Jirim merujuk kepada kategori tertentu dalam perbahasan alam

ا   ب   ت   ث   ج   ح   خ   د   ذ   ر   ز   س   ش   ص   ض   ط   ظ   ع   غ   ف   ق   ك   ل   م   ن   و   ه   ي

A   B   C   D   E   F   G   H   I   J   K   L   M   N   O   P   Q   R   S   T   U   V   W   X   Y   Z

edit / Huruf R / Perkataan Risalah / Perincian Kitab Risalah At-Tauhid Karangan Abdul Ghani Yahya Dan Umar Yusuf / Permulaan: Mabadi (Seri Pembukaan) Ilmu Tauhid (M/S 5) / 

1. Jirim merujuk kepada kategori tertentu dalam perbahasan alam
2. ‘aradh berkaitan dengan sifat atau keadaan yang berlaku pada sesuatu

Jirim merujuk kepada kategori tertentu dalam perbahasan alam

Jirim merujuk kepada kategori tertentu dalam perbahasan alam. Penyataan ini pada zahirnya kelihatan ringkas, tetapi apabila diteliti dalam kerangka ilmu tauhid, khususnya ketika membahaskan perkara keempat daripada mabadi ilmu tauhid yang berkaitan dengan maudhu‘ ilmu tersebut, istilah jirim sebenarnya mempunyai kedudukan yang sangat penting. Ia bukan sekadar satu perkataan yang boleh diterjemahkan secara mudah sebagai “benda”, “objek”, “jasad” atau “materi”, bahkan ia merupakan istilah teknikal yang digunakan oleh para mutakallimin ketika mereka membahaskan hakikat alam, pembahagian makhluk, sifat-sifat makhluk dan hubungan antara makhluk dengan Pencipta. Oleh sebab itu, apabila dikatakan bahawa ilmu tauhid membahaskan jirim dan ‘arad sebagai sebahagian daripada perbahasan tentang makhluk, maksudnya bukanlah ilmu tauhid hendak menjadikan jirim sebagai tujuan akhir kajian, dan bukan juga ilmu tauhid bermaksud menghuraikan seluruh ilmu fizik, kimia, biologi atau kosmologi sebagaimana yang dilakukan oleh sains moden. Sebaliknya, jirim dibahaskan kerana kewujudan dan sifat-sifat jirim dapat dijadikan jalan untuk mengenal bahawa alam ini bersifat baharu, berhajat, terbatas dan tidak berdiri dengan sendiri, lalu membawa akal kepada pengenalan terhadap Allah Taala sebagai Pencipta yang tidak menyerupai makhluk, tidak berhajat kepada makhluk dan tidak didahului oleh ketiadaan. Dengan demikian, jirim dalam ilmu tauhid berada pada kedudukan sebagai salah satu pintu istidlal, iaitu jalan mengambil dalil daripada alam untuk sampai kepada pengenalan terhadap Tuhan. Alam bukan Tuhan, jirim bukan Tuhan, sifat-sifat jirim bukan Tuhan, perubahan yang berlaku pada jirim bukan Tuhan, bahkan keseluruhan alam yang terdiri daripada perkara-perkara yang bersifat baharu dan berhajat kepada sebab tidak boleh disamakan dengan Allah Yang Maha Qadim, Yang Berdiri Dengan Dzat-Nya dan Yang Tidak Berhajat kepada selain-Nya.

Apabila istilah jirim disebut dalam kitab-kitab ilmu kalam, seseorang tidak boleh terus mengambil makna perkataan tersebut berdasarkan penggunaan bahasa Melayu moden atau berdasarkan istilah sains kontemporari tanpa terlebih dahulu memahami kerangka istilah yang digunakan oleh ulama. Dalam penggunaan umum bahasa, jirim boleh membawa pengertian sesuatu yang mempunyai tubuh, bentuk atau kewujudan yang dapat dibezakan daripada perkara lain. Dalam istilah mutakallimin pula, jirim menjadi istilah khusus dalam pembahasan tentang alam. Para ulama membincangkan apakah yang dimaksudkan dengan jirim, bagaimana jirim dikenal, apakah ciri-cirinya, apakah hubungan jirim dengan sifat-sifat yang menumpang padanya, dan apakah kesimpulan aqidah yang dapat diambil daripada kewujudan jirim. Sebab itu, apabila kita membaca ungkapan bahawa “alam terdiri daripada jawhar dan ‘arad” atau bahawa “jirim dan ‘arad merupakan perkara yang menjadi maudhu‘ dalam perbahasan alam”, kita perlu memahami bahawa istilah-istilah tersebut merupakan sebahagian daripada bahasa teknikal ilmu kalam. Ia dibangunkan untuk menyusun hujah terhadap persoalan yang sangat asas: apakah hakikat alam yang kita lihat, apakah alam itu qadim atau baharu, adakah sesuatu yang berubah boleh menjadi Tuhan, apakah sesuatu yang berhajat kepada sifat dan keadaan boleh berdiri sendiri tanpa Pencipta, dan bagaimana perubahan pada makhluk menunjukkan bahawa makhluk bukanlah Dzat Allah? Perbahasan ini pada akhirnya bukan bertujuan memuaskan keinginan akal untuk mengetahui istilah semata-mata. Tujuan yang lebih tinggi ialah menetapkan perbezaan mutlak antara al-Khaliq dan al-makhluq. Apabila seseorang memahami jirim sebagai salah satu kategori dalam alam, dia akan memahami bahawa jirim berada di bawah hukum kejadian, perubahan, keterbatasan dan kebergantungan. Sedangkan Allah Taala tidak berada di bawah hukum alam, kerana Allah ialah Pencipta hukum alam dan Pencipta seluruh alam.

Istilah jirim juga perlu dibezakan daripada istilah alam secara keseluruhan. Alam ialah segala sesuatu selain Allah Taala, menurut pengertian yang masyhur dalam ilmu tauhid. Jirim pula merupakan salah satu kategori yang digunakan untuk menghuraikan sebahagian daripada makhluk yang termasuk dalam alam. Maka hubungan antara kedua-duanya tidak boleh diterbalikkan. Setiap jirim ialah daripada alam, tetapi tidak semestinya setiap perkara yang termasuk dalam perbahasan alam mesti disebut sebagai jirim dalam setiap penggunaan istilah. Perkara ini penting kerana para ulama kadangkala menggunakan istilah alam secara umum, kemudian memerincikannya kepada beberapa kategori tertentu. Dalam sebahagian kerangka ilmu kalam, alam dibahaskan melalui konsep jawhar dan ‘arad. Jirim pula dibincangkan berkaitan dengan sesuatu yang mempunyai susunan, ukuran, batas, bentuk atau sifat-sifat tertentu menurut istilah yang digunakan oleh sesuatu aliran atau kitab. Oleh sebab itu, kita tidak boleh mengambil satu definisi daripada sebuah kitab lalu memaksakannya kepada semua kitab tanpa melihat istilah dan konteks pengarang. Ada istilah yang digunakan oleh mutakallimin dengan makna teknikal tertentu, dan ada pula istilah yang mengalami perincian berbeza antara Ahl al-Sunnah, Mu‘tazilah, falasifah dan kelompok-kelompok lain. Dalam pembelajaran ilmu tauhid, perkara paling penting ialah memahami fungsi istilah tersebut dalam hujah, bukan sekadar menghafal definisinya. Jirim dibincangkan kerana ia termasuk dalam alam, dan alam mempunyai ciri-ciri yang menunjukkan bahawa ia tidak qadim dengan sendirinya. Jika jirim mempunyai ukuran tertentu, tempat tertentu, bentuk tertentu, keadaan tertentu atau menerima perubahan tertentu, maka semua itu menunjukkan sifat berhajat dan terbatas. Sesuatu yang berhajat kepada keadaan dan tidak mampu menentukan keadaan dirinya secara mutlak tidak boleh menjadi Tuhan Yang Maha Kaya daripada seluruh makhluk.

Dalam kerangka ilmu tauhid tradisional, salah satu jalan untuk mengenal Allah ialah melalui nazar terhadap alam. Nazar bukan sekadar melihat dengan mata, tetapi memerhatikan, berfikir dan membuat kesimpulan yang benar berdasarkan dalil. Manusia melihat langit, bumi, gunung, laut, manusia, haiwan, tumbuh-tumbuhan, bintang dan pelbagai bentuk kewujudan. Semua itu berada dalam keadaan tertentu. Ada yang bergerak, ada yang diam; ada yang besar, ada yang kecil; ada yang hidup, ada yang mati; ada yang berubah, berkembang, berkurang, bertambah, bersatu dan berpisah. Keadaan-keadaan tersebut menunjukkan bahawa makhluk mempunyai sifat yang tidak mutlak. Jirim menjadi penting dalam pembahasan ini kerana sesuatu yang berjirim berada dalam lingkungan alam yang mempunyai ukuran, batas dan sifat-sifat tertentu. Apabila sesuatu itu mempunyai sifat yang berubah, maka perubahan tersebut menjadi salah satu tanda bahawa ia bukan Tuhan. Tuhan tidak berubah daripada satu keadaan kepada keadaan yang lain kerana perubahan menunjukkan perpindahan daripada satu keadaan kepada keadaan yang lain, sedangkan Allah Taala bersifat sempurna dan tidak mengalami perubahan yang menunjukkan kekurangan atau perpindahan keadaan seperti makhluk. Maka pemerhatian terhadap jirim bukan berhenti pada jirim. Jirim hanyalah medan yang menunjukkan kepada sesuatu yang lebih tinggi. Seperti seseorang melihat bangunan lalu mengetahui adanya pembina, demikian juga seseorang melihat keteraturan dan keterbatasan alam lalu memahami bahawa alam mempunyai Pencipta. Perbandingan ini bukan bermaksud Allah menyerupai pembina atau penciptaan alam menyerupai pembinaan manusia, tetapi ia menggambarkan prinsip istidlal bahawa sesuatu yang bersifat baharu dan tersusun tidak boleh dianggap wujud tanpa sebab yang mengadakannya.

Perbahasan tentang jirim juga berkait rapat dengan konsep huduth, iaitu kebaharuan atau keadaan sesuatu yang didahului oleh tiada. Dalam ilmu kalam, salah satu bentuk hujah yang masyhur ialah bahawa alam adalah baharu, dan setiap perkara baharu berhajat kepada muhdith, iaitu pihak yang mengadakan. Jirim menjadi salah satu objek penting dalam hujah tersebut kerana jirim mempunyai keadaan dan sifat yang tidak tetap secara mutlak. Sebuah jirim boleh bergerak selepas diam, boleh diam selepas bergerak, boleh berubah ukuran, bentuk, kedudukan atau hubungan dengan perkara lain. Jika sesuatu itu menerima keadaan yang berbeza, maka timbul persoalan: mengapa ia berada dalam keadaan ini dan bukan keadaan yang lain? Mengapa sesuatu jirim berada di tempat tertentu, bukan tempat yang lain? Mengapa ia mempunyai ukuran tertentu, bukan ukuran lain? Mengapa ia bergerak dalam arah tertentu, bukan arah lain? Mengapa ia berada pada masa tertentu dan tidak pada masa yang lain? Soalan-soalan tersebut membawa kepada perbahasan tentang takhsis, iaitu pengkhususan sesuatu kepada satu keadaan daripada berbagai-bagai kemungkinan. Dalam kerangka ini, kewujudan sesuatu keadaan tertentu menunjukkan adanya pihak yang menentukan keadaan tersebut. Jika alam tidak mempunyai penentu, maka tidak ada sebab mengapa satu keadaan menjadi nyata berbanding keadaan-keadaan lain yang juga secara akal dapat dibayangkan. Maka jirim menjadi salah satu medan yang menunjukkan bahawa alam tidak memiliki kewujudan mutlak dan tidak mempunyai kekuasaan mutlak terhadap dirinya sendiri. Ia wujud dalam bentuk yang ditentukan, dalam ukuran yang ditentukan, dengan sifat yang ditentukan, pada masa dan tempat yang ditentukan. Semua ketentuan ini menjadi tanda bahawa ia bukan Tuhan.

Di sinilah pentingnya memahami istilah “kategori tertentu”. Apabila dikatakan jirim merujuk kepada kategori tertentu dalam perbahasan alam, maksudnya ialah jirim bukan sekadar nama kepada apa sahaja yang boleh disentuh oleh manusia. Jirim mempunyai kedudukan sebagai istilah pengelasan. Ilmu tauhid menggunakan istilah pengelasan supaya perbahasan tentang alam tidak menjadi perbahasan yang bercampur-aduk. Jika segala sesuatu hanya disebut “benda”, maka terlalu banyak persoalan akan bercampur. Sebaliknya, apabila ulama mengelaskan sesuatu kepada kategori tertentu, mereka dapat membina hujah dengan lebih tersusun. Misalnya, sesuatu yang mempunyai bentuk, ukuran dan batas dibezakan daripada sesuatu yang merupakan sifat atau keadaan yang menumpang pada sesuatu yang lain. Warna bukan seperti benda yang mempunyai kewujudan tersendiri menurut cara kewujudan jirim. Pergerakan bukan seperti objek yang bergerak. Diam bukan seperti sesuatu yang menjadi tempat diam. Panas bukan seperti objek yang menerima panas. Putih bukan seperti tubuh yang berwarna putih. Maka ulama menggunakan istilah tertentu untuk membezakan antara hakikat-hakikat ini. Dalam kerangka tersebut, jirim dibincangkan bersama ‘arad kerana ‘arad merujuk kepada sifat atau keadaan yang tidak berdiri sendiri menurut istilah mutakallimin, tetapi berlaku pada sesuatu yang menjadi tempat baginya. Dengan membezakan kedua-duanya, para ulama dapat menunjukkan bahawa alam bukan satu hakikat yang tunggal dan sederhana, bahkan terdapat pelbagai jenis kewujudan dan sifat yang saling berkait. Kesemuanya berhajat dan kesemuanya berada di bawah tadbir Allah Taala.

Perbahasan tentang jirim tidak boleh dipisahkan daripada istilah ‘arad. Jika jirim difahami tanpa ‘arad, sebahagian daripada struktur hujah ilmu kalam akan menjadi kabur. ‘Arad dalam istilah ilmu kalam ialah sesuatu yang tidak berdiri dengan sendirinya menurut pengertian teknikal tertentu, sebaliknya memerlukan tempat atau mahall untuk wujud. Warna memerlukan sesuatu yang berwarna. Gerakan memerlukan sesuatu yang bergerak. Diam memerlukan sesuatu yang diam. Kehidupan, menurut perincian tertentu dalam ilmu kalam, juga dibahaskan dalam kategori sifat yang berkaitan dengan makhluk. Demikian juga bentuk, rasa, bau, panas, sejuk dan berbagai-bagai sifat yang boleh berubah pada makhluk. Jirim pula menjadi sesuatu yang menerima keadaan-keadaan tersebut. Apabila kita melihat sebiji batu, misalnya, kita tidak hanya melihat “batu” sebagai satu nama, tetapi kita boleh memerhatikan warna, bentuk, ukuran, berat, kedudukan dan pelbagai sifat yang berkaitan dengannya. Batu itu mempunyai keadaan tertentu dan keadaan tersebut boleh berubah. Batu yang berada di atas tanah boleh dipindahkan ke atas meja. Batu yang panas boleh menjadi sejuk. Batu yang basah boleh menjadi kering. Batu yang berada dalam satu kedudukan boleh berubah kedudukan. Dengan demikian, makhluk tidak mempunyai keadaan yang mutlak. Ia sentiasa berada di bawah ketentuan. Perubahan ‘arad pada jirim menjadi salah satu jalan untuk menunjukkan bahawa jirim dan seluruh alam bersifat baharu menurut hujah yang dibangunkan oleh mutakallimin. Walaupun seseorang tidak menerima setiap perincian teknikal ilmu kalam sebagai satu-satunya bentuk istidlal, prinsip asasnya tetap penting: makhluk yang berubah, terbatas dan berhajat tidak boleh disamakan dengan Allah Yang Maha Sempurna.

Perlu juga difahami bahawa istilah jirim dalam ilmu kalam tidak semestinya sama dengan istilah “matter” dalam fizik moden. Ini adalah satu kesilapan yang sangat mudah berlaku apabila seseorang membaca kitab turath menggunakan istilah moden secara langsung. Dalam sains moden, “matter” mempunyai pengertian yang berkembang berdasarkan teori fizik, dan pembahasan tentang zarah, medan, tenaga, ruang-masa dan struktur asas alam mempunyai kerangka yang sangat berbeza daripada kerangka mutakallimin. Jirim dalam kitab tauhid tidak boleh terus disamakan dengan atom, molekul, proton, neutron atau quark. Bahkan tidak tepat untuk mengatakan bahawa jirim dalam ilmu kalam ialah “atom” dalam pengertian sains moden. Sebahagian mutakallimin membincangkan jawhar fard sebagai satu unit asas yang tidak dapat dibahagi menurut teori tertentu, tetapi konsep ini mempunyai sejarah dan makna tersendiri dan tidak boleh dipaksa menjadi sama dengan atom atau zarah subatom dalam fizik moden. Atom sendiri dalam sejarah sains telah mengalami perubahan definisi dan akhirnya diketahui mempunyai struktur dalaman yang lebih kompleks. Oleh itu, apabila kita membincangkan jirim sebagai kategori dalam ilmu tauhid, kita hendaklah kekal dalam kerangka istilah yang sedang dibincangkan. Ilmu tauhid tidak bergantung kepada pengetahuan bahawa manusia moden menemui elektron, proton atau quark untuk membuktikan kewujudan Allah. Dalil tentang kewujudan Allah tidak menjadi sah hanya kerana sesuatu teori fizik tertentu. Sebaliknya, ilmu tauhid menggunakan pemerhatian terhadap sifat alam secara lebih asas: alam itu wujud, alam itu terbatas, alam mengalami perubahan, alam berhajat, dan alam tidak memiliki sifat ketuhanan. Maka janganlah istilah jirim dicampur-adukkan dengan istilah fizik moden sehingga menyebabkan perbahasan aqidah bergantung kepada teori sains yang mungkin berubah.

Perbezaan ini sangat penting kerana ilmu tauhid membahaskan perkara yang lebih asas daripada teori fizik. Fizik bertanya tentang bagaimana alam berfungsi, bagaimana tenaga dan jirim berinteraksi, bagaimana struktur zarah terbentuk, bagaimana graviti beroperasi dan bagaimana hukum alam dapat diterangkan secara matematik. Ilmu tauhid pula bertanya tentang persoalan yang lebih mendasar daripada itu: siapakah yang menciptakan alam, adakah alam ini qadim atau baharu, adakah alam berdiri sendiri, apakah sifat Tuhan, apakah hubungan antara Pencipta dengan ciptaan, dan mengapa sesuatu yang bersifat mumkin tidak boleh menjadi Tuhan. Oleh itu, apabila jirim digunakan dalam perbahasan tauhid, jirim berfungsi sebagai salah satu contoh atau kategori makhluk yang menjadi medan renungan terhadap kekuasaan Allah. Sains boleh menerangkan bahawa jirim mempunyai struktur tertentu, tetapi ilmu tauhid bertanya lebih jauh tentang hakikat kebergantungan seluruh struktur tersebut kepada Allah. Sains boleh menerangkan bagaimana bintang terbentuk, tetapi ilmu tauhid bertanya siapa yang menciptakan bintang, hukum yang mengatur kewujudannya dan segala sebab yang memungkinkan kewujudannya. Sains boleh menjelaskan perubahan fizikal, tetapi ilmu tauhid menjadikan perubahan tersebut sebagai bahan renungan terhadap sifat makhluk yang tidak kekal dalam keadaan yang sama. Dengan demikian, kedua-dua bidang boleh berinteraksi pada tingkat tertentu, tetapi tidak boleh dicampur sehingga sempadan metodologi hilang. Jirim dalam ilmu tauhid ialah istilah dalam satu kerangka metafizik dan teologi, bukan istilah teknikal fizik moden.

Apabila para ulama memasukkan perbahasan jirim dan ‘arad dalam maudhu‘ ilmu tauhid, hal itu juga menunjukkan kehalusan kaedah mereka dalam membina hujah. Mereka tidak sekadar berkata bahawa “alam ini ada Pencipta” tanpa menjelaskan mengapa alam memerlukan Pencipta. Mereka melihat ciri-ciri alam lalu menyusun hujah daripada sifat makhluk. Jirim mempunyai keadaan. Keadaan itu berubah. Jirim tidak menentukan dirinya sendiri secara mutlak. Ia berada dalam ukuran dan keadaan tertentu. Ia tidak boleh berada dalam semua keadaan yang mungkin pada masa yang sama. Ia menerima perubahan. Ia tidak mempunyai sifat ketuhanan yang mutlak. Semua ini menjadi bahan untuk menunjukkan bahawa jirim tidak qadim dan tidak wajib al-wujud. Dalam bahasa yang lebih mudah, jirim tidak memiliki kewujudan yang tidak berhajat. Ia wujud dalam bentuk tertentu dan memerlukan penjelasan tentang kewujudannya. Jika sesuatu itu boleh ada atau tiada, maka ia tidak wajib wujud dengan sendirinya. Jika ia benar-benar ada, terdapat sebab yang mengadakan atau menentukan kewujudannya. Pada akhirnya, rangka hujah tersebut membawa kepada satu kesimpulan besar bahawa wujudnya alam memerlukan Wujud Yang Tidak Berhajat. Wujud Yang Tidak Berhajat itulah Allah Taala. Maka perbahasan jirim sebenarnya mengajar manusia bahawa apa yang dilihat sebagai “benda” di sekelilingnya tidak boleh menjadi tempat pergantungan mutlak. Batu, tanah, air, tubuh manusia, planet, bintang dan segala bentuk makhluk adalah berada dalam alam. Kesemuanya bukan pencipta diri sendiri. Kesemuanya menerima hukum dan ketentuan. Kesemuanya berhajat kepada Allah.

Dalam kerangka ini, istilah wajib, mustahil dan ja’iz juga mempunyai hubungan dengan perbahasan jirim. Dalam ilmu tauhid, pembahagian ini digunakan untuk menerangkan hukum akal terhadap sesuatu. Wajib ialah perkara yang tidak boleh tidak menurut pertimbangan akal, mustahil ialah perkara yang tidak mungkin berlaku, manakala ja’iz ialah perkara yang boleh berlaku dan boleh tidak berlaku. Apabila jirim diperhatikan, kita mendapati bahawa kewujudannya bukan sesuatu yang wajib pada dirinya. Jirim tertentu boleh wujud, tetapi secara akal kita memahami bahawa ia juga mungkin tidak wujud atau boleh wujud dalam keadaan lain. Sebiji batu boleh berada di tempat A atau tempat B. Sebuah pokok boleh menjadi kecil sebelum menjadi besar. Tubuh manusia mengalami perubahan daripada bayi kepada dewasa, kemudian tua. Air boleh berada dalam keadaan tertentu bergantung kepada keadaan yang berlaku padanya. Semua ini menunjukkan sifat kemungkinan dan kebergantungan. Jirim tidak memiliki kewujudan yang mesti ada tanpa sebarang sebab. Oleh sebab itu, ia termasuk dalam perkara mumkin atau ja’iz dari sudut kewujudan. Berbeza dengan Allah Taala yang wajib al-wujud, iaitu kewujudan-Nya tidak bergantung kepada selain-Nya dan mustahil bagi Allah tidak ada. Perbezaan ini merupakan salah satu asas paling besar dalam ilmu tauhid: makhluk mempunyai kewujudan yang bergantung, sedangkan Allah mempunyai kewujudan yang tidak bergantung. Makhluk berhajat kepada Allah pada setiap saat, sedangkan Allah tidak berhajat kepada sesiapa.

Jika manusia memahami perkara ini dengan benar, perbahasan jirim tidak lagi menjadi perbahasan istilah yang kering. Ia menjadi jalan untuk memurnikan tauhid. Apabila seseorang memandang tubuhnya sendiri, dia melihat jirim yang mempunyai ukuran, bentuk, berat dan perubahan. Tubuhnya dahulu tidak ada, kemudian berada dalam rahim, kemudian lahir, membesar, sakit, sihat, lemah dan akhirnya mati. Tidak ada satu pun keadaan tersebut menunjukkan sifat ketuhanan. Bahkan setiap keadaan menunjukkan kebergantungan. Manusia tidak memilih sendiri untuk dilahirkan. Manusia tidak mencipta bahan tubuhnya. Manusia tidak menentukan sepenuhnya kapan tubuhnya membesar, kapan rambutnya tumbuh, kapan tulangnya mengeras atau kapan kekuatannya berkurang. Semua itu menunjukkan bahawa manusia ialah makhluk yang diatur. Jika tubuh manusia sendiri adalah sesuatu yang diatur, maka tidak mungkin tubuh manusia menjadi Tuhan. Demikian juga makhluk-makhluk lain. Matahari tidak menciptakan dirinya. Bulan tidak menciptakan dirinya. Laut tidak menciptakan dirinya. Gunung tidak menciptakan dirinya. Jirim-jirim yang ada di alam tidak memiliki kekuasaan mutlak terhadap dirinya. Kesemuanya tunduk kepada ketetapan Allah. Dengan cara ini, perbahasan tentang jirim boleh membebaskan manusia daripada kecenderungan memandang alam sebagai sesuatu yang berdiri sendiri. Alam hanyalah ayat-ayat kauniyyah yang menunjukkan kepada Pencipta.

Dalam penggunaan ilmu tauhid, seseorang juga perlu berhati-hati terhadap persoalan tempat. Jirim biasanya mempunyai hubungan dengan ukuran, arah, ruang dan kedudukan menurut perbahasan alam. Makhluk yang berjirim mempunyai batas dan hubungan tertentu dengan jirim yang lain. Apabila dua objek berada pada lokasi yang berbeza, terdapat pemisahan dan jarak antara kedua-duanya. Semua ini merupakan sifat alam. Tetapi Allah Taala bukan jirim dan bukan ‘arad. Allah tidak boleh disamakan dengan makhluk. Allah bukan tubuh yang mempunyai ukuran. Allah bukan objek yang memenuhi ruang sebagaimana makhluk. Allah tidak memerlukan tempat sebagaimana jirim memerlukan tempat menurut hukum makhluk. Di sinilah perbahasan jirim mempunyai fungsi penting dalam aqidah: ia membantu seseorang membezakan secara jelas antara sifat Pencipta dan sifat ciptaan. Jika seseorang menyamakan Allah dengan jirim, dia telah merosakkan asas tanzih, iaitu mensucikan Allah daripada persamaan dengan makhluk. Firman Allah Taala dalam Surah al-Syura ayat 11 menyatakan bahawa tiada sesuatu pun yang menyerupai-Nya. Maka segala konsep yang merupakan ciri khusus makhluk tidak boleh dipindahkan kepada Allah dengan cara yang menjadikan Allah seperti makhluk. Jirim mempunyai batas, ukuran, bentuk dan kebergantungan. Allah tidak disifatkan dengan sifat-sifat makhluk tersebut. Inilah salah satu hikmah mengapa pembahasan tentang jirim muncul dalam ilmu tauhid: supaya seseorang memahami sifat alam dan dengan itu memahami bahawa Allah tidak termasuk dalam kategori alam.

Namun, memahami bahawa Allah bukan jirim tidak bererti manusia boleh membayangkan hakikat Allah. Sebaliknya, apabila kita menafikan bahawa Allah ialah jirim, kita sedang menafikan sesuatu yang merupakan ciri makhluk, bukan mendakwa bahawa kita telah memahami hakikat Dzat Allah. Hakikat Dzat Allah tidak dapat dicapai oleh pancaindera manusia. Allah tidak menyerupai sesuatu pun daripada ciptaan-Nya. Oleh sebab itu, ilmu tauhid mengajar dua perkara secara seimbang: menetapkan apa yang wajib bagi Allah dan menafikan apa yang mustahil bagi Allah. Allah bersifat dengan sifat kesempurnaan yang layak bagi-Nya, dan Allah suci daripada sifat kekurangan serta sifat makhluk. Dalam perbahasan sifat-sifat khabariyyah, prinsip yang sangat penting ialah menetapkan apa yang datang dalam nas dengan cara yang layak bagi kebesaran Allah tanpa menyerupakan Allah dengan makhluk. Maka perbahasan jirim tidak boleh dijadikan alasan untuk menolak nas-nas sifat Allah atau memaksa nas kepada falsafah tertentu. Sebaliknya, jirim dibincangkan untuk menjelaskan bahawa Allah bukan makhluk. Nas wahyu tetap menjadi asas aqidah, manakala akal yang sihat digunakan untuk memahami, menyusun dan mempertahankan perkara yang tidak bercanggah dengan wahyu. Akal tidak mencipta Allah dan akal tidak menentukan hakikat Dzat Allah. Akal hanya mengenal melalui tanda-tanda dan dalil bahawa Allah itu wujud, Esa, berkuasa dan tidak menyerupai makhluk.

Jirim juga berkait dengan persoalan perubahan. Perubahan merupakan salah satu ciri yang paling mudah diperhatikan pada alam. Jirim yang sama boleh mengalami pelbagai keadaan. Tubuh manusia berubah daripada kecil kepada besar, daripada kuat kepada lemah. Tumbuhan tumbuh daripada biji, kemudian menjadi anak pokok, membesar, berbunga dan mengeluarkan buah. Batu boleh dihancurkan menjadi serpihan. Air boleh berubah daripada cecair kepada wap atau ais. Besi boleh berkarat. Kayu boleh terbakar dan berubah menjadi abu. Dalam setiap contoh tersebut terdapat perubahan keadaan. Ilmu tauhid mengambil perhatian terhadap perubahan ini kerana perubahan menunjukkan bahawa sesuatu tidak berada dalam satu keadaan mutlak yang tidak berubah. Jika sesuatu itu berubah daripada satu keadaan kepada keadaan lain, maka timbul persoalan tentang faktor yang menyebabkan perubahan. Makhluk tidak memiliki kuasa mutlak untuk menentukan dirinya. Ia dipengaruhi oleh sebab-sebab dan keadaan-keadaan yang berada di luar dirinya. Bahkan sebab-sebab tersebut sendiri adalah makhluk yang berhajat kepada sebab dan ketentuan Allah. Oleh itu, rangkaian sebab dalam alam tidak menjadikan alam bebas daripada Allah. Sebaliknya, Allah menciptakan sebab dan musabbab serta mengatur semuanya menurut hikmah-Nya. Jirim yang berubah menjadi salah satu tanda bahawa alam berada dalam tadbiran. Sesuatu yang ditadbir tidak boleh menjadi Tuhan yang mutlak.

Perbahasan jirim juga boleh membantu seseorang memahami perbezaan antara sebab dan Pencipta sebab. Manusia mungkin melihat api membakar kain. Dari sudut pengalaman, pembakaran berlaku apabila api bertemu bahan yang boleh terbakar dalam keadaan tertentu. Tetapi dalam aqidah, api bukan Tuhan dan api bukan pencipta mutlak. Api hanyalah sebab yang Allah jadikan. Begitu juga air menghilangkan dahaga, makanan mengenyangkan, ubat menjadi sebab kepada kesembuhan, dan graviti menyebabkan objek jatuh menurut hukum yang Allah tetapkan pada alam. Semua itu tidak berdiri sendiri secara mutlak. Jirim yang menjadi sebab tidak memiliki kekuasaan mutlak. Ia juga berhajat kepada Allah. Apabila manusia memahami perkara ini, dia tidak akan terperangkap dalam dua kesilapan yang bertentangan. Kesilapan pertama ialah menafikan sebab sehingga seluruh aturan alam dianggap tidak mempunyai hubungan yang nyata. Kesilapan kedua ialah menganggap sebab mempunyai kekuasaan bebas daripada Allah. Aqidah yang benar mengakui sebab sebagai sebab, tetapi meyakini Allah sebagai Musabbib al-Asbab, iaitu pihak yang menciptakan sebab, menetapkan sifatnya dan mengatur hasilnya. Jirim berada dalam rangka ini. Batu, air, api, tanah, tubuh manusia dan segala benda yang menjadi sebab dalam alam tidak mempunyai kuasa ketuhanan. Kesemuanya ialah makhluk.

Apabila jirim dikaitkan dengan ‘arad, kita dapat melihat lagi satu lapisan penting dalam perbahasan alam. Jirim tidak dapat difahami sebagai sesuatu yang terpisah daripada sifat-sifat yang berlaku padanya. Sesuatu objek mempunyai warna tertentu, ukuran tertentu, bentuk tertentu, kedudukan tertentu dan keadaan tertentu. Namun keadaan-keadaan itu boleh berubah. Rumah yang dahulu berwarna putih boleh dicat hitam. Besi yang dahulu bersih boleh menjadi berkarat. Air yang dahulu jernih boleh menjadi keruh. Tubuh yang dahulu sihat boleh menjadi sakit. Perubahan seperti ini memperlihatkan bahawa sifat-sifat yang ada pada makhluk bukanlah sifat kesempurnaan mutlak yang tidak mungkin berubah. Ia merupakan sifat yang Allah ciptakan pada makhluk. Apabila sifat itu berubah, jirim yang menjadi tempat berlakunya perubahan juga menunjukkan kebergantungannya kepada Allah. Maka ilmu tauhid tidak hanya melihat “benda”, tetapi melihat jaringan sifat, keadaan dan perubahan yang berlaku pada benda tersebut. Dalam bahasa yang lebih luas, seluruh alam adalah medan yang menunjukkan kekuasaan Allah. Jirim menunjukkan kewujudan sesuatu yang terbatas. ‘Arad menunjukkan keadaan yang berubah. Hubungan antara kedua-duanya menunjukkan bahawa alam tidak mempunyai sifat ketuhanan. Dengan demikian, perbahasan yang kelihatan teknikal sebenarnya membawa manusia kepada persoalan tauhid yang sangat besar.

Jirim juga tidak boleh dianggap sebagai sesuatu yang mempunyai kewujudan bebas hanya kerana manusia boleh melihat atau menyentuhnya. Penglihatan dan sentuhan bukan ukuran mutlak bagi kewujudan segala sesuatu. Banyak perkara yang wujud tidak dapat dilihat secara langsung oleh mata manusia. Bahkan dalam pengalaman harian sendiri, seseorang tidak melihat “masa” seperti melihat batu, tetapi manusia menyedari perjalanan masa. Manusia tidak melihat kesan graviti sebagai sebuah objek, tetapi melihat kesannya. Dalam ilmu tauhid, persoalan kewujudan tidak boleh dihadkan kepada apa yang boleh disentuh. Allah sendiri tidak dapat dicapai oleh penglihatan duniawi dengan cara yang menjadikan Allah seperti objek fizikal. Alam ghaib juga merangkumi perkara yang tidak dapat diketahui semata-mata melalui pancaindera. Maka pembahagian jirim dan ‘arad bukanlah satu dakwaan bahawa segala kewujudan mesti berada dalam bentuk benda fizikal. Ia ialah satu sistem istilah untuk menerangkan jenis-jenis perkara dalam alam berdasarkan sifat-sifat tertentu. Allah berada di luar kategori alam. Oleh sebab itu, seseorang tidak boleh menggunakan kaedah yang digunakan untuk mengenal jirim lalu menggunakannya untuk membayangkan Allah. Allah tidak termasuk dalam kategori objek yang boleh ditimbang, diukur, dibandingkan atau dibatasi seperti makhluk.

Di sini dapat dilihat mengapa ilmu tauhid sangat menekankan perbezaan antara al-Khaliq dan al-makhluq. Jika seseorang gagal membezakan kedua-duanya, dia mudah terjatuh ke dalam pelbagai bentuk kesalahan aqidah. Ada manusia yang memandang alam sehingga menganggap alam itu sendiri mempunyai sifat ketuhanan. Ada yang menganggap Tuhan sebahagian daripada alam. Ada yang membayangkan Tuhan seperti jirim yang besar dan tidak terbatas. Ada yang menganggap Allah berada dalam ruang seperti objek. Semua gambaran tersebut bermula daripada kegagalan memahami perbezaan kategori. Allah ialah Pencipta jirim, bukan jirim. Allah ialah Pencipta ruang, bukan makhluk yang bergantung kepada ruang seperti jirim. Allah ialah Pencipta masa, bukan makhluk yang mengalami perubahan dari satu masa kepada masa yang lain. Allah ialah Pencipta segala sebab dan musabbab, bukan salah satu daripada sebab yang berada dalam rangka alam. Oleh itu, apabila dikatakan bahawa jirim ialah kategori tertentu dalam alam, salah satu implikasi pentingnya ialah kita mengetahui bahawa Allah tidak termasuk dalam kategori tersebut. Allah tidak tertakluk kepada pembahagian makhluk. Segala pembahagian seperti jirim dan ‘arad ialah pembahagian terhadap alam. Allah adalah Tuhan alam, bukan sebahagian daripada alam.

Perbahasan ini juga memberi asas untuk memahami konsep mumkin al-wujud. Jirim, sebagai makhluk, tidak mempunyai kewujudan yang wajib pada dirinya. Ia boleh ada dan boleh tiada. Sesuatu jirim boleh berubah, hilang, rosak, terpisah, bersatu atau berpindah. Jika kita melihat sebuah bangunan, bangunan itu boleh wujud selepas sebelumnya tiada. Bahan yang membentuknya juga mempunyai keadaan yang sebelumnya berbeza. Kayu, batu, simen, besi dan sebagainya dikumpulkan dalam susunan tertentu. Tidak ada satu pun daripada bahan tersebut yang menentukan secara mutlak bahawa ia mesti berada dalam bentuk bangunan tersebut. Maka kewujudan bangunan itu merupakan sesuatu yang ditentukan. Demikian juga seluruh alam. Alam mempunyai banyak kemungkinan keadaan, tetapi satu keadaan tertentu menjadi nyata. Penentuan itu menunjukkan kepada adanya murajjih, iaitu pihak yang menentukan salah satu kemungkinan. Dalam ilmu tauhid, Allah ialah Yang Mengadakan dan Menentukan. Allah tidak berhajat kepada penentu di luar Dzat-Nya. Jika Allah sendiri memerlukan penentu, maka penentu itu pula memerlukan penentu, dan akan berlaku tasalsul yang tidak berkesudahan. Maka akal yang sihat memahami bahawa mesti ada Wujud Yang Wajib, yang tidak berhajat kepada selain-Nya. Inilah Allah Taala.

Dalam memahami jirim, kita juga perlu mengelakkan kecenderungan untuk menganggap semua perbahasan mutakallimin sebagai terminologi yang mesti diterima dengan definisi yang sama oleh setiap ulama. Ilmu kalam mempunyai sejarah yang panjang. Istilah jawhar, ‘arad, jirim dan jism telah dibincangkan oleh pelbagai kelompok dengan definisi yang berbeza. Sebahagian perbahasan itu lahir sebagai jawapan kepada persoalan falsafah tertentu, sebahagian lagi sebagai bantahan terhadap pandangan golongan yang menganggap alam qadim, dan sebahagian lagi untuk membina hujah terhadap kelompok yang menolak sifat-sifat Allah atau mempunyai fahaman yang menyimpang. Oleh itu, apabila seseorang mempelajari istilah jirim, dia hendaklah mempelajarinya dalam konteks kitab yang digunakan. Tidak tepat untuk mengambil satu definisi lalu menyatakan bahawa semua ulama Islam sepanjang sejarah mempunyai definisi yang sama. Bahkan istilah jism dan jirim sendiri kadangkala mempunyai perincian yang berbeza mengikut mazhab kalam dan konteks perbahasan. Yang penting bagi ilmu tauhid ialah memahami prinsip bahawa Allah bukan makhluk dan makhluk tidak boleh disamakan dengan Allah. Perbahasan teknikal tentang bagaimana jirim ditakrifkan menjadi alat untuk mencapai pemahaman tersebut, bukan matlamat aqidah itu sendiri.

Jika seseorang membaca perbahasan jirim secara terpisah daripada tujuan ilmu tauhid, dia mungkin menganggapnya sebagai perbahasan falsafah yang terlalu abstrak. Tetapi apabila diletakkan dalam rangka mabadi ilmu tauhid, kedudukannya menjadi lebih jelas. Mabadi menjelaskan bahawa ilmu tauhid membahaskan perkara berkaitan Dzat Allah, sifat-sifat-Nya, para rasul, serta makhluk yang dijadikan sebagai dalil kepada kewujudan dan sifat-sifat Pencipta. Jirim masuk dalam bahagian yang terakhir ini. Jirim tidak menjadi subjek kerana manusia perlu mengetahui setiap butiran fizik jirim untuk menjadi seorang mukmin. Jirim menjadi subjek kerana pengenalan terhadap alam boleh membawa manusia kepada pengenalan terhadap Allah. Ini sama seperti melihat penciptaan langit dan bumi dalam al-Quran. Al-Quran mengajak manusia melihat tanda-tanda kebesaran Allah pada alam, tetapi tujuan akhirnya bukan supaya manusia berhenti pada alam. Allah berfirman dalam Surah Fussilat ayat 53 bahawa Allah akan memperlihatkan kepada manusia tanda-tanda-Nya pada ufuk dan pada diri mereka sehingga jelas kepada mereka bahawa ia adalah benar. Alam menjadi ayat. Jirim menjadi sebahagian daripada ayat. Tetapi orang yang hanya melihat ayat tanpa mengenal Yang Mengutuskan ayat akan berhenti pada makhluk dan gagal sampai kepada tujuan renungan.

Oleh sebab itu, perbahasan jirim sepatutnya menghasilkan rasa kehambaan. Apabila manusia memahami bahawa tubuhnya sendiri adalah jirim yang berhajat kepada Allah, dia akan menyedari bahawa kekuatan yang ada padanya bukan miliknya secara mutlak. Tubuh yang kuat boleh menjadi lemah. Mata yang melihat boleh menjadi kabur. Tangan yang mampu menggenggam boleh menjadi tidak berdaya. Kaki yang mampu berjalan boleh menjadi tidak mampu berdiri. Jirim yang dahulu kelihatan gagah akhirnya menjadi lemah dan kembali kepada tanah. Semua ini bukan sekadar fakta biologi. Bagi orang beriman, ia merupakan tanda kehambaan. Manusia bukan Tuhan. Manusia ialah hamba. Tubuhnya milik Allah. Nafasnya dengan izin Allah. Kekuatannya dengan pemberian Allah. Kesihatannya dengan nikmat Allah. Apabila seseorang memahami hakikat ini, ilmu tauhid tidak lagi hanya menjadi perbahasan intelektual. Ia menjadi jalan kepada ubudiyyah. Jirim yang pada awalnya dibincangkan dalam bahasa teknikal akhirnya mengajar manusia bahawa dirinya sendiri tidak memiliki apa-apa secara mutlak. Dia datang daripada ketiadaan, diberikan kewujudan, diberikan tubuh, diberikan sifat, diberikan kemampuan, kemudian akan kembali kepada Allah.

Perkara yang sama berlaku apabila seseorang melihat alam sekitar. Gunung yang besar tetap makhluk. Laut yang luas tetap makhluk. Matahari yang jauh lebih besar daripada bumi tetap makhluk. Bintang-bintang yang tidak terhitung jumlahnya tetap makhluk. Apa sahaja ukuran jirim, betapa besarnya sekalipun, ia tetap berada dalam kategori makhluk. Besar tidak menjadikannya Tuhan. Kuat tidak menjadikannya Tuhan. Lama wujud tidak menjadikannya Tuhan. Bahkan jika sesuatu makhluk mempunyai usia yang sangat panjang, ia tetap bergantung kepada Allah. Ini mengajar manusia supaya tidak tertipu dengan kebesaran makhluk. Dalam sejarah manusia, banyak kaum menyembah matahari, bulan, bintang, batu, pokok dan patung. Mereka melihat kebesaran atau manfaat tertentu pada makhluk lalu memberikan kepadanya hak ketuhanan. Ilmu tauhid datang untuk memutuskan kekeliruan tersebut. Apa sahaja yang termasuk dalam alam tidak layak disembah kerana ia sendiri adalah makhluk. Jirim tidak boleh menjadi Tuhan kerana jirim adalah sesuatu yang terbatas, berhajat dan berada dalam rangka penciptaan. Tuhan ialah Allah Yang Menciptakan seluruh jirim.

Apabila jirim disebut sebagai kategori dalam perbahasan alam, istilah “alam” juga perlu difahami dengan tepat. Alam bukan sekadar bumi atau ruang angkasa. Dalam ilmu tauhid, alam merujuk kepada makhluk secara umum, iaitu segala sesuatu selain Allah. Maka manusia, malaikat, jin, langit, bumi, bintang, haiwan, tumbuhan dan segala makhluk yang diciptakan Allah termasuk dalam alam. Namun tidak semuanya semestinya dibincangkan menggunakan kategori jirim dengan cara yang sama. Sebahagian perkara ghaib mempunyai perbahasan tersendiri. Malaikat, misalnya, ialah makhluk yang wajib dipercayai berdasarkan wahyu, tetapi hakikat mereka tidak boleh dipaksa masuk ke dalam gambaran jirim berdasarkan pengalaman manusia. Di sinilah pentingnya sumber wahyu. Ilmu tauhid tidak hanya bergantung kepada pemerhatian terhadap jirim. Ia juga membahaskan perkara yang dikhabarkan oleh Rasulullah seperti malaikat, hari kiamat, syurga, neraka dan kehidupan akhirat. Jirim merupakan satu kategori dalam pembahasan alam, tetapi alam jauh lebih luas daripada apa yang dapat dicerap oleh pancaindera manusia. Oleh itu, ilmu tauhid menggabungkan dalil akal dan dalil wahyu menurut tempat masing-masing. Akal membantu memahami bahawa alam mempunyai Pencipta. Wahyu memberitahu manusia perkara-perkara ghaib yang tidak dapat dicapai melalui akal secara bebas.

Jirim juga boleh dibincangkan dari sudut keterbatasan. Setiap jirim yang dapat kita kenal melalui pengalaman mempunyai ukuran atau sifat tertentu. Sebuah buku mempunyai panjang, lebar dan ketebalan tertentu. Sebuah rumah mempunyai saiz tertentu. Sebatang pokok mempunyai ketinggian tertentu. Tubuh manusia mempunyai bentuk dan ukuran tertentu. Bintang dan planet juga mempunyai ukuran menurut pengetahuan astronomi. Walaupun ukuran sesuatu benda boleh menjadi sangat besar atau sangat kecil, ia tetap mempunyai keadaan tertentu. Keterbatasan ini menjadi tanda bahawa makhluk tidak memiliki kesempurnaan mutlak. Allah pula tidak boleh disamakan dengan makhluk dari sudut ukuran dan batas. Allah bukan objek yang boleh diukur oleh alat manusia. Jika sesuatu boleh diukur, maka ia berada dalam lingkungan tertentu dan mempunyai had tertentu menurut kaedah pengukuran. Allah tidak berada dalam kategori itu. Maka apabila seseorang memahami jirim, dia sebenarnya sedang belajar memahami salah satu sifat umum makhluk: keterbatasan. Keterbatasan makhluk menjadi salah satu sebab manusia perlu bergantung kepada Allah. Yang terbatas memerlukan Yang Tidak Terbatas dalam kekuasaan-Nya, dan yang berhajat memerlukan Yang Maha Kaya.

Namun, istilah “tidak terbatas” apabila digunakan kepada Allah juga perlu difahami dengan cermat. Ia tidak bermaksud Allah ialah “jirim yang sangat besar sehingga tiada penghujung”. Ini merupakan kesalahan kategori. Sesuatu jirim yang diperbesar tanpa penghujung tetap dibayangkan dalam kategori jirim. Allah bukan jirim. Allah bukan tubuh yang tidak berkesudahan. Allah bukan objek kosmik yang lebih besar daripada seluruh alam. Allah ialah Pencipta alam. Maka apabila kita mengatakan Allah Maha Besar, kita tidak boleh menerjemahkan kebesaran Allah dengan ukuran fizikal seperti panjang, lebar atau isipadu. Kebesaran Allah ialah kebesaran yang layak bagi Dzat-Nya, kesempurnaan kekuasaan-Nya, kebesaran keagungan-Nya dan kemutlakan ketuhanan-Nya. Ini merupakan perkara penting yang boleh diperoleh daripada memahami jirim secara betul. Jirim mempunyai ukuran dan batas. Allah tidak disamakan dengan jirim. Maka seseorang tidak boleh menggunakan kategori jirim untuk membayangkan Allah. Perbahasan jirim sepatutnya menambahkan tanzih, bukan membawa kepada tajsim.

Dalam tradisi ilmu tauhid, persoalan tajsim mempunyai kaitan langsung dengan perbahasan ini. Tajsim ialah menjadikan atau menganggap Allah sebagai jisim dengan makna yang membawa kepada penyamaan Allah dengan makhluk. Jika seseorang menganggap Allah sebagai tubuh seperti tubuh makhluk, dia telah merosakkan asas aqidah bahawa tiada sesuatu pun yang menyerupai Allah. Allah bukan jirim. Allah bukan ‘arad. Allah bukan makhluk. Allah tidak dilahirkan dan tidak melahirkan. Allah tidak berhajat kepada tempat sebagaimana makhluk berhajat kepada tempat. Allah tidak memerlukan sesuatu untuk mempertahankan kewujudan-Nya. Allah tidak mengalami perubahan seperti perubahan jirim. Semua perkara ini membantu manusia memahami perbezaan mutlak antara Allah dan alam. Tetapi pada masa yang sama, seseorang tidak boleh menggunakan penafian terhadap jirim untuk menafikan segala sifat yang Allah tetapkan bagi Diri-Nya. Kita tidak mengatakan bahawa kerana Allah bukan jirim maka semua nas tentang sifat Allah mesti ditolak. Prinsip yang benar ialah menetapkan apa yang Allah dan Rasul-Nya tetapkan, menafikan apa yang Allah dan Rasul-Nya nafikan, dan menolak penyerupaan Allah dengan makhluk. Allah berfirman dalam Surah al-Ikhlas bahawa tidak ada sesuatu pun yang setara dengan-Nya. Inilah neraca yang mengawal perbahasan.

Jirim juga mempunyai hubungan dengan konsep ta‘ayyun, iaitu sesuatu yang tertentu dan dapat dibezakan daripada yang lain. Sebuah jirim bukan sekadar “ada” secara umum, tetapi ia mempunyai identiti tertentu dalam alam. Batu ini bukan batu yang itu. Pokok ini bukan pokok yang lain. Tubuh manusia yang satu bukan tubuh manusia yang lain. Setiap sesuatu mempunyai ciri tertentu yang membezakannya. Perbezaan ini membawa kita kepada persoalan tentang takhsis. Mengapa sesuatu mempunyai ciri tertentu? Mengapa manusia dilahirkan dengan rupa tertentu? Mengapa sebuah pokok mempunyai daun dengan bentuk tertentu? Mengapa sebuah planet mempunyai ukuran tertentu? Mengapa alam mempunyai hukum tertentu? Walaupun sains boleh menerangkan mekanisme yang berlaku pada tingkat tertentu, persoalan metafizik tentang mengapa keseluruhan sistem itu wujud dan mengapa hukum-hukum tersebut berlaku tetap mempunyai ruang perbahasan tersendiri. Ilmu tauhid menggunakan kewujudan sesuatu yang tertentu sebagai dalil bahawa ia telah ditentukan. Jirim tidak memilih sifatnya sendiri secara mutlak. Ia berada dalam satu susunan yang ditentukan. Ini membawa manusia kepada Pencipta Yang Maha Menentukan.

Perkara ini juga boleh dikaitkan dengan hikmah penciptaan. Allah bukan sahaja mencipta jirim secara rawak tanpa tujuan. Alam menunjukkan hikmah, aturan dan tanda kekuasaan. Dalam al-Quran, Allah berulang kali mengajak manusia melihat langit dan bumi, pergantian malam dan siang, penciptaan manusia, hujan, tumbuh-tumbuhan, kapal yang belayar, gunung dan berbagai-bagai makhluk. Semua itu merupakan tanda-tanda bagi orang yang mahu berfikir. Tetapi al-Quran tidak mengajar manusia menyembah alam. Bahkan semakin seseorang mengenal alam, semakin dia sepatutnya mengenal kebesaran Allah. Jirim menjadi “ayat” dalam bahasa penciptaan. Ia tidak berkata dengan lidah manusia, tetapi keadaannya menunjukkan bahawa ia dicipta. Ia mempunyai susunan yang menunjukkan hikmah. Ia mempunyai keterbatasan yang menunjukkan kehambaan. Ia mempunyai perubahan yang menunjukkan kebaharuan. Ia mempunyai kebergantungan yang menunjukkan bahawa ia bukan Tuhan. Dengan demikian, jirim menjadi salah satu bahan renungan tauhid. Orang yang memahami hal ini akan melihat alam dengan mata yang berbeza. Dia tidak melihat batu hanya sebagai batu. Dia melihat batu sebagai makhluk Allah. Dia tidak melihat tubuhnya hanya sebagai susunan fizikal. Dia melihat tubuhnya sebagai amanah daripada Allah. Dia tidak melihat langit hanya sebagai ruang kosong. Dia melihat langit sebagai tanda kebesaran Allah.

Walau bagaimanapun, renungan terhadap jirim tidak boleh membawa kepada dakwaan-dakwaan saintifik yang tidak mempunyai asas. Ini sangat penting dalam penulisan tauhid pada zaman moden. Ada kecenderungan untuk mengambil setiap penemuan fizik kemudian memaksa penemuan tersebut menjadi tafsiran ayat al-Quran. Pendekatan seperti ini berisiko kerana teori saintifik boleh berubah, istilah boleh berubah dan kefahaman manusia terhadap alam boleh berkembang. Aqidah tidak sepatutnya dibina atas teori yang belum pasti. Jika penemuan sains menunjukkan sesuatu yang selari dengan prinsip bahawa alam adalah makhluk Allah, maka kita boleh mengambilnya sebagai bahan renungan. Tetapi jangan dikatakan bahawa kebenaran tauhid bergantung kepada penemuan tersebut. Allah tetap Tuhan walaupun manusia tidak mengetahui struktur atom. Allah tetap Pencipta jirim walaupun manusia belum menemui quark. Allah tetap Pencipta langit dan bumi walaupun manusia belum memahami semua hukum kosmos. Hakikat ketuhanan Allah tidak menunggu pengesahan daripada makmal. Sebaliknya, makmal itu sendiri berada dalam alam ciptaan Allah. Oleh itu, pendekatan ilmiah yang lebih selamat ialah menjadikan sains sebagai bahan tadabbur terhadap alam, bukan sebagai asas tunggal untuk menentukan aqidah.

Dalam konteks mabadi ilmu tauhid, perkara ini juga membantu memahami mengapa “maudhu‘” ilmu tersebut merangkumi Dzat Allah, para rasul, jirim dan ‘arad, serta perkara-perkara yang dikhabarkan oleh Rasulullah. Setiap bahagian mempunyai fungsi tersendiri. Perbahasan Dzat dan sifat Allah bertujuan mengenal Tuhan. Perbahasan para rasul bertujuan mengenal pembawa wahyu dan membenarkan berita yang mereka sampaikan. Perbahasan jirim dan ‘arad bertujuan mengambil dalil daripada alam terhadap kewujudan dan sifat Pencipta. Perbahasan perkara sam‘iyyat bertujuan membenarkan perkara ghaib yang tidak dapat diketahui tanpa wahyu. Maka jirim hanya satu bahagian daripada struktur ilmu tauhid. Ia penting, tetapi ia bukan keseluruhan ilmu tauhid. Seseorang yang menghafal definisi jirim tetapi tidak mengetahui siapa Allah, tidak memahami risalah para rasul dan tidak membenarkan perkara akhirat belum mencapai tujuan ilmu tauhid. Begitu juga seseorang yang mengetahui banyak teori fizik tetapi tidak mengakui Allah sebagai Pencipta belum memahami hakikat tauhid. Ilmu tauhid mempunyai matlamat yang lebih tinggi daripada pengetahuan istilah. Ia bertujuan menghasilkan iman yang benar dan keyakinan yang membawa kepada ubudiyyah.

Jika diperhatikan dengan lebih mendalam, perbahasan jirim sebenarnya mengajar manusia satu prinsip besar dalam kehidupan: sesuatu yang terbatas tidak boleh menjadi tempat pergantungan mutlak. Manusia sering bergantung kepada makhluk. Dia bergantung kepada harta, pekerjaan, manusia lain, kesihatan, kekuatan tubuh dan sebab-sebab dunia. Semua itu mempunyai tempat dalam kehidupan, tetapi tidak boleh menjadi pergantungan mutlak. Mengapa? Kerana semua itu termasuk dalam alam. Harta boleh hilang. Manusia boleh meninggalkan kita. Kesihatan boleh berubah. Tubuh boleh menjadi lemah. Sebab yang kita sangka kuat boleh gagal. Jirim sendiri menunjukkan sifat perubahan. Maka orang yang mengenal Allah melalui tanda-tanda alam akan memindahkan pergantungan hatinya daripada makhluk kepada Allah. Dia menggunakan sebab tetapi tidak menyembah sebab. Dia mengambil makanan tetapi mengetahui Allah yang memberikan kesan kenyang. Dia menggunakan ubat tetapi mengetahui Allah yang memberikan kesembuhan. Dia bekerja tetapi mengetahui Allah yang memberi rezeki. Dia meminta pertolongan manusia dalam perkara yang mampu dilakukan manusia, tetapi hatinya tidak menggantungkan keselamatan mutlak kepada manusia. Semua ini adalah kesan praktikal daripada memahami bahawa makhluk, termasuk jirim, adalah berhajat kepada Allah.

Jirim juga mengajar manusia tentang kefanaan. Banyak jirim yang kelihatan kukuh sebenarnya mengalami perubahan yang tidak disedari. Gunung mengalami hakisan. Logam mengalami kakisan. Bangunan mengalami kerosakan. Tubuh manusia mengalami penuaan. Bumi mengalami perubahan. Bintang mengalami proses yang sangat panjang. Dalam skala manusia, sesuatu mungkin kelihatan tetap, tetapi dalam skala yang lebih luas, ia berubah. Ini memperlihatkan bahawa alam tidak mempunyai sifat kekal seperti Allah. Allah sahaja yang tidak didahului oleh ketiadaan dan tidak diakhiri dengan kebinasaan. Makhluk datang dan pergi. Jirim berubah dan musnah. Manusia hidup kemudian mati. Bahkan bentuk alam yang kita kenal sekarang akan mengalami perubahan besar apabila tiba hari kiamat. Maka perbahasan jirim juga boleh menjadi pintu kepada kesedaran akhirat. Jika makhluk yang kita lihat ini sendiri tidak kekal, maka janganlah manusia menjadikan dunia sebagai tempat tinggal yang kekal dalam hatinya. Dunia ialah tempat perjalanan. Akhirat ialah tempat pembalasan. Ilmu tauhid yang benar tidak menjadikan seseorang hanya pandai berdebat tentang kewujudan jirim, tetapi menjadikan dia lebih sedar bahawa dirinya sedang menuju kepada Allah.

Salah satu kesalahan dalam memahami perbahasan jirim ialah menganggap istilah “jirim” mesti merujuk kepada sesuatu yang kasar atau besar sahaja. Dalam penggunaan teknikal, perkara tersebut bergantung kepada definisi yang digunakan. Kita tidak boleh menggunakan gambaran bahasa harian untuk menentukan istilah ilmu. Sama seperti istilah “sifat”, “wujud”, “jawhar”, “arad”, “alam”, “huduth” dan “qiyam binafsih” mempunyai pengertian teknikal dalam ilmu tauhid. Maka seseorang yang baru belajar perlu berhati-hati supaya tidak mengubah istilah menjadi makna yang terlalu sempit. Tujuan mempelajari istilah ialah supaya kita memahami hujah ulama, bukan supaya kita membina gambaran fizikal yang tidak dimaksudkan. Jirim ialah istilah dalam pembahagian alam. Jika sebuah kitab mendefinisikannya dengan cara tertentu, definisi itu hendaklah dibaca dalam konteks keseluruhan bab tersebut. Jika ulama membahagikan jirim kepada kategori tertentu, kita perlu memahami apakah asas pembahagian tersebut. Jika mereka mengaitkan jirim dengan jawhar dan ‘arad, kita perlu memahami hubungan ketiga-tiganya. Jika mereka menggunakan jirim sebagai dalil huduth alam, kita perlu memahami bagaimana hujah itu dibina. Dengan cara ini, pembelajaran menjadi ilmiah dan tidak terperangkap dalam terjemahan literal.

Dalam sejarah ilmu, perbahasan tentang jirim, jisim, jawhar dan ‘arad juga berkait dengan usaha umat Islam menghadapi persoalan yang datang daripada falsafah dan agama lain. Ketika umat Islam berhadapan dengan kelompok yang mengatakan alam qadim atau mempunyai prinsip ketuhanan yang berbilang, para ulama memerlukan bahasa hujah yang boleh digunakan untuk menunjukkan kelemahan pandangan tersebut. Mereka meneliti struktur alam dan membina hujah berdasarkan perubahan, kebergantungan dan kemungkinan. Perbahasan tersebut bukan sekadar permainan intelektual. Ia berkait dengan mempertahankan asas iman. Jika alam dianggap qadim dan tidak berhajat kepada Pencipta, maka konsep penciptaan menjadi rosak. Jika jirim dianggap mempunyai kekuasaan mutlak, maka tauhid menjadi rosak. Jika Tuhan dianggap sebagai sebahagian daripada alam, maka perbezaan antara Khaliq dan makhluk menjadi rosak. Oleh itu, perbahasan jirim mempunyai sejarah dalam mempertahankan aqidah Islam. Namun pada zaman sekarang, seseorang tidak semestinya perlu mengulangi setiap istilah falsafah secara panjang untuk memahami asas tersebut. Yang penting ialah memahami tujuan hujah dan mampu menerangkannya dengan bahasa yang sesuai dengan zaman tanpa merosakkan makna aqidah.

Dalam pendekatan pendidikan, jirim boleh dijelaskan dengan cara yang mudah sebelum masuk kepada istilah teknikal. Katakan seseorang melihat sebuah meja. Meja mempunyai bentuk, ukuran, kedudukan dan sifat tertentu. Ia tidak muncul dengan sendirinya. Ada bahan yang membentuknya, ada orang yang menyusunnya, dan ada sebab yang menghasilkan kewujudannya. Jika meja berubah atau rosak, kita mengetahui bahawa ia bukan sesuatu yang berdiri sendiri secara mutlak. Kemudian kita melihat rumah. Rumah lebih kompleks. Kemudian kita melihat tubuh manusia yang jauh lebih kompleks. Kemudian kita melihat bumi, langit dan alam yang jauh lebih luas. Semakin luas pemerhatian, semakin jelas bahawa makhluk berada dalam keadaan berhajat dan saling berkait. Tetapi jangan berhenti pada analogi manusia. Allah tidak mencipta alam seperti tukang membuat meja. Allah mencipta dengan kehendak dan kekuasaan-Nya yang mutlak, tanpa memerlukan bahan asal yang bebas daripada-Nya. Perbandingan tadi hanya digunakan untuk memahami prinsip bahawa sesuatu yang tersusun dan mempunyai ciri tertentu tidak menjadi wujud tanpa Pencipta. Allah ialah Pencipta yang tidak memerlukan sesiapa. Jirim pula ialah makhluk yang dicipta.

Perkara yang lebih penting ialah jangan sampai perbahasan jirim menyebabkan seseorang menganggap Allah memerlukan jirim untuk menunjukkan kewujudan-Nya. Tidak. Allah wujud tanpa jirim. Allah tidak memerlukan alam untuk menjadi Tuhan. Allah telah bersifat dengan sifat kesempurnaan-Nya sebelum menciptakan makhluk. Alam tidak menambah kesempurnaan kepada Allah. Bahkan kewujudan alam merupakan tanda kekuasaan Allah kepada makhluk. Allah Maha Kaya daripada seluruh alam. Manusia memerlukan alam untuk hidup, tetapi Allah tidak memerlukan alam. Jirim memerlukan Allah, tetapi Allah tidak memerlukan jirim. Inilah perbezaan yang mesti sentiasa dipegang. Jika seseorang mengatakan bahawa Allah memerlukan tempat, arah, ruang, jirim atau makhluk untuk wujud, dia telah membalikkan hubungan antara Pencipta dan ciptaan. Pencipta tidak berhajat kepada ciptaan. Ciptaan berhajat kepada Pencipta. Firman Allah dalam Surah Fatir ayat 15 menyatakan bahawa manusia semuanya berhajat kepada Allah, sedangkan Allah Maha Kaya lagi Maha Terpuji. Ayat ini memberikan prinsip yang sangat jelas: makhluk berada pada kedudukan faqir dan berhajat, sedangkan Allah berada pada kedudukan al-Ghaniyy, Yang Maha Kaya daripada segala sesuatu.

Jirim juga menunjukkan bahawa makhluk tidak mempunyai kuasa mutlak untuk mempertahankan kewujudannya. Sebuah bangunan boleh runtuh. Tubuh manusia boleh mati. Batu boleh hancur. Bintang boleh mengalami perubahan. Makhluk sentiasa berada dalam kemungkinan perubahan. Jika sesuatu mempunyai kemungkinan untuk berubah dan binasa, maka ia bukan Tuhan yang wajib wujud. Tuhan tidak boleh bergantung kepada sesuatu yang boleh musnah. Allah ialah Yang Maha Hidup dan tidak mati. Allah tidak mengalami kelemahan, tidur atau perubahan yang menunjukkan kekurangan. Maka pemerhatian terhadap kefanaan jirim membantu manusia memahami mengapa hanya Allah layak menjadi tempat pengabdian mutlak. Orang yang menyembah jirim sebenarnya menyembah sesuatu yang tidak mampu menyelamatkan dirinya sendiri. Patung tidak mampu melindungi dirinya daripada manusia yang memecahkannya. Batu tidak mampu mempertahankan dirinya daripada hakisan. Pokok tidak mampu melindungi dirinya daripada ditebang. Matahari dan bulan tidak mempunyai kehendak ketuhanan. Semua itu makhluk. Maka tauhid datang membebaskan manusia daripada penghambaan kepada makhluk.

Jika seseorang bertanya mengapa ilmu tauhid perlu membincangkan jirim sedangkan al-Quran tidak menggunakan istilah tersebut sebagai istilah teknikal dalam setiap ayat, jawapannya ialah ilmu tauhid ialah ilmu penyusunan dan penghuraian prinsip aqidah. Para ulama menggunakan istilah yang sesuai untuk menjelaskan maksud yang terkandung dalam dalil. Istilah teknikal tidak semestinya perlu muncul dengan lafaz yang sama dalam nas untuk membolehkan penggunaannya sebagai alat penerangan. Sebagai contoh, istilah “wajib al-wujud” ialah istilah teknikal yang digunakan untuk menghuraikan bahawa Allah tidak mungkin tiada. Istilah tersebut membantu menyusun hujah, walaupun bukan semua perincian istilah itu datang dalam bentuk definisi teknikal yang sama dalam al-Quran. Demikian juga istilah jirim, jawhar dan ‘arad. Ia ialah bahasa ilmiah yang digunakan untuk membahaskan alam. Tetapi terdapat satu syarat penting: istilah teknikal tidak boleh digunakan untuk membatalkan nas yang sahih. Jika sesuatu istilah membawa kepada kesimpulan yang bertentangan dengan wahyu, istilah itu mesti ditolak atau diperbetulkan. Ilmu ialah alat untuk memahami kebenaran, bukan kuasa untuk menggantikan wahyu.

Dalam konteks ini, perbahasan jirim boleh menjadi latihan untuk mendidik akal supaya tidak melakukan kesalahan kategori. Kesalahan kategori berlaku apabila sesuatu yang termasuk dalam satu jenis kewujudan dihukum menggunakan sifat yang hanya sesuai untuk jenis lain. Misalnya, seseorang bertanya “berapa kilogram keadilan?” Soalan itu salah dari segi kategori kerana kilogram digunakan untuk mengukur berat, sedangkan keadilan bukan jirim yang ditimbang. Demikian juga bertanya “di manakah Tuhan dalam ruang fizikal?” dengan menganggap Allah seperti objek yang memerlukan koordinat ialah persoalan yang memasukkan Allah ke dalam kategori jirim tanpa dalil. Allah bukan objek fizikal. Maka kaedah mengenal lokasi jirim tidak boleh dipaksakan kepada Allah. Sebaliknya, Allah dikenali melalui wahyu dan dalil yang sesuai dengan keagungan-Nya. Perbahasan jirim membantu manusia mengenal batas kategori makhluk. Apabila kita mengetahui apa itu jirim, kita mengetahui bahawa jirim mempunyai ciri-ciri tertentu. Kemudian kita mengetahui bahawa Allah tidak termasuk dalam kategori itu. Dengan cara ini, ilmu tauhid mendidik akal supaya tidak menyamakan perkara yang berlainan.

Perbahasan jirim juga menunjukkan bahawa istilah “alam” mempunyai dimensi ontologi yang luas. Alam bukan hanya kumpulan objek yang dapat dilihat. Alam ialah keseluruhan ciptaan yang berada di bawah ketentuan Allah. Jirim hanyalah satu bahagian daripada bahasa pengelasan yang digunakan untuk memahami ciptaan. Apabila seseorang menyedari hal ini, dia tidak akan menganggap bahawa segala sesuatu yang tidak dapat dilihat oleh mata tidak wujud. Dia juga tidak akan menganggap bahawa segala yang wujud mesti menyerupai jirim. Malaikat wujud tetapi manusia tidak boleh membayangkan hakikat mereka berdasarkan tubuh manusia. Jin wujud tetapi hakikat mereka tidak boleh dipaksakan kepada gambaran manusia. Syurga dan neraka wujud berdasarkan khabar wahyu, tetapi manusia tidak mengetahui keseluruhan hakikatnya hanya dengan imaginasi dunia. Semua itu menunjukkan bahawa ilmu tauhid mempunyai sumber yang lebih luas daripada pancaindera. Pancaindera mengenal sebahagian alam. Akal menyusun sebahagian dalil. Wahyu membuka pengetahuan tentang perkara yang berada di luar kemampuan manusia. Jirim menjadi salah satu bahagian yang boleh diperhatikan dan dijadikan dalil, tetapi ia bukan ukuran bagi seluruh kewujudan.

Dari sudut bahasa pengajian, kita boleh mengatakan bahawa jirim ialah “kategori makhluk yang mempunyai ciri-ciri tertentu dalam perbahasan alam menurut istilah ilmu kalam”. Ungkapan ini lebih selamat daripada menterjemah jirim secara mudah sebagai “materi”. Ini kerana “materi” dalam bahasa moden membawa rangka konsep yang tidak semestinya sama dengan konsep jirim dalam kitab tauhid. Apabila kita mengatakan jirim ialah kategori tertentu dalam perbahasan alam, kita memberi isyarat bahawa istilah tersebut mesti difahami secara teknikal. Kita juga mengelakkan kekeliruan antara jirim dengan ‘arad. Jirim ialah sesuatu yang menjadi asas bagi berlakunya sifat-sifat tertentu menurut kerangka pembahasan, manakala ‘arad ialah sifat atau keadaan yang tidak berdiri sendiri dengan cara yang sama. Dengan memahami perbezaan ini, seseorang dapat mengikuti hujah ulama apabila mereka membahaskan perubahan alam. Jika jirim menerima ‘arad yang berubah, maka kita dapat melihat bahawa alam tidak bersifat kekal dalam satu keadaan. Jika jirim dan ‘arad sama-sama berhajat, maka alam seluruhnya tidak menjadi Wajib al-Wujud. Maka kesimpulan akhirnya kembali kepada Allah.

Dalam kehidupan seorang mukmin, pengenalan terhadap jirim juga boleh melahirkan tawakkal yang benar. Tawakkal bukan meninggalkan sebab. Tawakkal ialah menggantungkan hati kepada Allah sambil mengambil sebab yang dibenarkan. Sebab-sebab yang ada dalam alam termasuklah jirim. Manusia menggunakan tubuh untuk bekerja, menggunakan makanan untuk mendapatkan tenaga, menggunakan rumah untuk berlindung, menggunakan pakaian untuk menutup aurat, menggunakan kenderaan untuk bergerak dan menggunakan ilmu untuk menyelesaikan masalah. Tetapi dia tidak menganggap semua itu berkuasa secara mutlak. Semuanya hanyalah makhluk. Jika sebab berjaya, dia bersyukur kepada Allah. Jika sebab gagal, dia tidak kehilangan iman kepada Allah. Dia tahu bahawa Allah mempunyai hikmah dalam setiap ketentuan. Dengan itu, pemahaman tentang makhluk sebagai sesuatu yang berhajat kepada Allah membentuk hati yang tidak terlalu takut kepada makhluk. Manusia tidak merendahkan diri secara mutlak kepada manusia lain kerana dia mengetahui bahawa manusia yang lain juga jirim, juga makhluk, juga berhajat kepada Allah. Inilah salah satu buah tauhid yang sangat besar.

Begitu juga dalam persoalan rezeki. Harta ialah sesuatu yang termasuk dalam alam. Wang ialah jirim dalam bentuk fizikal apabila berupa wang kertas atau syiling, manakala nilai dan hak milik mempunyai perbahasan lain. Makanan ialah jirim. Rumah ialah jirim. Kenderaan ialah jirim. Semua itu boleh menjadi sebab rezeki, tetapi bukan pemberi rezeki yang hakiki. Allah ialah al-Razzaq. Maka manusia boleh berusaha mencari rezeki, tetapi hatinya tidak boleh menyembah harta. Jika dia kehilangan harta, dia tidak boleh merasa bahawa seluruh hidupnya kehilangan Tuhan. Harta datang dan pergi. Jirim berubah. Dunia tidak kekal. Allah tetap. Dengan memahami sifat makhluk, manusia belajar meletakkan sesuatu pada tempatnya. Makhluk digunakan, bukan disembah. Sebab diambil, tetapi sebab tidak dijadikan Tuhan. Harta dimanfaatkan, tetapi hati tidak bergantung secara mutlak kepadanya. Inilah kesan tauhid yang lahir daripada renungan terhadap alam.

Perbahasan jirim juga membantu menjelaskan mengapa penciptaan manusia tidak bererti manusia mempunyai sifat ketuhanan. Tubuh manusia ialah jirim. Ia mempunyai organ, darah, tulang, otot, kulit dan pelbagai sistem. Semua itu menunjukkan susunan yang sangat kompleks. Tetapi kompleksiti tidak menjadikan manusia Tuhan. Bahkan semakin seseorang memahami tubuhnya, semakin dia melihat betapa banyak perkara yang berada di luar kawalannya. Jantung berdegup tanpa dia mengatur setiap degup. Sel-sel menjalankan proses yang sangat rumit tanpa manusia sedar setiap satu. Sistem tubuh bekerja dalam keadaan yang sangat kompleks. Semua itu merupakan tanda kekuasaan Allah. Manusia hanya menerima dan menggunakan tubuh tersebut. Dia tidak menciptakan satu sel pun daripada tiada. Dia tidak menciptakan hukum yang mengatur tubuhnya. Dia tidak menentukan semua proses kehidupan. Maka tubuh sebagai jirim menjadi saksi terhadap kehambaan manusia. Jika tubuh sendiri adalah ciptaan Allah, bagaimana manusia boleh mendakwa mempunyai ketuhanan?

Dalam hal ini, jirim boleh menjadi jalan untuk memahami konsep ‘ubudiyyah. Hamba ialah seseorang yang berada dalam kedudukan berhajat kepada Tuhannya. Jirim menunjukkan sifat berhajat tersebut. Tubuh manusia memerlukan udara, air, makanan, tidur dan pelbagai keperluan. Apabila salah satu sistem terganggu, manusia menjadi lemah. Keadaan ini menunjukkan bahawa manusia bukan makhluk yang berdiri sendiri. Bahkan manusia yang paling kaya tetap berhajat. Manusia yang paling kuat tetap berhajat. Manusia yang paling berilmu tetap berhajat. Tidak ada manusia yang boleh berkata bahawa dia tidak memerlukan Allah. Allah sahaja yang Maha Kaya. Oleh itu, perbahasan jirim bukan sekadar untuk membuktikan “alam mempunyai Pencipta”, tetapi juga untuk mendidik manusia memahami kedudukannya sendiri sebagai hamba. Dia adalah makhluk. Dia bukan Tuhan. Dia tidak memiliki kuasa mutlak. Dia tidak memiliki ilmu mutlak. Dia tidak memiliki kehidupan mutlak. Dia tidak memiliki kekuasaan mutlak. Semua yang ada padanya adalah pemberian Allah.

Perlu juga diperhatikan bahawa jirim bukan sahaja berkaitan dengan benda yang hidup. Dalam perbahasan alam, jirim boleh merangkumi pelbagai bentuk makhluk yang mempunyai ciri-ciri tertentu. Batu tidak hidup, tetapi ia termasuk dalam alam. Air tidak hidup, tetapi ia termasuk dalam alam. Tanah tidak hidup, tetapi ia termasuk dalam alam. Bintang tidak hidup seperti manusia, tetapi ia termasuk dalam alam. Semua itu menunjukkan bahawa kategori makhluk jauh lebih luas daripada makhluk hidup. Kehidupan sendiri merupakan salah satu sifat yang Allah ciptakan pada sebahagian makhluk. Ini sekali lagi menunjukkan kekuasaan Allah. Allah menghidupkan dan mematikan. Jirim yang tidak hidup boleh menjadi sebahagian daripada struktur yang menyokong kehidupan. Tanah menghasilkan tumbuhan. Tumbuhan menjadi makanan. Makanan menyokong tubuh. Tubuh menjalani kehidupan. Semua rangkaian ini menunjukkan hubungan antara makhluk. Tetapi di atas semua hubungan itu ada Allah yang menciptakan semuanya. Maka manusia tidak boleh berhenti pada rangkaian sebab. Dia perlu melihat kepada Musabbib yang menciptakan sebab dan musabbab.

Dalam perbahasan tentang jirim, konsep ta‘alluq dan hubungan juga boleh diperhatikan. Sesuatu jirim mempunyai hubungan dengan jirim yang lain. Ia boleh berdekatan, berjauhan, bersentuhan atau berpisah menurut keadaan alam. Hubungan ini menunjukkan bahawa makhluk tidak mempunyai kewujudan yang terpisah daripada hukum-hukum ciptaan. Tetapi Allah tidak memerlukan hubungan fizikal dengan makhluk untuk mengetahui makhluk. Allah mengetahui segala sesuatu dengan ilmu-Nya. Allah tidak memerlukan alat untuk mengetahui. Allah tidak memerlukan mata untuk melihat. Allah tidak memerlukan telinga seperti manusia untuk mendengar. Sifat Allah tidak boleh disamakan dengan sifat makhluk. Maka perbahasan jirim membantu kita mengenali bahawa cara sesuatu makhluk mengetahui atau bertindak tidak boleh dijadikan ukuran untuk Dzat Allah. Makhluk terikat dengan struktur ciptaan. Allah ialah Pencipta struktur tersebut. Makhluk berhajat kepada alat dan sebab. Allah tidak berhajat kepada alat dan sebab.

Apabila seseorang memahami jirim sebagai kategori alam, dia juga akan lebih berhati-hati ketika menggunakan istilah “tempat”, “arah”, “ruang”, “batas” dan “ukuran” dalam perbahasan aqidah. Semua istilah ini mempunyai makna tertentu dan mesti diperincikan. Jirim mempunyai hubungan dengan tempat dan ukuran menurut hukum alam. Tetapi tidak semua istilah yang digunakan oleh manusia boleh dipindahkan kepada Allah tanpa penjelasan. Jika seseorang membayangkan Allah seperti jirim yang berada dalam satu ruang, maka dia telah memasukkan Allah ke dalam kategori makhluk. Sebaliknya, jika seseorang menafikan sifat-sifat yang Allah tetapkan semata-mata kerana takut menyamakan Allah dengan jirim, dia juga perlu berhati-hati supaya tidak jatuh kepada penafian nas. Jalan yang selamat ialah menetapkan apa yang datang daripada wahyu dengan cara yang layak bagi Allah dan menafikan penyerupaan. Prinsip “laysa kamithlihi shay’” menjadi asas yang sangat kuat. Tiada sesuatu pun menyerupai Allah. Maka apa sahaja ciri yang menjadi kekhususan jirim tidak boleh dianggap sebagai sifat Allah.

Perbahasan ini juga menunjukkan mengapa ilmu tauhid mempunyai hubungan yang sangat rapat dengan ilmu mantik dan kaedah istidlal dalam tradisi pengajian Islam, walaupun ilmu tauhid tidak bergantung sepenuhnya kepada mantik. Para ulama perlu memastikan hujah mereka mempunyai premis yang benar dan kesimpulan yang sah. Jika seseorang berkata, “Semua yang berjirim adalah makhluk; Allah tidak berjirim; maka Allah wujud,” hujah itu sendiri belum lengkap tanpa premis tentang kewujudan Allah berdasarkan dalil lain. Sebaliknya, jika seseorang mengatakan, “Jirim mempunyai keadaan yang berubah; sesuatu yang berubah tidak qadim; alam terdiri daripada perkara-perkara yang berubah; maka alam baharu; sesuatu yang baharu memerlukan Pencipta; maka Allah wujud sebagai Pencipta,” kita dapat melihat struktur hujah yang lebih lengkap. Tetapi setiap premis perlu diperincikan dan dipertahankan. Inilah kerja ilmu tauhid. Ia tidak puas dengan slogan. Ia meneliti makna, hubungan antara premis dan kesimpulan serta andaian yang digunakan. Jirim menjadi satu bahan dalam pembinaan hujah tersebut.

Walaupun demikian, orang yang mempelajari ilmu tauhid perlu memahami bahawa dalil fitrah dan dalil wahyu juga mempunyai kedudukan yang sangat besar. Tidak semua manusia perlu menguasai istilah jirim, jawhar dan ‘arad untuk menjadi mukmin. Islam bukan agama yang mewajibkan setiap orang menguasai perdebatan falsafah. Kewajipan asas ialah beriman kepada Allah, para malaikat, kitab-kitab, para rasul, hari akhirat dan qadar serta membenarkan perkara yang wajib dibenarkan. Perbahasan teknikal seperti jirim dan ‘arad mempunyai tempat yang penting dalam pengajian ilmiah, khususnya untuk menjawab syubhat dan memperkukuh kefahaman. Tetapi ia bukan ukuran tunggal bagi kekuatan iman seseorang. Ada orang yang tidak mengetahui istilah-istilah tersebut tetapi tauhidnya kukuh, ibadahnya benar dan hatinya tunduk kepada Allah. Ada pula orang yang mengetahui istilah dengan sangat banyak tetapi hatinya tidak tunduk kepada Allah. Ini menunjukkan bahawa ilmu tauhid mempunyai dua dimensi: dimensi ilmu dan dimensi iman. Perbahasan jirim membantu dimensi ilmu, tetapi ilmu itu mesti membawa kepada iman.

Dalam pengajian yang lebih mendalam, istilah jirim juga boleh menjadi pintu untuk memahami mengapa ulama membezakan antara dalil naqli dan dalil aqli. Dalil naqli datang daripada al-Quran dan Sunnah. Dalil aqli ialah hujah yang dapat difahami melalui akal yang sihat. Apabila kita melihat jirim yang berubah, kita menggunakan pemerhatian dan akal untuk membuat kesimpulan tentang sifat makhluk. Kemudian wahyu membimbing kita kepada pengenalan terhadap Allah dan perkara ghaib. Tidak boleh dikatakan bahawa akal mencipta hukum agama. Sebaliknya, akal mengenal sebahagian asas dan memahami dalil. Wahyu memberikan petunjuk yang tidak dapat dicapai oleh akal secara bebas. Dengan demikian, perbahasan jirim tidak boleh dijadikan alasan untuk menjadikan ilmu tauhid semata-mata sebagai falsafah. Ilmu tauhid tetap ilmu Islam. Tujuannya ialah aqidah yang benar berdasarkan wahyu dan dalil yang sahih. Akal digunakan sebagai alat, bukan sebagai Tuhan.

Jika kita kembali kepada penyataan asal, “Jirim merujuk kepada kategori tertentu dalam perbahasan alam,” kita dapat melihat bahawa setiap perkataan dalam penyataan tersebut mempunyai makna. “Jirim” ialah istilah teknikal yang perlu difahami menurut konteks ilmu. “Merujuk” menunjukkan bahawa perkataan tersebut bukan sekadar digunakan secara bahasa, tetapi membawa maksud tertentu dalam pembahagian ilmiah. “Kategori tertentu” menunjukkan bahawa jirim bukan keseluruhan alam, tetapi salah satu bahagian dalam klasifikasi makhluk. “Perbahasan alam” menunjukkan bahawa jirim dibincangkan sebagai sebahagian daripada kajian tentang ciptaan, bukan sebagai kajian terhadap Dzat Allah secara langsung. Dan apabila keseluruhan penyataan itu diletakkan dalam ilmu tauhid, tujuan akhirnya ialah istidlal kepada Allah. Maka jirim ialah jalan, bukan tujuan. Alam ialah tanda, bukan Tuhan. Makhluk ialah dalil, bukan yang disembah. Jirim menunjukkan keterbatasan. Keterbatasan menunjukkan kebergantungan. Kebergantungan menunjukkan bahawa ia bukan Tuhan. Kesimpulan akhirnya membawa kepada Allah Yang Maha Kaya dan Maha Berkuasa.

Dengan memahami jirim sebagai kategori tertentu dalam alam, kita juga dapat memahami bahawa setiap kategori makhluk mempunyai hukum dan sifat yang berbeza. Tidak wajar seseorang memaksa semua makhluk berada dalam satu model yang sama. Alam mempunyai kepelbagaian. Ada makhluk yang dapat dilihat, ada yang tidak dapat dilihat. Ada yang hidup, ada yang tidak hidup. Ada yang bergerak dengan kehendak yang diketahui manusia, ada yang bergerak menurut hukum yang Allah tetapkan. Ada yang mengalami perubahan secara cepat, ada yang berubah dalam jangka yang sangat panjang. Semua kepelbagaian itu tidak keluar daripada kekuasaan Allah. Bahkan kepelbagaian ciptaan menunjukkan luasnya ilmu dan kekuasaan Allah. Jirim hanya satu pintu masuk kepada pemerhatian tersebut. Apabila manusia melihat satu jirim, dia melihat satu makhluk. Apabila dia melihat keseluruhan alam, dia melihat tanda-tanda kekuasaan yang jauh lebih luas. Namun Allah tetap satu. Kepelbagaian makhluk tidak membawa kepada kepelbagaian Tuhan. Ini menguatkan tauhid rububiyyah: Allah sahaja Pencipta, Pemilik dan Pengatur seluruh alam.

Dari sudut falsafah ketuhanan, kewujudan jirim juga menimbulkan persoalan tentang pergantungan. Sesuatu yang berjirim tidak menjelaskan kewujudannya sendiri secara mutlak. Ia boleh dihuraikan melalui unsur, struktur, sebab dan keadaan tertentu. Tetapi jika semua yang wujud hanya bergantung kepada sesuatu yang lain tanpa ada satu Wujud yang tidak bergantung, maka tidak akan ada asas terakhir bagi kewujudan. Sebab itu perbahasan tentang jirim membawa kepada persoalan tentang Wajib al-Wujud. Jirim bukan Wajib al-Wujud kerana ia mungkin ada atau tiada dan ia berhajat. Allah ialah Wajib al-Wujud. Allah tidak berhajat kepada sesuatu untuk menjadikan-Nya wujud. Jika seseorang mengatakan Allah memerlukan jirim untuk wujud, maka dia telah menjadikan Allah bergantung kepada makhluk. Ini mustahil. Yang berhajat tidak boleh menjadi Tuhan. Yang memerlukan tidak boleh menjadi Tuhan secara mutlak. Tuhan ialah Yang tidak berhajat kepada selain-Nya. Maka kewujudan jirim menjadi salah satu jalan untuk memahami keperluan kepada Wujud Yang Wajib.

Perbahasan jirim juga memberi pelajaran tentang batas ilmu manusia. Manusia boleh mengetahui bahawa jirim wujud dan boleh mengkaji banyak sifatnya, tetapi pengetahuan manusia sentiasa terbatas. Setiap zaman menemukan sesuatu yang sebelumnya tidak diketahui. Dalam fizik, model tentang struktur alam berubah apabila pengetahuan bertambah. Ini mengajar manusia supaya tidak sombong dengan ilmu. Jika manusia baru mengetahui sebahagian kecil daripada alam, bagaimana dia boleh mendakwa mengetahui hakikat keseluruhan kewujudan tanpa wahyu? Ilmu manusia ialah pemberian Allah. Akal ialah nikmat Allah. Pancaindera ialah nikmat Allah. Bahkan kemampuan manusia membuat teori tentang jirim juga merupakan pemberian Allah. Maka ilmu tentang jirim sepatutnya membawa kepada syukur, bukan kesombongan. Semakin manusia mengetahui ciptaan, semakin dia sepatutnya menyedari keluasan ilmu Allah. Allah mengetahui perkara yang tidak diketahui manusia. Allah mengetahui perkara yang tersembunyi dan yang nyata. Allah mengetahui setiap zarah, setiap makhluk, setiap perubahan dan setiap keadaan. Tidak ada sesuatu yang tersembunyi daripada ilmu-Nya.

Dalam konteks ini, jirim juga menjadi bahan untuk memahami nama Allah seperti al-Khaliq, al-Bari’ dan al-Musawwir. Allah ialah al-Khaliq, Pencipta. Allah menciptakan makhluk daripada tiada. Allah al-Bari’, Yang Mengadakan makhluk menurut ketetapan-Nya. Allah al-Musawwir, Yang Memberi bentuk kepada makhluk. Setiap jirim yang mempunyai bentuk dan keadaan tertentu menjadi tanda terhadap nama-nama Allah tersebut. Tetapi sekali lagi, nama-nama Allah tidak hanya diketahui melalui pemerhatian alam. Wahyu mengajarkan nama dan sifat Allah. Alam menjadi tanda yang menguatkan penghayatan terhadapnya. Apabila seseorang melihat bentuk manusia yang berbeza-beza, dia melihat آثار kekuasaan Allah. Apabila dia melihat pelbagai jenis tumbuhan, haiwan dan makhluk, dia melihat keluasan penciptaan Allah. Kepelbagaian jirim tidak menghilangkan kesatuan Pencipta. Bahkan kepelbagaian ciptaan menjadi salah satu tanda kebesaran Yang Maha Esa.

Maka jirim bukan sekadar “benda yang ada”. Ia merupakan salah satu istilah yang membuka pintu kepada perbahasan tentang alam, sifat makhluk, huduth, imkan, takhsis, kebergantungan dan kewujudan Pencipta. Ia menghubungkan pembahasan fizikal dengan pembahasan metafizik. Tetapi hubungan itu mesti dibuat dengan disiplin. Kita tidak boleh menjadikan jirim sebagai Tuhan. Kita tidak boleh menjadikan teori sains sebagai pengganti wahyu. Kita tidak boleh menyamakan jirim dengan matter secara mutlak. Kita tidak boleh memaksa definisi sebuah aliran kepada semua ulama. Kita juga tidak boleh menjadikan perbahasan jirim sebagai alasan untuk mengabaikan nas al-Quran dan Sunnah. Jirim hanyalah salah satu alat dalam pembahasan ilmu tauhid. Kedudukan akhirnya ialah sebagai makhluk yang menjadi dalil kepada Pencipta. Semakin tepat kita memahami kedudukannya, semakin jelas perbezaan antara alam dan Allah.

Apabila seseorang benar-benar memahami hakikat ini, dia akan melihat bahawa istilah “jirim” mempunyai fungsi pendidikan yang besar. Ia mengajar manusia bahawa alam mempunyai struktur dan kategori. Ia mengajar manusia bahawa makhluk mempunyai sifat dan keadaan. Ia mengajar manusia bahawa perubahan merupakan tanda kebergantungan. Ia mengajar manusia bahawa apa yang berjisim atau berjirim tidak boleh disamakan dengan Allah. Ia mengajar manusia bahawa makhluk mempunyai batas dan Allah tidak menyerupai makhluk. Ia mengajar manusia bahawa sebab bukan Tuhan. Ia mengajar manusia bahawa ilmu manusia terhadap alam terbatas. Dan yang paling penting, ia mengajar manusia bahawa seluruh alam adalah makhluk yang berhajat kepada Allah. Apabila hati telah memahami hakikat ini, seseorang tidak lagi memandang jirim sebagai sesuatu yang bebas daripada Allah. Dia melihat jirim sebagai ciptaan Allah. Dia melihat tubuhnya sebagai ciptaan Allah. Dia melihat dunia sebagai ciptaan Allah. Dia melihat segala sebab sebagai ciptaan Allah. Dengan demikian, ilmu tentang jirim kembali kepada tauhid.

Jirim akhirnya menjadi satu daripada contoh yang menunjukkan bahawa alam tidak mempunyai sifat ketuhanan. Ia mempunyai ukuran, keadaan, perubahan, hubungan dan kebergantungan. Ia tidak mencipta dirinya. Ia tidak menentukan dirinya secara mutlak. Ia tidak menguasai segala sesuatu. Ia tidak mengetahui segala sesuatu. Ia tidak kekal dalam satu keadaan. Ia tidak memiliki kesempurnaan mutlak. Maka tidak ada alasan untuk menjadikannya sebagai Tuhan. Allah sahaja yang memiliki sifat ketuhanan yang mutlak. Allah sahaja yang wajib wujud. Allah sahaja yang tidak berhajat kepada selain-Nya. Allah sahaja yang menjadi Pencipta seluruh jirim. Allah sahaja yang layak menerima ibadah. Dengan demikian, apabila ilmu tauhid membahaskan jirim, perbahasan itu bukan sekadar membahaskan “apa itu jirim”, tetapi membawa manusia kepada persoalan yang jauh lebih agung: siapakah Tuhan yang menciptakan jirim, siapakah yang menentukan sifatnya, siapakah yang mengatur perubahan yang berlaku padanya, siapakah yang mengekalkan kewujudannya, dan kepada siapakah seluruh makhluk akhirnya kembali.

Oleh itu, penyataan bahawa “jirim merujuk kepada kategori tertentu dalam perbahasan alam” hendaklah difahami dalam kerangka ilmu tauhid yang luas. Jirim bukan keseluruhan alam dan bukan pula istilah yang boleh disamakan secara tergesa-gesa dengan materi dalam sains moden. Ia ialah istilah teknikal yang digunakan dalam perbahasan tentang makhluk dan struktur alam. Ia mempunyai hubungan dengan ‘arad, kerana sifat dan keadaan yang berlaku pada makhluk menjadi sebahagian daripada jalan untuk memahami perubahan dan kebergantungan. Ia mempunyai hubungan dengan huduth kerana perubahan dan keadaan makhluk menunjukkan bahawa alam tidak mempunyai sifat qadim yang mutlak. Ia mempunyai hubungan dengan imkan kerana jirim tidak wajib wujud pada dirinya. Ia mempunyai hubungan dengan takhsis kerana setiap jirim berada dalam keadaan tertentu yang tidak ditentukan oleh dirinya secara mutlak. Dan keseluruhan perbahasan itu akhirnya membawa kepada satu prinsip aqidah yang sangat besar: alam adalah makhluk, dan Allah ialah Penciptanya.

Dengan itu, istilah jirim tidak sepatutnya dianggap sebagai istilah sampingan yang tidak mempunyai kaitan dengan tauhid. Sebaliknya, ia merupakan salah satu pintu penting dalam memahami bagaimana ulama menyusun dalil tentang kewujudan Allah dan perbezaan antara Khaliq dengan makhluk. Jirim ialah sesuatu yang termasuk dalam alam; alam pula tidak berdiri sendiri; sesuatu yang berhajat tidak boleh menjadi Tuhan; sesuatu yang berubah tidak boleh menjadi Wajib al-Wujud; sesuatu yang ditentukan memerlukan penentu; dan seluruh makhluk pada akhirnya berhajat kepada Allah. Apabila seseorang melihat jirim dengan kefahaman ini, dia tidak lagi berhenti pada bentuk fizikalnya. Dia melihat tanda kekuasaan Allah. Dia melihat kelemahan makhluk. Dia melihat keterbatasan ciptaan. Dia melihat bahawa segala sesuatu selain Allah adalah fakir kepada-Nya. Maka perbahasan yang bermula dengan satu istilah teknikal akhirnya membawa kepada inti tauhid: Allah ialah al-Khaliq, seluruh selain-Nya ialah makhluk, dan tidak ada satu pun daripada jirim, ‘arad atau seluruh alam yang mempunyai hak untuk disembah bersama Allah.

asasa

https://draft.blogger.com/blog/post/edit/50065684574614780/3717527742888651363?hl=en

• Laman Web