal. Dia tidak akan menyangka kekayaan itu mutlak. Dia tidak akan menyangka kedudukan itu abadi. ‘Arad menjadi satu bahasa ilmu untuk memahami sesuatu yang manusia rasakan setiap hari: keadaan makhluk berubah.
Dalam konteks akhirat, perubahan keadaan juga mempunyai pelajaran yang besar. Dunia mempunyai keadaan tertentu yang sementara. Manusia hidup dalam keadaan duniawi, kemudian mati dan memasuki alam barzakh, kemudian dibangkitkan dan menghadapi hari akhirat. Semua perubahan tersebut menunjukkan bahawa kehidupan dunia bukan keadaan terakhir. Tetapi perkara-perkara ghaib tentang barzakh, kebangkitan, syurga dan neraka tidak boleh ditentukan hanya melalui teori ‘arad. Ia mesti diketahui melalui wahyu. Di sinilah kita melihat peranan setiap cabang perbahasan dalam ilmu tauhid. ‘Arad membantu manusia memahami alam yang dapat diperhatikan dan mengambil dalil tentang Pencipta. Wahyu pula memberitahu perkara yang berada di luar capaian pancaindera. Maka kita tidak boleh memperluaskan konsep ‘arad sesuka hati sehingga menentukan hakikat akhirat berdasarkan teori yang dibuat untuk alam dunia. Apa yang Allah dan Rasul-Nya khabarkan tentang akhirat wajib dibenarkan. Apa yang tidak diketahui, kita tidak boleh membuat dakwaan tanpa dalil.
Dalam perbahasan tentang jirim dan ‘arad, para mutakallimin juga membincangkan persoalan apakah yang boleh dibahagi, apakah yang menjadi asas bagi benda, dan bagaimana sifat berlaku. Sebahagian perincian ini membawa kepada istilah jawhar fard, jism dan lain-lain. Tetapi kita perlu membezakan antara prinsip yang menjadi tujuan aqidah dengan perincian teori yang dibangunkan dalam sejarah. Prinsip bahawa Allah ialah Pencipta alam dan alam bukan qadim secara mutlak ialah perkara aqidah. Adapun setiap perincian teori tentang struktur alam yang digunakan oleh seorang mutakallim untuk membuktikan prinsip tersebut perlu dilihat sebagai satu kaedah hujah, bukan semestinya sebagai wahyu. Ini penting kerana teori tentang alam boleh mengalami perbahasan dan kritikan. Jika seseorang menjadikan satu teori fizik atau metafizik sebagai asas iman yang mutlak, apabila teori itu dipersoalkan, dia mungkin menyangka aqidahnya runtuh. Sebenarnya tidak. Aqidah berdiri atas wahyu dan dalil yang kukuh. Perbahasan jirim dan ‘arad ialah salah satu jalan yang digunakan untuk menjelaskan perkara tersebut.
Hal ini juga penting dalam menghadapi ilmu sains moden. Dalam fizik moden, manusia membincangkan zarah, medan, tenaga, ruang-masa, kuantum dan pelbagai konsep lain. Seseorang tidak boleh berkata bahawa ‘arad ialah elektron, atau ‘arad ialah tenaga, atau ‘arad ialah medan fizik. Semua itu merupakan pemadanan yang terlalu mudah dan boleh menyeleweng daripada maksud istilah. ‘Arad ialah kategori dalam perbahasan metafizik dan ilmu kalam, bukan istilah fizik moden. Jika warna merah pada sebuah objek dibahaskan sebagai ‘arad, kita tidak bermaksud warna itu ialah satu zarah fizik tertentu. Kita sedang membincangkan sifat yang berlaku pada sesuatu dari sudut klasifikasi ontologi. Sains mungkin menerangkan warna melalui panjang gelombang cahaya, interaksi dengan bahan dan persepsi sistem penglihatan. Penjelasan tersebut tidak semestinya bercanggah dengan pembahasan ‘arad kerana kedua-duanya menjawab persoalan pada tingkat yang berbeza. Sains bertanya bagaimana fenomena berlaku secara empirikal. Ilmu kalam bertanya apakah status fenomena tersebut sebagai sifat atau keadaan dalam alam dan bagaimana kewujudan alam menunjukkan kebergantungan kepada Pencipta. Kedua-duanya tidak perlu dipaksa menjadi satu istilah.
Sebagai contoh, panas boleh dihuraikan secara sains dari sudut gerakan zarah dan tenaga haba. Tetapi dalam pembahasan ‘arad, panas boleh dilihat sebagai satu keadaan yang berlaku pada sesuatu. Kedua-dua perbahasan tidak semestinya bertentangan. Jika sebuah besi menjadi panas, sains menerangkan proses fizikal yang berkaitan dengan tenaga. Ilmu kalam pula melihat bahawa keadaan “panas” tidak berdiri sendiri seperti objek yang bebas. Ia berlaku pada sesuatu. Kemudian keadaan itu boleh berubah menjadi sejuk. Maka terdapat perubahan keadaan. Perubahan tersebut menjadi salah satu bahan renungan tentang sifat makhluk. Kita tidak perlu mengatakan bahawa teori sains membatalkan konsep ‘arad. Sebaliknya, kita memahami bahawa kedua-duanya menggunakan bahasa dan metodologi yang berlainan. Kesalahan berlaku apabila seseorang memaksa satu istilah untuk menjawab semua persoalan. Ilmu yang matang ialah ilmu yang mengetahui batas istilahnya.
Perbahasan ‘arad juga mempunyai hubungan dengan konsep masa. Banyak keadaan yang berlaku pada makhluk muncul dan hilang dalam urutan tertentu. Gerakan berlaku selepas diam. Panas berubah menjadi sejuk. Kecil menjadi besar. Muda menjadi tua. Semua ini menunjukkan perubahan keadaan yang berlangsung dalam masa. Dalam pengalaman manusia, masa menjadi medan perubahan. Tetapi masa sendiri juga merupakan sebahagian daripada alam dan tidak boleh dianggap sebagai Tuhan. Allah menciptakan alam dan segala keadaan yang berlaku di dalamnya. Manusia hidup dalam masa. Makhluk mengalami “sebelum” dan “selepas”. Allah tidak disamakan dengan makhluk yang mengalami perubahan keadaan tersebut. Ini penting kerana seseorang boleh terjebak dengan membayangkan Allah seperti makhluk yang bergerak dari satu keadaan kepada keadaan lain. Allah tidak memerlukan masa untuk menjadi Allah. Allah tidak menjadi lebih sempurna selepas sesuatu berlaku. Allah tidak kehilangan kesempurnaan. Kesempurnaan Allah bukan seperti keadaan makhluk yang datang dan pergi. Maka perbahasan ‘arad membantu membezakan keadaan makhluk dengan kesempurnaan Allah.
Jika kita melihat manusia ketika bayi, kemudian dewasa, kita dapat melihat perubahan sifat fizikal dan mental. Tubuh berubah, kekuatan berubah, pengetahuan bertambah, rambut berubah, kemampuan berubah. Semua itu boleh disebut sebagai perubahan keadaan. Tetapi perubahan tidak hanya berlaku pada manusia. Ia berlaku pada semua makhluk. Bahkan objek yang tidak hidup juga berubah. Besi berkarat. Batu terhakis. Rumah reput. Gunung mengalami perubahan. Bumi bergerak. Bintang mengalami proses. Alam menunjukkan perubahan pada pelbagai skala. Maka perubahan bukan perkara terpencil. Ia merupakan salah satu ciri utama alam yang dapat diperhatikan. ‘Arad menjadi istilah yang membantu mengelaskan keadaan-keadaan tersebut. Apabila sesuatu sifat datang dan pergi, maka ia bukan sifat yang wajib ada pada benda tersebut selama-lamanya. Ia bergantung kepada keadaan tertentu. Kebergantungan ini menjadi dalil bahawa makhluk bukan Wajib al-Wujud. Sesuatu yang memerlukan keadaan tertentu tidak berdiri sendiri.
Dalam hal ini, ‘arad boleh membantu menjelaskan mengapa makhluk tidak memiliki kesempurnaan mutlak. Sifat makhluk bersifat terhad. Manusia memiliki ilmu tetapi ilmunya terbatas. Manusia memiliki kekuatan tetapi kekuatannya terbatas. Manusia memiliki kehendak tetapi kehendaknya terbatas. Manusia memiliki kehidupan tetapi kehidupannya tidak kekal. Manusia mempunyai kemampuan melihat tetapi penglihatannya mempunyai batas. Semua itu ialah keadaan yang Allah berikan. Tidak ada satu pun manusia yang mempunyai semua sifat kesempurnaan tanpa batas. Bahkan manusia yang paling sempurna dalam kalangan manusia tetap makhluk dan hamba Allah. Para rasul mempunyai kedudukan yang sangat tinggi, tetapi mereka tetap hamba dan rasul, bukan Tuhan. Ini merupakan perkara yang sangat penting dalam aqidah. Perbahasan ‘arad terhadap makhluk tidak boleh dipindahkan kepada Allah. Allah memiliki sifat kesempurnaan yang layak bagi-Nya. Makhluk memiliki sifat yang terbatas dan berubah.
Perbezaan ini juga dapat dilihat dalam sifat kehidupan. Manusia hidup, kemudian mati. Kehidupannya bermula dan berakhir. Tumbuhan hidup kemudian layu. Haiwan hidup kemudian mati. Semua itu menunjukkan bahawa kehidupan makhluk ialah kehidupan yang diberikan dan dibatasi. Allah pula al-Hayy, Yang Maha Hidup. Kehidupan Allah tidak sama dengan kehidupan makhluk. Allah tidak bermula dengan ketiadaan dan tidak berakhir dengan kematian. Maka apabila kita menggunakan istilah “hidup”, kita mesti memahami bahawa makna umum perkataan boleh sama tetapi hakikatnya berbeza. Ini sama seperti istilah sifat. ‘Arad ialah sifat atau keadaan makhluk yang bergantung kepada mahall. Sifat Allah bukan ‘arad. Jika seseorang memahami perbezaan ini, dia akan lebih mudah mengelakkan tashbih. Dia tidak akan berkata bahawa kerana manusia mempunyai ilmu, maka ilmu Allah mesti seperti ilmu manusia. Dia tidak akan berkata bahawa kerana manusia mempunyai tangan, maka tangan Allah mesti seperti tangan manusia. Allah tidak menyerupai makhluk. Perbahasan ‘arad membantu menegaskan batas ini apabila ia digunakan secara tepat.
Dalam sejarah perbahasan aqidah, konsep ‘arad juga digunakan untuk menjawab persoalan tentang sifat-sifat Allah oleh kelompok yang berbeza. Ada kelompok yang berhujah bahawa jika Allah mempunyai sifat, maka sifat tersebut mestilah ‘arad seperti sifat makhluk, lalu mereka menolak sifat Allah atau melakukan ta’wil terhadapnya. Tetapi cara berhujah seperti itu perlu dinilai dengan teliti. Tidak boleh seseorang menganggap bahawa setiap “sifat” secara automatik ialah ‘arad. Ini adalah kesalahan dalam membuat analogi antara Pencipta dan makhluk. Allah mempunyai sifat-sifat yang layak bagi-Nya, dan sifat Allah tidak sama dengan sifat makhluk. Jika seseorang mengatakan bahawa kerana warna pada benda ialah ‘arad, maka ilmu Allah juga mesti ‘arad, hujah tersebut telah mencampurkan dua kategori yang berlainan. Allah bukan jirim. Allah bukan mahall bagi ‘arad. Sifat Allah tidak memerlukan tempat seperti sifat makhluk. Maka istilah ‘arad tidak boleh digunakan sebagai alat untuk menafikan sifat-sifat Allah secara membuta tuli. Inilah sebabnya perbahasan istilah mesti disertai disiplin aqidah.
Prinsip yang perlu sentiasa dipegang ialah bahawa Allah tidak menyerupai makhluk. Al-Quran menegaskan, “Tidak ada sesuatu pun yang menyerupai-Nya.” Ayat ini menjadi asas dalam memahami semua istilah sifat. Jika sifat Allah disebut, kita menetapkannya sesuai dengan wahyu dan menafikan penyerupaan. Jika ‘arad dibincangkan, kita meletakkannya dalam kategori makhluk. Jika jirim dibincangkan, kita faham bahawa ia termasuk dalam alam. Jika perubahan dibincangkan, kita faham bahawa ia ialah sifat makhluk. Allah tidak termasuk dalam semua kategori tersebut. Dengan demikian, ilmu tauhid bukan sekadar ilmu pengelasan. Ia adalah ilmu yang menjaga perbezaan mutlak antara Tuhan dan makhluk. ‘Arad ialah satu daripada alat untuk memahami makhluk. Ia bukan ukuran bagi Allah.
Perbahasan ‘arad juga mengajar kita bahawa sesuatu sifat tidak boleh dijadikan Tuhan hanya kerana sifat tersebut mempunyai kesan. Gerakan mempunyai kesan. Panas mempunyai kesan. Cahaya mempunyai kesan. Warna mempunyai kesan. Tetapi semua itu bukan Tuhan. Bahkan sifat-sifat tersebut sendiri berhajat kepada sesuatu untuk berlaku. Ini membatalkan kecenderungan manusia menyembah fenomena alam. Kaum terdahulu ada yang menyembah matahari kerana melihat cahaya dan manfaatnya. Ada yang menyembah api kerana melihat kekuatannya. Ada yang menyembah laut kerana takut dan kagum terhadapnya. Ada yang menyembah gunung kerana menganggapnya mempunyai kuasa ghaib. Ilmu tauhid mengajar bahawa semua fenomena tersebut adalah makhluk. Cahaya ialah keadaan atau fenomena yang Allah ciptakan. Api ialah makhluk. Laut ialah makhluk. Gunung ialah makhluk. Kesan-kesan yang berlaku pada makhluk tidak menjadikannya Tuhan. Allah sahaja yang mencipta dan mengatur semua itu.
Jika seseorang melihat api membakar sesuatu, dia boleh melihat sifat-sifat tertentu pada api. Panas berlaku. Cahaya berlaku. Gerakan berlaku apabila api menjalar. Semua itu merupakan keadaan dan fenomena. Tetapi api sendiri bukan Tuhan dan panas bukan Tuhan. Allah menciptakan api dan menetapkan hukum yang berlaku padanya. Bahkan Allah boleh menyalahi kebiasaan yang manusia kenal. Kisah Nabi Ibrahim alaihissalam menunjukkan bahawa Allah memerintahkan api menjadi sejuk dan keselamatan bagi baginda. Ini bukan bermaksud hukum alam tidak wujud, tetapi ia menunjukkan bahawa hukum alam bukan Tuhan. Allah berkuasa atas hukum dan sebab. Api tidak memiliki kekuasaan mutlak. Panas tidak memiliki kehendak mutlak. Jirim dan ‘arad tidak memiliki ketuhanan. Semuanya tunduk kepada Allah.
Perbahasan ini juga mempunyai kaitan dengan doa dan pergantungan hati. Jika manusia memahami bahawa semua keadaan makhluk berada di bawah kehendak Allah, dia akan lebih bersungguh-sungguh berdoa. Kesihatan ialah keadaan yang Allah berikan. Kekayaan ialah keadaan yang Allah berikan. Kekuatan ialah keadaan yang Allah berikan. Keamanan ialah keadaan yang Allah berikan. Ilmu ialah keadaan yang Allah berikan. Allah boleh mengubah keadaan tersebut. Maka seorang mukmin tidak sombong ketika memiliki nikmat dan tidak berputus asa ketika kehilangan nikmat. Dia tahu bahawa keadaan dunia berubah. Hari ini kaya, esok miskin. Hari ini sihat, esok sakit. Hari ini kuat, esok lemah. Tetapi Allah tidak berubah daripada segi kesempurnaan dan ketuhanan-Nya. Hati yang bergantung kepada Allah tidak runtuh apabila ‘arad dunia berubah. Dia tahu bahawa semua keadaan makhluk berada di bawah tadbiran Allah.
Dalam konteks pendidikan rohani, konsep ‘arad juga mengajar manusia supaya tidak menjadikan keadaan semasa sebagai ukuran mutlak terhadap nilai dirinya. Seseorang mungkin mempunyai kekayaan atau kemiskinan, kesihatan atau kesakitan, kemasyhuran atau tidak dikenali, kekuatan atau kelemahan. Semua itu adalah keadaan yang berubah. Nilai sebenar manusia di sisi Allah tidak ditentukan semata-mata oleh keadaan material tersebut. Allah melihat iman dan amal yang benar. Dunia boleh berubah, tetapi hubungan manusia dengan Allah adalah perkara yang lebih penting. Seseorang yang kehilangan harta tidak semestinya kehilangan kemuliaan. Seseorang yang mempunyai harta tidak semestinya mulia. Ini merupakan pengajaran yang dapat lahir daripada memahami sifat-sifat makhluk sebagai sesuatu yang berubah. Jangan menggantungkan maruah kepada ‘arad dunia. Jangan menggantungkan hati kepada keadaan yang sementara. Gantungkan hati kepada Allah.
‘Arad juga memberi gambaran tentang sifat sementara dunia. Dunia berubah. Musim berubah. Tubuh berubah. Masyarakat berubah. Pemerintahan berubah. Teknologi berubah. Kekayaan berubah. Pengetahuan manusia berkembang. Semua keadaan tersebut menunjukkan bahawa dunia bukan tempat kekal. Allah menciptakan dunia sebagai tempat ujian. Manusia datang ke dunia dengan keadaan tertentu dan akan meninggalkannya. Maka seseorang yang memahami tauhid tidak akan tertipu dengan perubahan dunia. Dia menggunakan dunia tetapi tidak menjadikannya matlamat akhir. Dia mengambil nikmat tetapi tidak melupakan Pemberi nikmat. Dia mengalami kesusahan tetapi tidak menyangka kesusahan itu kekal. Semua keadaan makhluk mempunyai permulaan dan pengakhiran. Allah sahaja yang kekal. Dengan itu, perbahasan ‘arad boleh menjadi jalan untuk menghidupkan kesedaran akhirat.
Dalam perbahasan alam, ‘arad juga menunjukkan bahawa kewujudan makhluk tidak bersifat statik. Bahkan apa yang kelihatan tetap kepada manusia sebenarnya boleh mengalami perubahan pada tahap tertentu. Sebuah batu yang kelihatan sama hari ini tidak semestinya sama dari sudut proses alam yang berlaku padanya. Tubuh manusia yang kelihatan tidak berubah dalam beberapa minit sebenarnya mengalami pelbagai proses dalaman. Tumbuhan yang kelihatan diam sebenarnya mengalami pertumbuhan. Bumi yang kelihatan tetap mengalami perubahan. Semua ini menunjukkan bahawa keadaan makhluk berada dalam proses. Allah mengetahui setiap perubahan tersebut. Allah mengetahui apa yang berubah dan apa yang kekal. Allah mengetahui perkara yang zahir dan batin. Pengetahuan manusia hanya terbatas. Maka pemerhatian terhadap ‘arad juga sepatutnya melahirkan rasa kagum terhadap keluasan ilmu Allah.
Jika seseorang menyangka bahawa ‘arad hanya satu istilah kuno yang tidak mempunyai nilai pada zaman moden, dia sebenarnya belum memahami fungsi istilah tersebut. Sains moden mungkin tidak menggunakan kategori ‘arad dengan cara yang sama, tetapi persoalan tentang sifat, keadaan, perubahan, objek dan hubungan tetap menjadi persoalan falsafah dan ontologi. Apakah yang dimaksudkan dengan sifat? Adakah sifat mempunyai kewujudan sendiri atau bergantung kepada objek? Apakah perbezaan antara objek dengan keadaan objek? Apakah yang menjadikan sesuatu objek sebagai objek yang sama walaupun sifatnya berubah? Persoalan seperti ini tetap wujud dalam falsafah moden. Maka ‘arad mempunyai nilai sejarah dan konseptual dalam memahami bagaimana ulama Islam membina teori tentang alam. Kita tidak perlu memaksa istilah tersebut menjadi istilah fizik moden. Cukup kita memahami bahawa ia menyediakan satu cara untuk membincangkan sifat dan keadaan makhluk serta hubungan sifat tersebut dengan sesuatu yang menjadi tempat berlakunya.
Perkara ini juga menunjukkan kehalusan bahasa ilmiah para ulama. Mereka tidak mencampurkan semua perkara dalam satu istilah. Mereka membezakan Dzat dengan sifat, jirim dengan ‘arad, Pencipta dengan ciptaan, wajib dengan mustahil, dan mumkin dengan wajib. Pembahagian seperti ini membantu manusia berfikir secara tepat. Jika semua perkara disebut “benda”, maka kita kehilangan perbezaan antara objek dengan sifatnya. Jika semua sifat dianggap sama, kita kehilangan perbezaan antara sifat makhluk dengan sifat Allah. Jika semua kewujudan dianggap satu kategori, kita kehilangan perbezaan antara Wajib al-Wujud dan mumkin al-wujud. Maka perbahasan ‘arad adalah sebahagian daripada usaha menjaga ketepatan konsep. Dalam ilmu tauhid, ketepatan konsep sangat penting kerana kesalahan kecil dalam istilah boleh membawa kepada kesalahan besar dalam aqidah.
Dalam hal ini, ‘arad juga membantu menjelaskan mengapa makhluk tidak boleh menjadi Tuhan walaupun makhluk mempunyai sifat-sifat yang hebat. Manusia mempunyai ilmu, tetapi ilmunya terbatas. Manusia mempunyai kuasa, tetapi kuasanya terbatas. Manusia mempunyai kehendak, tetapi kehendaknya terbatas. Malaikat mempunyai kekuatan yang besar, tetapi mereka tetap makhluk. Gunung sangat besar, tetapi tetap makhluk. Matahari sangat besar, tetapi tetap makhluk. Bahkan seluruh alam yang sangat luas tetap makhluk. Kebesaran ukuran tidak mengubah kategori. Sesuatu yang termasuk dalam alam tetap makhluk. Jika ia menerima sifat, keadaan dan perubahan, maka ia tetap berhajat. Allah tidak menjadi lebih besar kerana lebih banyak jirim diciptakan. Allah tidak mendapat tambahan kekuasaan kerana alam bertambah luas. Kekuasaan Allah tidak bergantung kepada jumlah makhluk. Allah Maha Berkuasa sebelum dan selepas penciptaan makhluk.
Apabila seseorang memahami ‘arad, dia juga akan lebih mudah memahami mengapa manusia tidak boleh menyembah keadaan dirinya. Ada manusia menyembah kekayaan, seolah-olah kekayaan itu menyelamatkan dirinya. Ada manusia menyembah kuasa, seolah-olah kuasa itu kekal. Ada manusia menyembah kecantikan, seolah-olah kecantikan tidak akan berubah. Ada manusia menyembah kedudukan, seolah-olah kedudukan itu tidak akan hilang. Tetapi semua itu adalah keadaan yang berubah. Kekayaan boleh hilang. Kuasa boleh jatuh. Kecantikan boleh pudar. Kedudukan boleh lenyap. Maka hati yang mengenal Allah tidak menjadikan perkara-perkara tersebut sebagai Tuhan. Dia menggunakannya sebagai amanah. Dia bersyukur ketika memilikinya dan bersabar ketika kehilangannya. Ini ialah buah tauhid yang hidup. Perbahasan ‘arad yang kelihatan teknikal akhirnya menyentuh penyakit hati manusia.
Dalam konteks ilmu tauhid, perkara yang lebih utama daripada mengetahui definisi ‘arad ialah memahami apa yang hendak dibuktikan melalui perbahasan tersebut. Jika seseorang menghafal bahawa ‘arad ialah sesuatu yang tidak berdiri sendiri tetapi memerlukan mahall, tetapi dia tidak memahami bagaimana hal itu menjadi dalil kepada huduth alam, maka ilmunya masih belum sempurna. Begitu juga jika dia mengetahui bahawa ‘arad berubah tetapi tidak memahami bahawa perubahan tersebut menunjukkan kebergantungan makhluk. Ilmu yang benar perlu menghubungkan definisi dengan natijah. ‘Arad ialah sifat atau keadaan yang berlaku pada sesuatu. Sifat atau keadaan itu boleh berubah. Sesuatu yang berubah tidak memiliki kesempurnaan mutlak. Sesuatu yang berhajat tidak wajib wujud. Sesuatu yang tidak wajib wujud memerlukan penentu dan Pencipta. Maka alam mempunyai Pencipta. Pencipta itu Allah. Allah tidak menyerupai alam. Inilah rangka pemikiran yang menjadikan perbahasan ‘arad bermakna dalam ilmu tauhid.
Perbahasan ‘arad juga dapat mengajar manusia supaya tidak memandang alam sebagai sesuatu yang bebas daripada kehendak Allah. Setiap keadaan yang berlaku berada dalam ilmu Allah. Jika daun gugur, Allah mengetahuinya. Jika air mengalir, Allah mengetahuinya. Jika tubuh berubah, Allah mengetahuinya. Jika hati manusia berubah daripada sedih kepada gembira, Allah mengetahuinya. Jika sebuah jirim bergerak, Allah mengetahuinya. Jika sifat tertentu berlaku pada sesuatu, Allah mengetahuinya. Tidak ada satu keadaan pun yang tersembunyi daripada Allah. Ini menunjukkan keluasan ilmu Allah. Tetapi kita tidak mengatakan bahawa Allah memerlukan ‘arad untuk mengetahui. Allah mengetahui tanpa bergantung kepada keadaan makhluk. Makhluk mengalami keadaan. Allah mengetahui semua keadaan. Perbezaan ini sangat penting supaya manusia tidak membayangkan ilmu Allah seperti ilmu manusia. Manusia mengetahui melalui pengalaman, pancaindera, berita dan proses berfikir. Allah mengetahui segala sesuatu tanpa berhajat kepada alat dan proses seperti makhluk.
Dalam perbahasan sifat Allah, seseorang juga perlu memahami bahawa perubahan keadaan makhluk tidak boleh dijadikan analogi kepada perubahan sifat Allah. Manusia boleh mengetahui sesuatu selepas sebelumnya tidak tahu. Ini ialah perubahan ilmu manusia. Tetapi Allah Maha Mengetahui dan ilmu-Nya tidak bertambah daripada kejahilan kepada pengetahuan. Manusia boleh menjadi kuat selepas lemah, tetapi Allah tidak mengalami perubahan daripada lemah kepada kuat. Manusia boleh menjadi kaya selepas miskin, tetapi Allah tidak mengalami perubahan seperti itu. Manusia boleh memperoleh sesuatu yang sebelumnya tidak dimiliki, tetapi Allah tidak berhajat kepada tambahan. Semua kesempurnaan Allah adalah sempurna. Maka sifat Allah tidak boleh dianggap sebagai ‘arad yang datang dan pergi. Inilah sebabnya ilmu tauhid memerlukan disiplin dalam penggunaan istilah. Istilah yang tepat untuk makhluk tidak semestinya tepat untuk Allah.
Dari sudut yang lebih luas, ‘arad menunjukkan bahawa manusia hidup dalam dunia yang sentiasa berubah. Perubahan itu sendiri bukan sesuatu yang buruk. Perubahan ialah sebahagian daripada sunnatullah dalam penciptaan. Manusia membesar, belajar, bekerja, berkeluarga, menjadi tua dan meninggal. Tetapi manusia tidak boleh menjadikan perubahan sebagai alasan untuk mengubah aqidah. Dunia berubah, tetapi Allah tetap Tuhan. Keadaan berubah, tetapi tauhid tetap. Teknologi berubah, tetapi kewajipan menyembah Allah tetap. Keadaan masyarakat berubah, tetapi halal dan haram tidak ditentukan semata-mata oleh perubahan keadaan manusia. Ilmu berkembang, tetapi manusia tetap berhajat kepada wahyu. Dengan demikian, memahami perubahan ‘arad tidak bermaksud seseorang menjadi relativis yang menganggap semua perkara berubah mengikut keadaan. Sebaliknya, ia membantu membezakan antara perkara yang memang berubah dalam alam dengan kebenaran aqidah yang tetap berdasarkan wahyu.
Dalam pembelajaran ilmu tauhid, istilah ‘arad juga mengajar bahawa seseorang tidak boleh terus membuat kesimpulan daripada satu pemerhatian tanpa memahami struktur hujah. Misalnya, melihat sesuatu bergerak tidak semestinya cukup untuk seseorang menjelaskan seluruh hakikat alam. Dia perlu mengetahui apakah yang dimaksudkan dengan gerakan, apakah hubungan gerakan dengan benda yang bergerak, apakah gerakan itu mempunyai permulaan, bagaimana perubahan berlaku dan bagaimana semua itu berkaitan dengan huduth. Demikian juga melihat warna, panas atau sejuk. Setiap contoh ialah bahan ilustrasi. Hujah aqidah memerlukan susunan. Ini penting supaya pengajian tauhid tidak menjadi sekadar kumpulan analogi. Ilmu tauhid ialah ilmu yang mempunyai disiplin hujah. ‘Arad menjadi satu komponen dalam struktur tersebut.
Pada akhirnya, ‘arad menunjukkan bahawa sifat dan keadaan makhluk bukan sesuatu yang berdiri secara mutlak. Ia bergantung kepada sesuatu yang menjadi tempat berlakunya. Ia berubah. Ia datang dan pergi. Ia mempunyai hubungan dengan keadaan lain. Ia menjadi tanda bahawa makhluk tidak mempunyai kesempurnaan mutlak. Dalam perbahasan tauhid, semua ini membawa kepada kesimpulan bahawa alam berhajat kepada Allah. Jirim berhajat. ‘Arad berhajat. Makhluk hidup berhajat. Makhluk tidak hidup juga berhajat. Sebab berhajat. Musabbab berhajat. Segala sesuatu selain Allah berhajat. Allah tidak berhajat kepada sesiapa. Inilah makna besar yang sepatutnya lahir daripada perbahasan ‘arad. Ia bukan sekadar istilah falsafah, tetapi salah satu jalan untuk memahami kefakiran makhluk dan kekayaan mutlak Allah.
Oleh itu, apabila dikatakan bahawa “‘arad berkaitan dengan sifat atau keadaan yang berlaku pada sesuatu”, maksudnya ialah ‘arad merupakan istilah teknikal yang digunakan untuk menerangkan sifat atau keadaan tertentu yang tidak berdiri sendiri seperti sesuatu yang menjadi tempat berlakunya. Ia mempunyai hubungan rapat dengan perbahasan jirim, kerana sifat atau keadaan itu berlaku pada sesuatu. Ia mempunyai hubungan rapat dengan perubahan, kerana keadaan makhluk boleh berubah. Ia mempunyai hubungan rapat dengan huduth, kerana perubahan dan sifat-sifat baharu menjadi salah satu jalan untuk membuktikan bahawa alam bukan qadim secara mutlak. Ia mempunyai hubungan rapat dengan imkan, kerana sesuatu yang menerima keadaan yang berbeza menunjukkan bahawa ia bukan Wajib al-Wujud pada dirinya. Ia mempunyai hubungan rapat dengan takhsis, kerana satu keadaan tertentu dipilih daripada kemungkinan keadaan yang lain. Dan keseluruhan rangka ini akhirnya mengarahkan akal kepada Allah sebagai Pencipta, Penentu dan Pengatur seluruh alam.
Maka ‘arad tidak boleh difahami hanya sebagai “sifat” secara umum. Ia perlu difahami sebagai istilah yang mempunyai tempat tertentu dalam pembahagian alam. Jika jirim dibincangkan sebagai sesuatu yang menjadi tempat bagi sifat atau keadaan, maka ‘arad dibincangkan sebagai sifat atau keadaan yang berlaku pada sesuatu tersebut. Perbezaan ini membolehkan para ulama menyusun hujah tentang perubahan, kebergantungan dan kebaharuan alam. Tetapi kita perlu sentiasa mengingati bahawa semua istilah ini berkaitan dengan makhluk. Allah bukan jirim. Allah bukan ‘arad. Allah bukan mahall bagi ‘arad. Allah bukan sesuatu yang menerima perubahan seperti makhluk. Allah ialah Pencipta seluruh jirim dan ‘arad. Allah menciptakan segala keadaan yang berlaku pada makhluk. Allah mengetahui segala perubahan. Allah mengatur segala keadaan. Allah tidak berhajat kepada makhluk, sedangkan makhluk berhajat kepada Allah.
Dengan demikian, ‘arad menjadi salah satu konsep yang menunjukkan betapa telitinya ulama ketika membahaskan alam sebagai dalil kepada Pencipta. Mereka tidak melihat makhluk secara kasar dan umum sahaja, tetapi memerhatikan bahawa sesuatu yang kita lihat sebagai satu “benda” mempunyai sifat dan keadaan yang silih berganti. Mereka membezakan antara objek dengan sifat, antara sesuatu dengan keadaan yang berlaku padanya, antara Pencipta dengan ciptaan, antara Wajib al-Wujud dengan mumkin al-wujud, dan antara sifat Allah dengan sifat makhluk. Semua perbezaan tersebut akhirnya menjaga asas tauhid. Manusia tidak menyembah keadaan. Manusia tidak menyembah jirim. Manusia tidak menyembah sebab. Manusia tidak menyembah fenomena alam. Manusia menyembah Allah yang menciptakan semuanya.
Lebih jauh daripada itu, perbahasan ‘arad mengajar manusia bahawa apa yang kelihatan kuat dalam dunia sebenarnya lemah apabila dibandingkan dengan Allah. Sifat makhluk boleh berubah. Keadaan makhluk boleh hilang. Kekuatan makhluk boleh berkurang. Kesihatan boleh berubah. Kekayaan boleh berubah. Kedudukan boleh berubah. Alam itu sendiri berubah. Tetapi Allah tidak menjadi lemah kerana makhluk berubah. Allah tidak kehilangan kekuasaan apabila sesuatu makhluk musnah. Allah tidak memerlukan alam untuk mengekalkan kewujudan-Nya. Sebaliknya, alam sentiasa berhajat kepada Allah. Inilah hakikat tauhid yang sangat besar. ‘Arad, walaupun hanya satu istilah dalam pembahasan alam, akhirnya mengajar manusia tentang kefakiran makhluk dan kekayaan Pencipta.
Maka seseorang yang memahami ‘arad dengan betul akan memandang sifat-sifat makhluk sebagai tanda, bukan sebagai tujuan akhir. Apabila dia melihat warna, dia melihat ciptaan Allah. Apabila dia melihat gerakan, dia melihat ketentuan Allah. Apabila dia melihat perubahan, dia melihat kelemahan makhluk. Apabila dia melihat kehidupan dan kematian, dia melihat kekuasaan Allah. Apabila dia melihat kesihatan dan penyakit, dia melihat bahawa keadaan manusia tidak kekal. Apabila dia melihat kekayaan dan kemiskinan, dia melihat bahawa dunia berubah. Apabila dia melihat kelahiran dan kematian, dia melihat bahawa makhluk mempunyai permulaan dan pengakhiran. Tetapi apabila dia mengenal Allah, dia mengetahui bahawa Allah tidak termasuk dalam semua perubahan tersebut. Allah ialah Tuhan seluruh alam, Pencipta setiap jirim, Pencipta setiap ‘arad, Pencipta setiap keadaan dan Pencipta setiap perubahan.
Akhirnya, penyataan “‘arad berkaitan dengan sifat atau keadaan yang berlaku pada sesuatu” boleh dihuraikan dengan satu rangka yang sangat jelas: ‘arad ialah istilah dalam pembahasan alam; ia berkaitan dengan sifat atau keadaan; sifat atau keadaan tersebut berlaku pada sesuatu yang menjadi tempat baginya; ia tidak berdiri sendiri dengan cara yang sama seperti mahall; ia boleh mengalami perubahan; perubahan menunjukkan kebergantungan dan kebaharuan; sesuatu yang berhajat dan berubah tidak layak menjadi Tuhan; seluruh alam berhajat kepada Pencipta; dan Pencipta itu ialah Allah Taala. Oleh itu, ‘arad bukan Tuhan, bukan sifat ketuhanan, bukan jirim, bukan sesuatu yang qadim secara mutlak dan bukan sesuatu yang berdiri sendiri seperti Wajib al-Wujud. Ia merupakan salah satu kategori yang digunakan untuk memahami sifat dan keadaan makhluk. Apabila difahami dengan disiplin yang benar, konsep ini menjadi salah satu jalan yang membantu manusia melihat kelemahan alam dan kebesaran Allah.
Dengan demikian, perbahasan tentang ‘arad akhirnya kembali kepada tujuan asal ilmu tauhid: mengenal Allah melalui dalil, membezakan antara Pencipta dengan makhluk, membenarkan para rasul, memahami alam sebagai ciptaan dan membina keyakinan bahawa hanya Allah yang berhak disembah. ‘Arad menunjukkan sifat makhluk. Sifat makhluk menunjukkan perubahan. Perubahan menunjukkan kebergantungan. Kebergantungan menunjukkan bahawa makhluk bukan Tuhan. Dan apabila manusia menyedari bahawa segala sesuatu selain Allah berada dalam keadaan berhajat, dia akan memahami firman Allah dalam Surah Fatir bahawa manusia semuanya berhajat kepada Allah sedangkan Allah Maha Kaya lagi Maha Terpuji. Di sinilah perbahasan ‘arad yang bermula sebagai istilah teknikal berakhir pada satu hakikat yang sangat besar: makhluk mempunyai sifat dan keadaan kerana Allah menciptakannya demikian, makhluk berubah kerana Allah mentadbirnya, makhluk berhajat kerana Allah menjadikannya berhajat, sedangkan Allah ialah Tuhan yang tidak berhajat kepada sesuatu pun daripada seluruh makhluk-Nya.
asasa
https://draft.blogger.com/blog/post/edit/50065684574614780/5257940623598167763?hl=en
