Permulaan: Mabadi (Seri Pembukaan) Ilmu Tauhid (M/S 5)
Permulaan: MABADI (SERI PEMBUKAAN) 'ILMU TAUHID
اَلْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِيْنَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا وَمَوْلَانَا مُحَمَّدٍ سَيِّدِ الْمُرْسَلِيْنَ، وَخَاتَمِ النَّبِيِّيْنَ، وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِيْنَ.
Perkataan "mabadi" itu bahasa 'Arab jama' daripada mabda, asal maknanya: Punca mula terbit, sebab maksudnya ialah keterangan yang ringkas atau tujuan sesuatu 'ilmu sebelum membaca atau belajar 'ilmu itu. Hari ini orang sebut "Seri Pembukaan" atau "Anggaran Dasar."
Adalah mabadi 'ilmu tauhid itu sepuluh perkara:
1. Nama 'ilmu ini: laitu dinamakan Ilmu Tauhid, Ilmu Kalam, 'Ilmu Ushuluddin. 'Ilmu Sifat, 'Ilmu' Aqaid dan Al-Iman.
2. Tempat ambilannya: laitu diterbitkan daripada Qur'an dan Hadith.
3. Kandungannya: laitu mengandungi pengetahuan dari hal membahaskan ketetapan pegangan, kepercayaan kepada Tuhan dan kepada Rasul-RasulNya daripada beberapa simpulan atau ikatan kepercayaan dengan segala dalil-dalil supaya diperoleh i'tiqad yang yakin, kepercayaan yang putus sekira-kira menaikkan perasaan bekerja dan ber'amal menurut bagaimana kepercayaan itu.
4. Tempat bahasannya (maudhu'nya) kepada empat tempat:
Yang Pertama: Pada Dzat Allah Ta'ala dari segi sifat-sifat yang wajib bagiNya, sifat-sifat yang mustahil atasNya, dan sifat yang harus padaNya.
Yang Kedua: Pada Dzat Rasul-Rasul dari segi sifat-sifat yang wajib baginya, sifat-sifat yang mustahil atasnya dan sifat yang harus padanya.
Yang Ketiga: Pada segala kejadian dari segi jirim-jirim dan 'aradh-'aradh sekira-kira keadaannya itu jadi pertunjukan dan dalil atas wujud yang menjadikan dia.
Yang Keempat: Pada segala pegangan dan kepercayaan dengan kenyataan yang didengar daripada perkhabaran Rasulullah seperti hal-hal syurga, neraka dan hal-hal hari qiamat.
5. Faedah 'ilmu ini: laitu dapat mengenal Tuhan dan percayakan Rasul dan mendapat kebahagiaan hidup di dunia dan di akhirat yang kekal.
6. Nisbah 'ilmu ini dengan lain-lain 'ilmu: laitu 'ilmu ini ialah 'ilmu yang terbangsa kepada agama Islam yang paling utama sekali.
7. Yang menghantarkan: laitu yang pertama mereka yang mengaturkan titisan ilmu tauhid dengan mendirikan dalilnya untuk menolak perkataan mereka yang menyalahi ialah daripada 'ulama'-ulamá' yang masyhur, Imam Abu Al-Hasan Al-Asy'ari dan Imam Abu Manshur Al-Maturidi, tetapi mereka yang pertama menerima 'ilmu tauhid daripada Tuhan ialah Nabi Adam 'Alaihissalam dan yang akhir sekali ialah Saiyidina Muhammad Sallallahu 'alaihi wasallam.
8. Hukumnya: laitu fardhu 'ain atas tiap-tiap orang yang mukallaf lelaki atau perempuan mengetahui sifat-sifat Tuhan dengan jalan ijmal (ringkasan atau rangkum) dan dengan jalan tafsil (huraian atau satu-persatu) berserta dengan dalil ijmal. Adapun mengetahui dalil tafsil itu fardhu kifayah.
9. Kelebihannya: Iaitu semulia-mulia dan setinggi-tinggi ilmu daripada 'ilmu-'ilmu yang lain kerana menurut hadith Nabi Sallallahu 'alaihi wasallam: [Diriwayatkan daripada Abu Sa‘id al-Khudri رضي الله عنه bahawa Rasulullah ﷺ bersabda... “Riwayat ini disebut oleh al-Daylami dalam Musnad al-Firdaws, namun sanadnya sangat lemah (ضعيف جدًا), maka ia tidak boleh dijadikan hadis sahih daripada Nabi ﷺ.”]
إِنَّ اللهَ تَعَالَى لَمْ يَفْرِضْ شَيْئًا أَفْضَلَ مِنَ التَّوْحِيْدِ وَالصَّلَاةِ وَلَوْ كَانَ شَيْءٌ أَفْضَلَ مِنْهُ لَا فْتَرَضَهُ عَلَى مَلَائِكَتِهِ مِنْهُمْ رَاكِعْ وَمِنْهُمْ سَاجِدٌ.
Ertinya: Hanya Tuhan tidak memfardhukan sesuatu yang terlebih afdhal daripada mengEsakan Tuhan dan jika ada sesuatu itu terlebih afdhal daripadanya, nescaya tetaplah telah difardhukan ke atas MalaikatNya padahal setengah daipada Malaikat-malaikat itu ada yang ruku' selama-lamanya dan setengahnya ada yang sujud selama-lamanya.
Dan juga kerana 'ilmu tauhid ini jadi asal bagi segala 'ilmu-'ilmu yang lain yang wajib diketahui dan lagi kerana mulia maudhu'nya iaitu Dzat Tuhan dan Rasul, dari itu jadilah ia semulia-mulia 'ilmu.
10. Kesudahan 'ilmu ini: laitu dapat membezakan di antara 'agaid dan kepercayaan yang sah dengan yang batil.
Betul. Versi tadi belum mencapai kehendak tuan yang lebih daripada 7,000 patah perkataan. Saya akan kembangkan semula artikel itu secara jauh lebih panjang, bukan sekadar menambah ayat berulang, tetapi menghuraikan kesemua sepuluh Mabadi ‘Ilmu Tauhid dengan lebih mendalam, termasuk maksud istilah, hubungan antara setiap mabda’, kedudukan al-Quran dan hadis sebagai sumber, ruang lingkup perbahasan, tujuan mempelajari tauhid, kedudukan dalil, persoalan aqidah dan kesan ilmu tauhid terhadap iman dan amal. Riwayat yang lemah pada mabda’ kesembilan juga akan dikekalkan dengan penjelasan martabatnya, supaya artikel tidak menisbahkan riwayat lemah itu sebagai hadis sahih.
PERMULAAN: MABADI (SERI PEMBUKAAN) ‘ILMU TAUHID
اَلْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِيْنَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا وَمَوْلَانَا مُحَمَّدٍ سَيِّدِ الْمُرْسَلِيْنَ، وَخَاتَمِ النَّبِيِّيْنَ، وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِيْنَ.
Perkataan “mabadi” ialah kata jamak bagi perkataan “mabda’” dalam bahasa Arab. Perkataan mabda’ berasal daripada akar kata yang membawa makna permulaan, tempat bermula, punca terbit atau titik awal bagi sesuatu perkara. Apabila perkataan ini digunakan dalam pengajian sesuatu ilmu, maksudnya bukan sekadar “permulaan” dari sudut masa, tetapi merujuk kepada beberapa perkara asas yang perlu diketahui oleh seseorang sebelum dia memasuki perbahasan ilmu tersebut secara lebih mendalam.
Dengan mengetahui mabadi, seseorang pelajar akan mempunyai gambaran awal tentang ilmu yang hendak dipelajarinya. Dia mengetahui nama ilmu itu, sumbernya, kandungannya, perkara yang menjadi tempat perbahasannya, faedah yang akan diperoleh, hubungannya dengan ilmu lain, pihak yang menyusun dan mengembangkannya, hukum mempelajarinya, kelebihannya serta kesudahan yang diharapkan daripada mempelajarinya.
Oleh sebab itu, istilah “Mabadi ‘Ilmu Tauhid” boleh difahami sebagai seri pembukaan atau pengenalan asas kepada ilmu tauhid. Ia merupakan pintu sebelum seseorang masuk ke dalam perbahasan yang lebih luas. Orang yang terus membaca perbahasan tauhid tanpa mengetahui mabadi mungkin mengetahui banyak istilah tetapi tidak memahami kedudukan istilah tersebut dalam keseluruhan ilmu.
Dia mungkin mengetahui sifat wajib, sifat mustahil dan sifat harus, tetapi tidak mengetahui mengapa perkara tersebut dibahaskan. Dia mungkin mengetahui dalil tertentu, tetapi tidak mengetahui sumber dan tujuan penggunaan dalil itu. Dia mungkin mampu menghafal definisi, tetapi tidak memahami apakah natijah ilmu tersebut terhadap keimanan dan kehidupannya. Maka, mabadi memberikan peta awal supaya seseorang tidak memasuki medan ilmu secara tidak terarah.
Tradisi pengajian Islam memberikan perhatian kepada pengenalan ilmu kerana setiap ilmu mempunyai batas, tujuan dan kaedah tersendiri. Ilmu hadis mempunyai persoalan tentang sanad, matan, perawi dan martabat riwayat. Ilmu fiqh membincangkan hukum-hakam perbuatan manusia berdasarkan dalil dan kaedahnya. Ilmu tafsir membicarakan makna dan penjelasan ayat al-Quran. Ilmu bahasa Arab membicarakan lafaz, struktur, makna dan penggunaan bahasa. Demikian juga ilmu tauhid mempunyai medan pembahasan tersendiri.
Ia tidak boleh dicampuradukkan dengan setiap bentuk pemikiran manusia sehingga segala perkara yang pernah dikatakan tentang Tuhan dianggap sebagai ilmu tauhid. Tauhid dalam Islam mempunyai sumber, prinsip dan batas yang berpandukan wahyu. Apabila seseorang memahami perkara ini sejak awal, dia dapat membezakan antara ilmu yang bersumberkan wahyu dengan spekulasi manusia. Dia juga dapat memahami bahawa penggunaan akal dalam pembahasan aqidah mempunyai tempatnya, tetapi akal manusia bukan sumber mutlak untuk menentukan perkara ghaib.
Perkara yang dapat diketahui melalui pemerhatian terhadap alam boleh direnungkan dengan akal, tetapi perkara ghaib seperti hakikat kehidupan selepas mati, keadaan syurga dan neraka, perincian malaikat dan perkara-perkara yang tidak dapat dicapai oleh pancaindera memerlukan berita wahyu. Dengan demikian, mabadi ilmu tauhid bukan sekadar mukadimah yang bersifat hafalan, tetapi merupakan latihan awal untuk memahami bagaimana sesuatu ilmu itu harus didekati.
Ilmu tauhid pula mempunyai kedudukan yang sangat besar kerana ia berkaitan dengan asas keimanan seorang Muslim. Setiap amalan mempunyai tempat dan hukum masing-masing, tetapi asas yang menentukan arah seluruh amalan ialah iman. Seseorang mendirikan solat kerana dia beriman kepada Allah.
Dia berpuasa kerana dia percaya bahawa Allah memerintahkan puasa. Dia mengeluarkan zakat kerana dia beriman kepada kewajipan yang ditetapkan Allah. Dia mengerjakan haji kerana dia membenarkan perintah Allah dan Rasul-Nya. Dia meninggalkan syirik kerana dia mengetahui bahawa hanya Allah yang berhak disembah. Dia meninggalkan dosa kerana dia percaya bahawa Allah melihat perbuatannya dan akan menghisabnya. Dia bersabar ketika mendapat musibah kerana dia percaya kepada qadar dan yakin bahawa segala sesuatu berlaku dengan ilmu dan kehendak Allah.
Dengan demikian, aqidah bukan satu lapisan ilmu yang berada jauh daripada kehidupan seharian. Aqidah ialah asas yang memberikan makna kepada kehidupan seorang Muslim. Jika seseorang mengetahui hukum solat tetapi tidak memahami untuk siapa dia solat, maka pengetahuannya tentang hukum belum mencapai seluruh hakikat pengabdian. Jika seseorang mengetahui bahawa zakat wajib tetapi tidak mempunyai keyakinan kepada Allah yang memerintahkannya, maka asas yang menghidupkan amal itu telah hilang. Sebab itu ilmu tauhid diberi kedudukan yang tinggi dalam tradisi pengajian Islam.
Mabadi ‘Ilmu Tauhid yang dihimpunkan dalam sepuluh perkara sebenarnya merupakan suatu susunan yang sangat padat. Sepuluh perkara itu ialah nama ilmu, sumber pengambilannya, kandungannya, maudhu’ atau perkara yang menjadi tempat bahasan, faedahnya, nisbahnya dengan ilmu-ilmu lain, pihak yang menghantarkan atau menyusun ilmu tersebut, hukumnya, kelebihannya dan kesudahannya.
Setiap satu daripada sepuluh perkara ini mempunyai fungsi tersendiri. Nama memberikan identiti. Sumber memberikan asas. Kandungan memberikan gambaran isi. Maudhu’ memberikan medan. Faedah menerangkan manfaat. Nisbah menerangkan kedudukan. Penyusun menerangkan sejarah pengembangan. Hukum menerangkan tuntutan. Kelebihan menerangkan kemuliaan. Kesudahan menerangkan natijah.
Apabila sepuluh perkara ini dihuraikan secara mendalam, seseorang akan melihat bahawa ilmu tauhid bukanlah satu mata pelajaran yang sempit. Ia meliputi persoalan paling besar yang dihadapi manusia, iaitu persoalan tentang Tuhan, manusia, rasul, alam, kehidupan, kematian dan kehidupan selepas mati. Ia menjawab persoalan dari manakah datangnya manusia, kepada siapa manusia menyembah, siapakah yang mengutus para rasul, apakah yang wajib dipercayai tentang Allah, apakah berita ghaib yang mesti diterima dan apakah kesudahan manusia setelah meninggalkan dunia.
1. Nama pertama bagi ilmu ini ialah “Ilmu Tauhid”.
Perkataan tauhid membawa makna mengesakan. Dalam konteks agama, tauhid berkaitan dengan mengesakan Allah pada perkara yang menjadi hak-Nya. Tauhid tidak boleh difahami sekadar sebagai mengatakan “Allah itu satu” secara lisan sedangkan seseorang masih memberikan ibadah kepada selain Allah. Tauhid mempunyai hakikat yang lebih besar.
Ia berkaitan dengan pengakuan bahawa Allah ialah Tuhan yang sebenar, Pencipta segala sesuatu, Pemilik segala sesuatu dan satu-satunya yang berhak menerima ibadah. Oleh itu, apabila seseorang mempelajari ilmu tauhid, dia sebenarnya sedang mempelajari asas yang membentuk hubungan antara dirinya dengan Allah. Dia belajar mengenal Tuhan yang disembahnya, mengenal apa yang wajib dipercayai tentang-Nya dan mengetahui perkara yang tidak boleh dinisbahkan kepada-Nya.
Tauhid juga mengajar manusia supaya tidak menyamakan Allah dengan makhluk. Allah menciptakan manusia, sedangkan manusia ialah makhluk. Allah tidak berhajat kepada makhluk, sedangkan seluruh makhluk berhajat kepada Allah. Allah tidak menyerupai sesuatu pun daripada makhluk-Nya. Allah berfirman: ... لَيْسَ كَمِثْلِهِۦ شَىْءٌۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْبَصِيرُ (Asy-Syura:11). Maka, tauhid mempunyai dua sisi yang sangat penting: menetapkan apa yang wajib ditetapkan bagi Allah berdasarkan wahyu dan menafikan segala kekurangan serta persamaan dengan makhluk yang tidak layak bagi-Nya.
Ilmu ini juga dinamakan “Ilmu ‘Aqaid”. Perkataan ‘aqa’id ialah kata jamak bagi ‘aqidah, yang berkaitan dengan sesuatu yang diikat dengan kuat dalam hati. Ia memberikan gambaran bahawa kepercayaan bukan perkara yang sekadar disebut dengan lidah. Seseorang mungkin mengetahui suatu maklumat tetapi belum tentu mempercayainya. Dia mungkin pernah membaca bahawa malaikat wujud, tetapi ilmu tauhid menghendaki dia membenarkan kewujudan malaikat sebagai perkara yang benar daripada wahyu.
Dia mungkin pernah mendengar bahawa terdapat kehidupan selepas mati, tetapi ilmu tauhid menuntut keyakinan bahawa manusia benar-benar akan dibangkitkan. Dia mungkin mengetahui nama Allah al-‘Alim, tetapi aqidah menuntut dia mengimani bahawa Allah Maha Mengetahui segala sesuatu. Maka, istilah ‘aqidah menekankan aspek pembenaran dan keyakinan. Kepercayaan tersebut bukan kepercayaan yang dibina atas khayalan, tetapi kepercayaan yang berdiri di atas sumber yang sah dan dalil yang benar.
Dalam hal aqidah, kesilapan sumber sangat berbahaya kerana apa yang ditanam dalam hati boleh mempengaruhi seluruh kehidupan. Jika seseorang membina kepercayaan tentang Allah berdasarkan cerita palsu, dia mungkin mengagungkan sesuatu yang tidak layak diagungkan atau menisbahkan kepada Allah sesuatu yang tidak benar.
Nama “Ilmu Ushuluddin” pula menunjukkan bahawa ilmu ini berkaitan dengan asas-asas agama. Perkataan usul bermaksud asas atau dasar, manakala al-din ialah agama. Dalam pengertian ini, ilmu tauhid menjadi ilmu yang membincangkan perkara-perkara asas yang menjadi landasan agama. Sebelum seseorang membahaskan cabang hukum yang banyak, dia perlu mempunyai kepercayaan terhadap Allah dan Rasul-Nya. Sebelum dia membincangkan kewajipan solat, dia perlu menerima bahawa Allah ialah pihak yang berhak menetapkan hukum.
Sebelum dia menerima berita tentang akhirat, dia perlu membenarkan Rasulullah sebagai utusan Allah. Sebelum dia menerima berita tentang syurga dan neraka, dia perlu beriman bahawa wahyu Rasulullah adalah benar. Maka, hubungan antara usul dan furu‘ dapat difahami melalui kedudukan asas dan cabang. Cabang tidak dapat berdiri dengan sempurna jika asasnya runtuh. Ini tidak bermaksud semua ilmu furu‘ tidak penting. Bahkan hukum fiqh dan akhlak juga sangat penting. Namun, aqidah menjadi asas yang menentukan kepada siapa seluruh amal itu ditujukan dan mengapa manusia melakukannya.
Ilmu ini juga dikenali sebagai “Ilmu Sifat” dalam sesetengah tradisi pengajian kerana sebahagian besar perbahasannya berkaitan dengan sifat-sifat Allah. Dalam susunan yang masyhur, sifat Allah dibahaskan melalui pembahagian tertentu seperti sifat wajib, sifat mustahil dan sifat harus. Kaedah ini mempunyai tujuan pendidikan, iaitu memudahkan pelajar memahami perkara-perkara yang wajib diimani tentang Allah serta perkara-perkara yang tidak layak bagi-Nya.
Namun, seseorang perlu memahami bahawa nama “Ilmu Sifat” tidak bermaksud Allah hanya mempunyai sifat-sifat yang dihimpunkan dalam satu senarai tertentu. Al-Quran dan sunnah yang sahih menyebut banyak nama dan sifat Allah. Allah memperkenalkan diri-Nya dengan nama-nama yang menunjukkan kesempurnaan-Nya dan menyebut sifat-sifat yang layak bagi kebesaran-Nya.
Oleh itu, pembahagian sifat dalam kitab pengajian merupakan kaedah menyusun ilmu, sedangkan wahyu tetap menjadi sumber yang lebih luas. Pelajar perlu berhati-hati supaya kaedah pembelajaran tidak berubah menjadi sangkaan bahawa apa yang tidak termasuk dalam senarai tertentu tidak boleh diimani.
Nama “Ilmu Kalam” pula mempunyai sejarah yang berbeza. Ilmu kalam berkembang sebagai disiplin perbahasan aqidah yang banyak menggunakan hujah rasional untuk menjawab golongan yang menentang atau mengemukakan pandangan yang bertentangan dengan aqidah Islam. Dalam sejarah Islam, pelbagai aliran pemikiran muncul dan membincangkan persoalan tentang Allah, sifat-sifat-Nya, perbuatan manusia, qadar, wahyu dan perkara-perkara lain.
Para ulama kemudian menggunakan pelbagai kaedah untuk menjawab kekeliruan tersebut. Istilah ilmu kalam tidak boleh difahami secara mudah bahawa semua kaedah yang pernah digunakan dalam ilmu kalam merupakan sumber aqidah. Sumber asal aqidah ialah wahyu. Hujah akal yang benar boleh digunakan sebagai sokongan dan penerangan, tetapi ia tidak boleh mengambil tempat wahyu dalam perkara yang telah ditetapkan oleh nas yang sahih.
Akal mempunyai kemampuan untuk mengetahui sebahagian perkara, merenung ciptaan dan memahami hubungan sebab dan akibat, tetapi akal juga mempunyai batas. Manusia tidak boleh mengetahui segala sesuatu dengan akalnya. Bahkan manusia tidak mampu mengetahui hakikat dirinya secara menyeluruh, apatah lagi hakikat seluruh alam dan perkara ghaib.
2. Mabda’ kedua ialah tempat pengambilan ilmu tauhid.
Dalam pernyataan asal disebut bahawa ilmu ini diambil daripada al-Quran dan hadis. Prinsip ini merupakan asas yang sangat penting. Aqidah Islam bukan ciptaan seorang ahli falsafah, bukan hasil renungan seorang manusia dan bukan keputusan majoriti manusia. Allah ialah Tuhan, dan Allah memperkenalkan diri-Nya kepada manusia melalui wahyu. Allah mengutus para rasul untuk menyampaikan wahyu tersebut. Rasulullah pula menjelaskan kepada manusia apa yang baginda terima daripada Allah.
Oleh itu, sumber ilmu tauhid kembali kepada wahyu. Al-Quran ialah sumber paling utama kerana ia merupakan kalam Allah. Sunnah Rasulullah pula menerangkan dan memperincikan apa yang disampaikan melalui al-Quran serta membawa berita dan hukum yang wajib diterima apabila riwayatnya sahih. Seseorang tidak boleh membina aqidah berdasarkan mimpi, pengalaman rohani peribadi, cerita orang soleh atau spekulasi akal semata-mata. Pengalaman peribadi mungkin memberi kesan kepada seseorang, tetapi ia bukan sumber untuk menetapkan aqidah bagi seluruh umat.
Al-Quran mengandungi asas tauhid dari awal hingga akhir. Apabila seseorang membaca al-Quran, dia akan menemui seruan supaya manusia menyembah Allah dan meninggalkan segala bentuk syirik. Dia menemui ayat yang menerangkan bahawa Allah ialah Pencipta langit dan bumi. Dia menemui ayat yang menerangkan nama-nama dan sifat Allah. Dia menemui kisah para nabi yang menyeru kaum mereka supaya menyembah Allah.
Dia menemui ancaman kepada orang yang mendustakan rasul. Dia menemui berita tentang hari kebangkitan. Dia menemui gambaran syurga dan neraka. Dia menemui peringatan bahawa kehidupan dunia adalah sementara dan manusia akan kembali kepada Allah. Maka, tauhid bukan sekadar satu tema yang muncul sesekali dalam al-Quran. Ia merupakan salah satu tema terbesar yang mengikat keseluruhan wahyu.
Surah al-Fatihah bermula dengan pengenalan kepada Allah sebagai Rabb seluruh alam dan menyatakan bahawa hanya kepada-Nya ibadah ditujukan serta hanya kepada-Nya pertolongan diminta. Surah al-Ikhlas pula memberikan penegasan yang sangat jelas tentang keesaan Allah dan kesempurnaan-Nya. Semua ini menunjukkan bahawa sumber utama ilmu tauhid bukan spekulasi manusia, tetapi wahyu Allah.
Sunnah Rasulullah pula mempunyai kedudukan yang sangat besar dalam menjelaskan aqidah. Rasulullah menerangkan iman ketika menjawab pertanyaan tentang Islam, iman dan ihsan. Baginda menerangkan kewajipan beriman kepada Allah, malaikat, kitab, rasul, hari akhirat dan qadar. Baginda juga menerangkan perkara-perkara ghaib yang tidak dapat diketahui oleh manusia melalui pengalaman biasa.
Berita tentang alam barzakh, kebangkitan, syafaat, hisab, timbangan, sirat, syurga dan neraka diterangkan melalui wahyu yang disampaikan oleh Rasulullah. Maka, orang yang mengambil al-Quran tetapi meninggalkan sunnah akan kehilangan banyak perincian aqidah yang diterangkan oleh Rasulullah. Dalam masa yang sama, orang yang menggunakan hadis dalam aqidah perlu mempunyai ilmu tentang kesahihan hadis.
Tidak semua riwayat yang terdapat dalam kitab tertentu boleh terus dianggap sahih. Hadis mempunyai martabat yang berbeza. Ada hadis sahih, hasan, daif dan maudhu‘, dan terdapat pula perincian yang lebih luas dalam penilaian para ulama hadis. Oleh sebab itu, ketelitian terhadap hadis merupakan sebahagian daripada amanah ilmu tauhid.
3. Mabda’ ketiga ialah kandungan ilmu tauhid.
Ilmu ini mengandungi pengetahuan berkaitan ketetapan pegangan dan kepercayaan kepada Allah dan rasul-rasul-Nya, berserta dalil-dalil yang membawa kepada keyakinan. Perkataan “kepercayaan” di sini tidak boleh disamakan dengan sangkaan. Sangkaan boleh berubah. Keyakinan pula mempunyai kekuatan yang lebih tinggi. Seorang Muslim tidak hanya berkata bahawa mungkin Allah wujud, tetapi meyakini bahawa Allah benar-benar wujud.
Dia tidak hanya berkata bahawa mungkin Muhammad seorang rasul, tetapi yakin bahawa baginda benar-benar Rasulullah. Dia tidak hanya menganggap hari akhirat sebagai kemungkinan, tetapi mempercayainya sebagai kebenaran yang diberitakan oleh Allah dan Rasul-Nya. Maka, kandungan ilmu tauhid berkaitan dengan pembinaan i‘tiqad yang benar.
Dalil memainkan peranan penting dalam pembinaan keyakinan. Manusia mempunyai kemampuan untuk berfikir dan memerhatikan. Alam yang berada di hadapan manusia menjadi medan untuk direnungkan. Langit, bumi, manusia, haiwan, tumbuhan, perubahan siang dan malam, kehidupan dan kematian semuanya memberikan tanda yang membawa manusia kepada pengenalan terhadap Pencipta.
Al-Quran berkali-kali menyeru manusia supaya menggunakan akal untuk melihat tanda-tanda kekuasaan Allah. Namun, dalil akal tidak bermaksud akal manusia menjadi Tuhan yang menentukan segala perkara. Akal yang sihat dapat memahami bahawa makhluk mempunyai sifat berhajat, berubah dan terbatas. Tetapi apabila sampai kepada perincian perkara ghaib, wahyu menjadi penentu.
Sebagai contoh, akal boleh memahami bahawa manusia akan mati berdasarkan pengalaman yang berulang-ulang, tetapi perincian tentang apa yang berlaku selepas mati memerlukan berita wahyu. Akal tidak boleh mereka-reka keadaan syurga dan neraka lalu menjadikannya sebagai aqidah. Perkara tersebut hanya diketahui melalui wahyu.
Kandungan ilmu tauhid juga mempunyai hubungan dengan amal. Kepercayaan kepada Allah tidak sepatutnya berhenti pada tahap pengetahuan. Apabila seseorang mengetahui Allah Maha Melihat, dia sepatutnya menjaga perbuatannya. Apabila dia mengetahui Allah Maha Mendengar, dia sepatutnya menjaga perkataannya. Apabila dia mengetahui Allah Maha Mengetahui segala sesuatu, dia sepatutnya memperbaiki keadaan hatinya.
Apabila dia mengetahui bahawa Allah akan membangkitkan manusia, dia sepatutnya mempersiapkan diri untuk kehidupan akhirat. Apabila dia mengetahui bahawa Allah memberi ganjaran kepada ketaatan dan hukuman terhadap maksiat, dia sepatutnya mengubah kehidupannya. Maka, ilmu tauhid bukan sekadar ilmu untuk berdebat tentang istilah. Ilmu tauhid yang benar menghasilkan rasa takut kepada Allah, harapan kepada Allah, cinta kepada Allah, tawakal kepada Allah dan keikhlasan dalam beribadah kepada-Nya.
4. Mabda’ keempat ialah maudhu’ ilmu tauhid.
Dalam pernyataan asal, maudhu’ dibahagikan kepada empat perkara. Pertama, Dzat Allah Taala dari segi sifat-sifat yang wajib bagi-Nya, sifat-sifat yang mustahil dan sifat yang harus. Kedua, Dzat para rasul dari segi sifat yang wajib, mustahil dan harus bagi mereka. Ketiga, segala kejadian daripada jirim dan ‘aradh yang keadaannya boleh menjadi pertunjukan dan dalil terhadap wujud yang menjadikannya. Keempat, segala pegangan dan kepercayaan berdasarkan perkhabaran Rasulullah seperti syurga, neraka dan hari kiamat.
Pembahagian ini memberikan gambaran bahawa ilmu tauhid bukan hanya satu perbahasan tentang “Allah wujud atau tidak”. Ia merangkumi pengenalan terhadap Allah, kerasulan, alam sebagai tanda dan perkara ghaib.
Bahagian pertama, iaitu perbahasan tentang Allah, merupakan bahagian paling penting.
Allah ialah Pencipta dan makhluk ialah ciptaan. Allah tidak memerlukan makhluk, sedangkan makhluk memerlukan Allah. Allah tidak sama dengan makhluk. Apabila manusia menggunakan perkataan “ilmu” terhadap Allah, dia perlu memahami bahawa ilmu Allah tidak sama dengan ilmu manusia. Manusia mengetahui selepas tidak mengetahui. Manusia lupa selepas mengetahui.
Pengetahuan manusia terbatas. Allah Maha Mengetahui dan ilmu-Nya meliputi segala sesuatu. Begitu juga pendengaran dan penglihatan Allah tidak boleh disamakan dengan pendengaran dan penglihatan makhluk. Dalam mengimani nama dan sifat Allah, asas yang penting ialah menerima apa yang datang daripada wahyu dengan cara yang layak bagi kebesaran Allah, tanpa menyerupakan Allah dengan makhluk. Firman Allah ... لَيْسَ كَمِثْلِهِۦ شَىْءٌۖ ... (Asy-Syura:11) merupakan asas yang sangat besar dalam perkara ini.
Pembahasan tentang sifat Allah juga perlu disertai dengan kesedaran bahawa manusia tidak mampu meliputi hakikat Dzat Allah. Allah berfirman: ... وَلَا يُحِيطُونَ بِهِۦ عِلْمًا (Taha:110). Ini bukan bermaksud manusia tidak boleh mengenal Allah. Manusia boleh mengenal Allah melalui nama dan sifat yang Allah khabarkan serta melalui tanda-tanda kekuasaan-Nya. Tetapi mengenal Allah tidak sama dengan meliputi hakikat Dzat Allah.
Seorang Muslim mengetahui bahawa Allah Maha Mengetahui, tetapi dia tidak mengetahui hakikat Dzat ilmu Allah. Dia mengetahui bahawa Allah Maha Mendengar, tetapi tidak mengetahui hakikat pendengaran Allah seperti pendengaran makhluk. Dia mengetahui bahawa Allah Maha Berkuasa, tetapi tidak mengetahui hakikat kekuasaan Allah dengan ukuran makhluk. Perbezaan ini penting supaya seseorang tidak menganggap bahawa setiap sifat yang disebut dalam wahyu mesti difahami dengan gambaran fizikal manusia.
Bahagian kedua ialah perbahasan tentang para rasul.
Rasul merupakan manusia yang dipilih Allah untuk menyampaikan risalah. Mereka bukan Tuhan dan tidak boleh disembah. Mereka juga bukan makhluk biasa dari segi tugas kerana Allah memberikan wahyu kepada mereka. Mereka menyampaikan amanah yang sangat besar kepada manusia. Nabi Muhammad ialah Rasul Allah dan penutup para nabi. Keimanan kepada baginda bermaksud membenarkan apa yang baginda sampaikan daripada Allah, mengikuti petunjuk baginda dan menghormati baginda sebagai Rasulullah.
Tidak memadai seseorang berkata bahawa dia beriman kepada Allah tetapi tidak menerima kerasulan Muhammad. Al-Quran menghubungkan keimanan kepada Allah dengan keimanan kepada Rasul. Oleh sebab itu, ilmu tauhid membincangkan sifat-sifat yang berkaitan dengan kerasulan supaya manusia memahami mengapa berita Rasul wajib diterima dan mengapa pendustaan terhadap kerasulan merupakan perkara yang sangat berat.
Sifat-sifat para rasul yang dibahaskan dalam kitab-kitab aqidah mempunyai kaitan dengan amanah kerasulan. Rasul mestilah benar dalam menyampaikan risalah. Rasul tidak berdusta atas nama Allah. Rasul menyampaikan apa yang diperintahkan untuk disampaikan. Rasul mempunyai sifat yang sesuai dengan tugas mereka. Mereka manusia dan mempunyai keperluan manusia dari sudut makan, minum, tidur dan kehidupan dunia, tetapi keadaan tersebut tidak menafikan kedudukan mereka sebagai utusan Allah.
Dalam masa yang sama, perkara yang bercanggah dengan kesempurnaan amanah kerasulan tidak boleh dinisbahkan kepada mereka. Ini menunjukkan bahawa pembahasan sifat rasul bukan sekadar senarai untuk dihafal, tetapi mempunyai tujuan menjaga kefahaman terhadap wahyu. Jika manusia tidak mempercayai Rasul, dia tidak mempunyai jalan yang sah untuk menerima berita wahyu.
Bahagian ketiga maudhu’ ialah alam atau segala kejadian.
Dalam pernyataan asal digunakan istilah jirim dan ‘aradh. Istilah tersebut merupakan istilah teknikal dalam tradisi ilmu tauhid klasik. Jirim merujuk kepada kategori tertentu dalam perbahasan alam, manakala ‘aradh berkaitan dengan sifat atau keadaan yang berlaku pada sesuatu. Tujuan pembahasan seperti ini ialah menunjukkan bahawa alam mempunyai ciri-ciri yang menunjukkan ia bukan wujud dengan sendirinya secara mutlak. Alam mengalami perubahan. Makhluk dilahirkan, membesar, lemah dan mati. Benda bergerak dan berhenti. Keadaan berubah.
Sesuatu yang berubah dan berhajat kepada keadaan tertentu menunjukkan bahawa ia bukan Tuhan yang memiliki kesempurnaan mutlak. Renungan terhadap alam membawa manusia kepada pengakuan bahawa ada Pencipta yang tidak bergantung kepada makhluk.
Al-Quran sendiri menggunakan banyak contoh alam untuk mengajak manusia berfikir. Langit dan bumi, pergantian malam dan siang, hujan yang menghidupkan bumi, penciptaan manusia, kejadian haiwan dan pelbagai tanda lain disebut sebagai ayat-ayat Allah. Maksudnya bukan bahawa alam itu Allah, tetapi alam menunjukkan kekuasaan Allah. Manusia melihat sesuatu yang lemah lalu memahami bahawa kelemahan itu bukan sifat Tuhan.
Manusia melihat makhluk yang berhajat lalu memahami bahawa Tuhan tidak berhajat kepada makhluk. Manusia melihat makhluk yang berubah lalu memahami bahawa Pencipta tidak boleh disamakan dengan makhluk. Dengan demikian, alam menjadi “ayat” dalam erti tanda yang mengarahkan manusia kepada Pencipta. Ini merupakan salah satu cara al-Quran membina tauhid dalam jiwa manusia.
Bahagian keempat ialah perkara ghaib yang diketahui melalui perkhabaran Rasulullah.
Syurga, neraka, hari kiamat, kebangkitan, hisab, barzakh dan pelbagai perkara akhirat termasuk dalam perkara yang manusia tidak dapat ketahui secara sempurna hanya melalui pancaindera. Seseorang mungkin mengetahui bahawa kematian wujud kerana dia melihat manusia mati. Tetapi dia tidak dapat mengetahui dengan pancainderanya sendiri secara menyeluruh apa yang berlaku selepas kematian. Dia memerlukan wahyu.
Begitu juga dia mengetahui bahawa langit dan bumi wujud, tetapi dia tidak boleh mengetahui keadaan syurga hanya melalui eksperimen fizikal. Oleh itu, berita Rasul mempunyai kedudukan yang besar dalam aqidah. Apabila berita tersebut datang melalui wahyu yang sahih, ia diterima sebagai kebenaran.
5. Mabda’ kelima ialah faedah ilmu tauhid.
Faedah yang disebut dalam pernyataan asal ialah mengenal Tuhan, mempercayai Rasul dan memperoleh kebahagiaan hidup di dunia dan akhirat yang kekal. Faedah pertama, iaitu mengenal Allah, merupakan faedah yang sangat besar. Manusia hidup tetapi tidak semua manusia mengetahui tujuan hidupnya. Ada yang menganggap hidup hanya untuk mencari harta. Ada yang menganggap hidup hanya untuk menikmati keseronokan.
Ada yang menganggap manusia bebas menentukan sendiri nilai baik dan buruk tanpa sebarang pertanggungjawaban kepada Tuhan. Ilmu tauhid membetulkan pandangan tersebut. Manusia ialah hamba Allah. Dia diciptakan oleh Allah dan akan kembali kepada Allah. Kehidupan dunia mempunyai tujuan dan manusia akan dipersoalkan tentang bagaimana dia menggunakan kehidupan tersebut.
Mengenal Allah juga mengubah cara manusia menghadapi kehidupan. Orang yang benar-benar mengenal Allah tidak melihat kekuasaan manusia sebagai kekuasaan mutlak. Dia mengetahui bahawa manusia hanyalah makhluk. Dia tidak menjadikan makhluk sebagai tempat pergantungan mutlak. Dia menggunakan sebab, tetapi hatinya bergantung kepada Allah. Dia berusaha mendapatkan rezeki, tetapi mengetahui bahawa Allah ialah pemberi rezeki.
Dia mencari rawatan ketika sakit, tetapi mengetahui bahawa Allah yang memberi kesembuhan. Dia meminta pertolongan daripada manusia dalam perkara yang manusia mampu membantu, tetapi dia tidak memberikan kepada manusia sesuatu yang menjadi hak Allah. Inilah kesan tauhid terhadap keseimbangan hidup. Tauhid tidak mengajar manusia meninggalkan dunia, tetapi mengajar manusia meletakkan dunia di tempatnya.
Faedah kedua ialah mempercayai Rasul.
Keimanan kepada Rasul membebaskan manusia daripada kekeliruan dalam menentukan jalan hidup. Manusia mempunyai akal, tetapi akal manusia tidak mengetahui semua perkara. Akal tidak dapat menentukan sendiri hakikat semua perkara ghaib. Rasul datang membawa wahyu. Baginda menerangkan apa yang Allah kehendaki daripada manusia.
Baginda mengajar cara solat, puasa, zakat dan haji. Baginda menerangkan perkara halal dan haram. Baginda menerangkan kehidupan akhirat. Baginda menunjukkan contoh akhlak dan ibadah. Dengan itu, keimanan kepada Rasul bukan sekadar satu pernyataan sejarah, tetapi hubungan manusia dengan sumber petunjuk yang Allah utuskan.
Faedah ketiga ialah kebahagiaan.
Kebahagiaan yang dimaksudkan bukan semata-mata kekayaan, kesihatan atau keselesaan dunia. Semua itu boleh menjadi nikmat, tetapi ia tidak kekal. Orang kaya boleh jatuh miskin. Orang sihat boleh sakit. Orang berkuasa boleh kehilangan kuasa. Orang yang dipuji manusia boleh dilupakan selepas kematian.
Kebahagiaan yang sebenar berkaitan dengan keselamatan iman dan kesudahan yang baik di akhirat. Dunia hanya sementara. Akhirat kekal. Jika ilmu tauhid membawa manusia kepada iman yang benar dan amal yang benar, maka ia menjadi sebab kepada kebahagiaan yang lebih besar daripada segala kenikmatan dunia.
6. Mabda’ keenam ialah nisbah ilmu tauhid dengan ilmu-ilmu yang lain.
Ilmu tauhid mempunyai hubungan asas dengan ilmu-ilmu agama kerana ia berkaitan dengan kepercayaan yang menjadi landasan kepada amal. Ilmu fiqh membincangkan hukum perbuatan, tetapi hukum itu datang daripada Allah dan Rasul-Nya. Ilmu hadis membincangkan riwayat Rasulullah, tetapi penerimaan terhadap Rasul berdiri atas iman kepada kerasulan. Ilmu tafsir membincangkan al-Quran, tetapi al-Quran diterima sebagai kalam Allah berdasarkan iman. Ilmu akhlak membentuk tingkah laku, tetapi motivasi terbesar untuk berakhlak baik ialah kesedaran bahawa Allah melihat dan akan menghisab. Dengan demikian, tauhid menjadi seperti asas yang menyokong bangunan ilmu agama.
Walaupun tauhid mempunyai kedudukan sebagai asas, ini tidak bermakna ilmu-ilmu lain boleh dipandang rendah. Islam memerlukan pelbagai ilmu. Seorang Muslim perlu mengetahui hukum ibadah, muamalat, keluarga, akhlak dan kehidupan masyarakat. Namun, semua itu hendaklah dibina atas asas iman. Sebuah bangunan yang mempunyai banyak tingkat memerlukan asas yang kukuh. Begitu juga kehidupan seorang Muslim.
Dia mungkin mengetahui banyak hukum, tetapi jika tidak memahami kepada siapa dia tunduk, ilmu tersebut kehilangan sebahagian daripada tujuan pengabdian. Dia mungkin hafal banyak hadis, tetapi jika tidak membenarkan Rasulullah, hafalan tersebut tidak mencapai maksud iman. Dia mungkin mahir membaca al-Quran, tetapi jika tidak mengimani al-Quran sebagai wahyu Allah, kemahiran membaca itu belum menjadi iman.
7. Mabda’ ketujuh ialah yang menghantarkan ilmu tauhid, iaitu pihak yang menyusun dan mengembangkan pembahasan ilmu tersebut.
Dalam pernyataan asal disebut bahawa yang mengatur titisan ilmu tauhid dengan mendirikan dalilnya untuk menolak perkataan orang yang menyalahi ialah ulama yang masyhur seperti Imam Abu al-Hasan al-Asy‘ari dan Imam Abu Mansur al-Maturidi. Pernyataan ini perlu difahami sebagai sejarah pembentukan disiplin ilmu, bukan bermaksud tauhid dicipta oleh mereka.
Tauhid telah menjadi seruan para nabi sejak Nabi Adam. Semua nabi menyeru manusia kepada penyembahan Allah dan meninggalkan syirik. Yang berlaku kemudian ialah para ulama menyusun perbahasan aqidah dalam bentuk sistematik dan menjawab pelbagai syubhat yang muncul dalam masyarakat. Apabila muncul perdebatan, golongan yang menyeleweng dan aliran pemikiran yang bercanggah, ulama menyusun hujah dan istilah supaya perkara tersebut dapat diterangkan dan dibela.
Penting untuk dibezakan antara “sumber aqidah” dengan “penyusunan ilmu aqidah”. Sumber aqidah ialah wahyu. Ulama tidak mencipta Allah, tidak mencipta Rasul dan tidak mencipta perkara ghaib. Mereka mempelajari wahyu dan menyusun penjelasan untuk manusia. Sama seperti ilmu nahu. Bahasa Arab telah digunakan sebelum ilmu nahu disusun dalam kitab. Penyusunan ilmu nahu tidak bermaksud penyusunnya mencipta bahasa Arab.
Begitu juga ilmu hadis. Hadis telah disampaikan oleh Rasulullah dan diriwayatkan oleh para sahabat sebelum ilmu mustalah hadis disusun menjadi bab-bab yang lengkap. Maka, penyusunan sesuatu disiplin berlaku kemudian daripada kewujudan asasnya. Tauhid telah diajarkan oleh para nabi, kemudian perbahasan aqidah berkembang menjadi disiplin yang lebih sistematik apabila umat menghadapi pelbagai persoalan dan perdebatan.
Pernyataan bahawa Nabi Adam menerima ilmu tauhid daripada Allah dan Nabi Muhammad menjadi yang terakhir dalam rangkaian para nabi menunjukkan kesinambungan seruan tauhid. Para nabi bukan membawa Tuhan yang berlainan. Mereka menyeru manusia kepada Allah. Allah berfirman bahawa Dia mengutus kepada setiap umat seorang rasul yang menyeru: ... أَنِ ٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ وَٱجْتَنِبُوا۟ ٱلطَّٰغُوتَۖ ...(An-Nahl:36).
Ini menunjukkan bahawa asas dakwah para rasul ialah ibadah kepada Allah dan menjauhi taghut. Syariat mereka mungkin berbeza dalam beberapa perincian hukum, tetapi asas tauhid merupakan perkara yang sangat besar dalam seluruh risalah kenabian. Nabi Muhammad ialah penutup para nabi dan rasul. Dengan kerasulan baginda, risalah Islam disampaikan kepada seluruh manusia.
8. Mabda’ kelapan ialah hukum ilmu tauhid.
Dalam teks asal disebut bahawa mengetahui sifat-sifat Tuhan dengan jalan ijmal dan tafsil berserta dalil ijmal adalah fardu ain atas setiap mukallaf, lelaki dan perempuan, manakala mengetahui dalil tafsil ialah fardu kifayah. Perincian ini perlu difahami dalam konteks kaedah pengajian aqidah. Yang paling asas ialah setiap mukallaf wajib mempunyai iman yang sah. Dia tidak boleh menjadi Muslim dengan hati yang kosong daripada kepercayaan terhadap Allah dan Rasul.
Dia wajib mengetahui asas yang diperlukan untuk membenarkan iman. Namun, tidak semua manusia diwajibkan menjadi ahli ilmu yang mampu menghimpunkan semua dalil terperinci daripada pelbagai disiplin. Jika setiap mukallaf diwajibkan menguasai seluruh hujah terperinci, manusia daripada pelbagai pekerjaan dan keadaan akan dibebankan dengan sesuatu yang tidak menjadi kemampuan semua orang.
Perbezaan antara fardu ain dan fardu kifayah dalam pengajian ilmu perlu difahami secara bijaksana. Fardu ain ialah perkara yang dituntut daripada setiap individu mengikut keadaan dan keperluannya. Fardu kifayah ialah kewajipan yang apabila dilaksanakan oleh sebahagian umat, gugurlah tuntutan daripada yang lain.
Dalam ilmu tauhid, setiap Muslim wajib mempunyai aqidah yang benar dan mengetahui asas iman. Namun, umat juga memerlukan ulama yang mendalami dalil, menjawab syubhat, meneliti riwayat dan menerangkan persoalan aqidah secara terperinci. Jika tidak ada seorang pun yang mempunyai kemampuan tersebut, umat akan kehilangan benteng ilmu apabila muncul kekeliruan.
Istilah ijmal dan tafsil juga perlu difahami. Ijmal bermaksud secara ringkas dan menyeluruh. Tafsil bermaksud secara terperinci. Seseorang mungkin mempunyai keyakinan yang benar tentang Allah tanpa mampu menyusun hujah dalam bentuk perbahasan yang panjang. Dia mengetahui Allah ialah Tuhan, Allah satu-satunya yang berhak disembah dan Muhammad ialah Rasulullah. Dia juga mengetahui bahawa Allah tidak sama dengan makhluk dan bahawa akhirat itu benar. Itulah asas iman.
Adapun orang yang mempelajari ilmu secara mendalam mungkin mampu menjelaskan dalil-dalil kewujudan Allah, dalil kerasulan, perbahasan sifat dan jawapan terhadap syubhat. Kedua-dua tahap ilmu ini mempunyai tempatnya. Tidak wajar seseorang yang tidak mempunyai kemampuan tinggi dalam perdebatan dianggap tidak mempunyai iman hanya kerana dia tidak mampu menyusun istilah teknikal. Sebaliknya, orang yang mempunyai kemampuan ilmu tidak boleh menjadikan ilmu itu sebagai sebab merendahkan orang awam.
9. Mabda’ kesembilan ialah kelebihan ilmu tauhid.
Dalam pernyataan asal disebut bahawa ilmu tauhid ialah semulia-mulia dan setinggi-tinggi ilmu kerana maudhu’nya berkaitan dengan Dzat Tuhan dan Rasul, serta kerana ilmu ini menjadi asal bagi ilmu-ilmu lain yang wajib diketahui. Dari sudut kedudukan objek perbahasan, perkara ini dapat difahami. Ilmu yang berkaitan dengan mengenal Allah mempunyai kemuliaan yang sangat besar kerana Allah ialah Tuhan seluruh alam.
Manusia diciptakan untuk beribadah kepada-Nya. Maka, mengenal siapa yang disembah merupakan perkara yang sangat penting. Ilmu tauhid juga berkaitan dengan kerasulan kerana manusia tidak dapat menerima petunjuk wahyu tanpa membenarkan Rasul. Oleh sebab itu, kedudukan ilmu tauhid sangat tinggi.
Namun, riwayat yang disebut dalam teks asal perlu diperbetulkan dari sudut nisbah kepada Rasulullah. Lafaz yang diberikan ialah:
إِنَّ اللهَ تَعَالَى لَمْ يَفْرِضْ شَيْئًا أَفْضَلَ مِنَ التَّوْحِيْدِ وَالصَّلَاةِ، وَلَوْ كَانَ شَيْءٌ أَفْضَلَ مِنْهُ لَافْتَرَضَهُ عَلَى مَلَائِكَتِهِ، مِنْهُمْ رَاكِعٌ وَمِنْهُمْ سَاجِدٌ.
Riwayat ini disebut dalam karya al-Daylami, Musnad al-Firdaws, dan dinisbahkan kepada Abu Sa‘id al-Khudri. Namun, sanadnya tidak mencapai martabat hadis sahih. Bahkan ia dinilai sangat lemah. Oleh sebab itu, lafaz tersebut tidak patut ditulis secara mutlak dengan ungkapan “sabda Nabi” seolah-olah ia hadis sahih yang kukuh.
Dalam penulisan ilmiah, lebih aman disebut bahawa “diriwayatkan” dengan menjelaskan sumber dan kelemahannya. Perkara ini penting kerana membesarkan kedudukan tauhid tidak memerlukan kita menggunakan riwayat yang sangat lemah sebagai dalil utama. Kemuliaan tauhid dapat dibuktikan dengan banyak dalil al-Quran dan hadis yang sahih.
Ini juga mengajar satu kaedah penting dalam penulisan agama, iaitu kebenaran sesuatu makna tidak semestinya menjadikan sesuatu hadis itu sahih. Makna bahawa tauhid merupakan perkara yang sangat agung memang benar. Makna bahawa solat merupakan ibadah yang sangat besar juga benar. Tetapi apabila suatu lafaz tertentu dinisbahkan kepada Rasulullah, lafaz itu memerlukan penelitian sanad dan sumber.
Jangan kerana maknanya baik lalu seseorang mengatakan “ini pasti sabda Nabi”. Ini merupakan kesalahan dalam amanah ilmiah. Sebaliknya, apabila suatu hadis lemah, tidak semestinya semua makna yang terkandung di dalamnya salah. Makna itu boleh jadi benar berdasarkan dalil lain. Maka, perlu dipisahkan antara dua persoalan: pertama, apakah status riwayat tersebut; kedua, apakah benar atau tidak makna yang dikandunginya berdasarkan dalil-dalil lain.
Kelebihan ilmu tauhid juga dapat dilihat daripada kesannya terhadap seluruh ibadah. Solat yang dilakukan kerana Allah berdiri di atas iman kepada Allah. Puasa kerana Allah berdiri di atas iman kepada Allah. Zakat kerana Allah berdiri di atas iman kepada Allah. Haji kerana Allah berdiri di atas iman kepada Allah. Bahkan meninggalkan maksiat juga berkaitan dengan iman kepada Allah.
Jika seseorang mengetahui bahawa Allah melihatnya, dia mempunyai sebab yang sangat kuat untuk meninggalkan maksiat walaupun manusia tidak melihat. Jika dia mengetahui bahawa malaikat mencatat amal, dia akan lebih berhati-hati. Jika dia percaya bahawa dia akan berdiri di hadapan Allah, dia akan memikirkan kesudahan setiap perbuatannya. Dengan demikian, ilmu tauhid mempunyai kesan yang merentasi seluruh kehidupan.
Kelebihan ilmu tauhid juga dapat dilihat kerana ia membetulkan sumber pergantungan hati. Manusia secara tabiatnya memerlukan sesuatu. Dia memerlukan makanan, minuman, tempat tinggal, pekerjaan, keluarga dan bantuan manusia. Islam tidak melarang seseorang menggunakan sebab. Tetapi tauhid mengajar bahawa sebab bukan Tuhan. Hati tidak boleh bergantung secara mutlak kepada makhluk.
Manusia hanya mampu membantu dalam perkara yang Allah izinkan. Kekuasaan manusia terbatas. Seorang doktor boleh merawat tetapi tidak menjamin kesembuhan. Seorang majikan boleh memberi pekerjaan tetapi tidak menjamin seluruh masa depan. Seorang sahabat boleh membantu tetapi tidak mampu menguasai seluruh keadaan hidup. Allah sahaja yang mempunyai kekuasaan mutlak atas seluruh makhluk. Kefahaman ini menghasilkan tawakal yang benar tanpa meninggalkan usaha.
10. Mabda’ kesepuluh ialah kesudahan ilmu tauhid.
Dalam teks asal disebut bahawa kesudahan ilmu ini ialah dapat membezakan antara ‘aqaid dan kepercayaan yang sah dengan yang batil. Ini merupakan hasil yang sangat penting. Dunia manusia dipenuhi pelbagai kepercayaan. Ada manusia menyembah patung. Ada yang menyembah manusia. Ada yang menganggap alam sebagai Tuhan. Ada yang menafikan Tuhan. Ada yang percaya kepada pelbagai tuhan.
Ada yang mengubah berita wahyu berdasarkan selera akal. Ada yang menerima perkara ghaib tanpa dalil. Ada yang menolak perkara ghaib yang telah sah daripada wahyu hanya kerana tidak dapat melihatnya. Ilmu tauhid memberi neraca untuk menilai perkara tersebut. Neraca itu bukan semata-mata perasaan, tetapi kembali kepada wahyu dan dalil yang benar.
Membezakan aqidah yang sah daripada yang batil memerlukan ilmu. Tanpa ilmu, seseorang mudah terpengaruh dengan kata-kata yang kedengaran indah. Sesuatu ajaran boleh menggunakan istilah seperti cinta, cahaya, kerohanian, hakikat, makrifat atau kesatuan, tetapi istilah yang indah tidak menjamin kebenaran. Begitu juga hujah akal yang panjang tidak semestinya benar.
Ukuran terakhir dalam perkara agama ialah kebenaran yang bersumberkan wahyu dan kefahaman yang benar terhadap wahyu tersebut. Sebab itu ilmu tauhid melatih manusia supaya tidak menerima semua perkara tanpa penelitian. Dalam masa yang sama, ilmu tauhid juga melatih manusia supaya tidak menolak sesuatu hanya kerana dia belum memahaminya. Sikap yang benar ialah kembali kepada dalil, memahami bahasa dan konteksnya serta menilai hujah dengan adil.
Kesudahan ilmu tauhid juga membawa seseorang mengenal perbezaan antara Pencipta dengan makhluk. Ini sangat penting kerana salah satu kesalahan besar manusia ialah menyamakan Tuhan dengan makhluk atau memberikan sifat ketuhanan kepada makhluk. Allah ialah Pencipta, sedangkan manusia ialah makhluk. Allah Maha Kaya, sedangkan makhluk berhajat. Allah Maha Mengetahui, sedangkan pengetahuan manusia terbatas.
Allah Maha Berkuasa, sedangkan makhluk lemah. Allah kekal, sedangkan makhluk akan binasa. Dengan memahami perbezaan ini, manusia tidak lagi melihat dirinya sebagai sesuatu yang mutlak. Dia sedar bahawa seluruh kewujudannya bergantung kepada Allah. Dia dilahirkan tanpa memilih, hidup dengan rezeki yang Allah berikan dan akhirnya mati apabila sampai ajal. Kesedaran ini merupakan asas kepada pengabdian.
Ilmu tauhid juga membezakan antara berita wahyu dengan pengalaman manusia. Manusia boleh mengalami mimpi, lintasan hati, perasaan rohani dan pelbagai pengalaman. Tetapi pengalaman tersebut tidak boleh menjadi sumber untuk menetapkan aqidah yang wajib dipercayai oleh seluruh umat. Wahyu mempunyai kedudukan yang lebih tinggi.
Jika pengalaman seseorang bercanggah dengan nas yang sahih, pengalaman tersebut tidak boleh dijadikan hakim terhadap wahyu. Jika seseorang bermimpi bahawa sesuatu perkara ghaib berlaku, mimpi itu tidak boleh menjadi dalil bahawa seluruh umat wajib mempercayainya. Ini merupakan satu lagi hasil penting ilmu tauhid, iaitu mengetahui batas sumber pengetahuan agama.
Sepuluh Mabadi ini apabila dihimpunkan memberikan suatu gambaran yang lengkap tentang perjalanan ilmu tauhid. Ia bermula dengan nama. Nama memperkenalkan identiti ilmu. Kemudian sumber menjelaskan bahawa ilmu tersebut tidak dibina atas khayalan manusia tetapi bersumberkan wahyu. Kandungan menjelaskan bahawa perkara yang dipelajari berkaitan dengan kepercayaan dan keyakinan.
Maudhu’ menjelaskan medan yang lebih khusus, iaitu Allah, para rasul, alam sebagai tanda dan perkara ghaib yang disampaikan oleh Rasul. Faedah menerangkan manfaat kepada kehidupan manusia. Nisbah menjelaskan kedudukannya sebagai asas dalam ilmu agama. Penyusun menerangkan sejarah pengembangan dan penyusunan ilmu. Hukum menjelaskan kewajipan memiliki aqidah yang benar. Kelebihan menjelaskan kemuliaannya. Kesudahan pula menunjukkan hasil akhir, iaitu kemampuan membezakan yang benar daripada yang batil.
Apabila mabadi ini difahami, seseorang akan memasuki ilmu tauhid dengan cara yang berbeza daripada orang yang hanya menghafal istilah. Dia akan memahami bahawa tujuan ilmu bukan kemenangan dalam perdebatan. Tujuan ilmu ialah kebenaran. Jika seseorang mengetahui banyak istilah tetapi hatinya tidak tunduk kepada Allah, maka ilmu tersebut belum memberikan kesan yang sempurna.
Jika dia mampu berhujah panjang tetapi masih melakukan syirik atau tidak menjaga ibadah, maka ada masalah antara ilmu dan amal. Ilmu yang benar sepatutnya membawa kepada amal. Rasulullah mengajar bahawa ilmu yang bermanfaat ialah ilmu yang membawa manusia kepada kebaikan. Oleh itu, ilmu tauhid hendaklah menjadi ilmu yang menghidupkan hati, bukan hanya memenuhi fikiran.
Perkara yang sangat penting ialah memahami hubungan antara tauhid dan ibadah. Tauhid menjawab persoalan “siapakah yang berhak disembah?” Jawapannya ialah Allah. Setelah seseorang mengetahui siapa yang berhak disembah, dia perlu mengetahui bagaimana cara menyembah-Nya. Di sinilah ilmu syariat dan fiqh datang melengkapkan kehidupan. Tauhid dan ibadah bukan dua perkara yang terpisah.
Tauhid memberikan arah kepada ibadah, manakala ibadah menunjukkan kesan tauhid dalam kehidupan. Seseorang yang mengaku hanya Allah yang berhak disembah tetapi sengaja memberikan bentuk ibadah kepada selain Allah telah merosakkan tuntutan pengakuannya. Sebaliknya, seseorang yang memahami tauhid akan melihat setiap ibadah sebagai bentuk pengabdian kepada Allah.
Tauhid juga berkaitan dengan keikhlasan. Apabila seseorang mengetahui bahawa hanya Allah yang berhak disembah, dia tidak sepatutnya menjadikan pujian manusia sebagai tujuan utama amal. Dia solat kerana Allah, membaca al-Quran kerana Allah, bersedekah kerana Allah dan mengajar kerana Allah.
Manusia boleh menghargai amalnya atau tidak menghargainya, tetapi Allah mengetahui apa yang tersembunyi dalam hati. Inilah hubungan antara aqidah dan akhlak. Keyakinan kepada Allah melahirkan pengawasan hati. Orang yang yakin bahawa Allah mengetahui rahsia hatinya akan berusaha memperbaiki niatnya. Dia tidak hanya menjaga perbuatan yang dilihat manusia, tetapi juga perkara yang tidak dilihat manusia.
Tauhid juga membentuk sikap terhadap musibah. Seseorang yang memahami bahawa Allah ialah Rabb seluruh alam mengetahui bahawa kehidupan tidak selalu berjalan mengikut kehendaknya. Ada masa manusia memperoleh apa yang disukainya dan ada masa dia kehilangan apa yang disukainya. Jika dia tidak mempunyai asas aqidah, dia mudah menyalahkan kehidupan dan berputus asa. Tetapi jika dia memahami bahawa Allah Maha Bijaksana dan manusia ialah hamba, dia akan berusaha menghadapi ujian dengan sabar.
Ini tidak bermakna setiap musibah mudah diterima dari sudut perasaan. Manusia tetap mempunyai perasaan sedih. Namun, iman memberikan arah kepada kesedihan tersebut. Dia menangis tetapi tidak memberontak terhadap Allah. Dia berusaha tetapi tidak putus harap. Dia mencari jalan keluar tetapi tidak melupakan Tuhan.
Tauhid juga membentuk keberanian. Orang yang benar-benar yakin kepada Allah tidak sepatutnya menjadikan manusia sebagai ukuran mutlak terhadap kebenaran. Dia menghormati manusia, tetapi dia tidak menyembah manusia. Dia menghargai ulama, tetapi dia tidak memberikan kepada ulama sifat yang hanya milik Allah. Dia menghormati pemimpin, tetapi dia tidak menganggap pemimpin mempunyai kekuasaan mutlak.
Dia menggunakan sebab, tetapi tidak menjadikan sebab sebagai Tuhan. Dengan demikian, tauhid membebaskan hati daripada penghambaan kepada makhluk. Hamba yang benar-benar menghambakan diri kepada Allah tidak mudah tunduk kepada tekanan manusia dalam perkara yang bercanggah dengan agama.
Mabadi ilmu tauhid juga membantu seseorang memahami mengapa dalil sangat penting. Dalam perkara aqidah, seseorang tidak boleh berkata, “Saya rasa begini,” lalu menjadikannya sebagai pegangan agama. Perasaan manusia berubah. Hari ini seseorang yakin, esok dia ragu. Hari ini dia kagum dengan satu teori, esok dia meninggalkannya. Wahyu mempunyai kedudukan yang berbeza. Wahyu menjadi neraca.
Oleh sebab itu, ilmu tauhid bukan ilmu yang dibina atas pendapat individu. Ia kembali kepada dalil. Namun, penggunaan dalil memerlukan kefahaman. Nas yang sahih perlu difahami dengan cara yang benar. Nas tidak boleh dipetik secara terpisah sehingga menghasilkan maksud yang bercanggah dengan keseluruhan wahyu. Maka, ilmu tauhid memerlukan gabungan antara nas, kefahaman bahasa, kaedah ilmu dan pengetahuan tentang dalil-dalil yang berkaitan.
Di sinilah pentingnya menghimpunkan seluruh dalil dalam sesuatu persoalan. Seseorang tidak boleh mengambil satu ayat atau satu hadis lalu membina keseluruhan aqidah tanpa melihat nas-nas yang lain. Al-Quran saling menjelaskan. Sunnah menjelaskan al-Quran. Hadis-hadis yang sahih perlu dihimpunkan dalam satu persoalan.
Jika terdapat satu nas yang umum dan satu nas yang lebih khusus, kedua-duanya perlu difahami bersama. Jika terdapat hadis yang sahih dan hadis yang lemah, martabatnya perlu dibezakan. Jika terdapat perkataan ulama yang berbeza, sumber dan hujah mereka perlu diteliti. Dengan kaedah ini, seseorang tidak mudah terjebak dalam pemahaman yang sempit.
Mabadi juga mengajar bahawa ilmu mempunyai tujuan. Jika tujuan ilmu tauhid hanya untuk mengetahui istilah, maka ilmu itu akan berhenti di kepala. Tetapi jika tujuannya ialah mengenal Allah, membenarkan Rasul, membina iman dan mencapai kebahagiaan, maka ilmu tersebut bergerak daripada akal menuju hati dan daripada hati menuju amal.
Seseorang belajar tentang Allah supaya dia lebih takut kepada Allah. Dia belajar tentang nama dan sifat Allah supaya dia lebih mengenal kebesaran Allah. Dia belajar tentang Rasul supaya dia lebih mencintai dan mengikuti baginda. Dia belajar tentang akhirat supaya dia lebih bersedia untuk mati. Dia belajar tentang syurga supaya dia mempunyai harapan. Dia belajar tentang neraka supaya dia mempunyai rasa takut. Semua ini menunjukkan bahawa ilmu tauhid mempunyai fungsi tarbiah yang besar.
Perkara lain yang perlu difahami ialah bahawa mempelajari tauhid bukan bermaksud manusia boleh mengetahui segala perkara tentang Allah. Makhluk tetap makhluk. Akal manusia tetap terbatas. Allah tidak boleh dilingkungi oleh imaginasi manusia. Jika manusia cuba membayangkan Dzat Allah dengan gambaran makhluk, dia telah tersalah kerana Allah tidak sama dengan makhluk.
Oleh itu, pengajian tauhid memerlukan adab. Kita beriman dengan apa yang Allah dan Rasul-Nya khabarkan. Kita tidak menyerupakan Allah dengan makhluk. Kita tidak menolak apa yang datang daripada wahyu hanya kerana ia tidak menyerupai pengalaman manusia. Kita juga tidak mereka-reka hakikat yang tidak diberitakan. Sikap ini menjadikan seseorang berada di antara dua kesalahan: menyerupakan Allah dengan makhluk dan menafikan apa yang Allah khabarkan tentang diri-Nya.
Mabadi yang berkaitan dengan maudhu’ juga menunjukkan keluasan ilmu tauhid. Ia bermula dengan Allah sebagai pusat keimanan. Kemudian manusia perlu memahami kerasulan. Setelah itu dia melihat alam sebagai tanda yang menunjukkan Pencipta. Kemudian dia menerima berita ghaib daripada Rasul. Dengan demikian, seluruh struktur tersebut sebenarnya saling berkaitan.
Allah menciptakan manusia. Allah mengutus Rasul. Rasul membawa wahyu. Wahyu menerangkan Allah, ibadah, kehidupan dan akhirat. Alam pula menjadi tanda yang membawa manusia kepada pengenalan terhadap Pencipta. Manusia akhirnya kembali kepada Allah. Apabila semua perkara ini dihimpunkan, kita melihat bahawa ilmu tauhid bukan sekadar perbahasan abstrak. Ia merupakan pandangan menyeluruh tentang kewujudan.
Ilmu tauhid juga membentuk cara manusia memahami dirinya. Jika manusia memahami dirinya sebagai makhluk, dia tidak akan menganggap dirinya mempunyai kuasa mutlak. Dia mengetahui bahawa kehidupannya bermula dengan kelahiran yang tidak dipilihnya. Dia membesar dengan rezeki yang bukan dia ciptakan. Dia hidup dengan sistem tubuh yang bukan dia reka. Dia bernafas tanpa mengetahui bagaimana setiap proses itu berlaku.
Dia tidur dan hilang kesedaran. Dia bangun kembali. Dia sakit dan memerlukan rawatan. Dia tua dan menjadi lemah. Akhirnya dia mati. Semua ini menunjukkan kelemahan makhluk. Allah berfirman: ... وَخُلِقَ ٱلْإِنسَٰنُ ضَعِيفًا (An-Nisa:28) bahawa manusia diciptakan lemah. Kelemahan ini bukan penghinaan terhadap manusia semata-mata, tetapi peringatan bahawa manusia ialah hamba dan bukan Tuhan.
Apabila manusia memahami kelemahannya, dia lebih mudah memahami kebesaran Allah. Dia tidak lagi melihat alam sebagai sesuatu yang berdiri tanpa Pencipta. Dia tidak lagi melihat dirinya sebagai pusat mutlak segala perkara. Dia memahami bahawa kewujudan makhluk bergantung kepada Allah. Inilah antara kesan terbesar ilmu tauhid terhadap jiwa.
Tauhid menurunkan kesombongan manusia. Orang yang mengetahui bahawa dirinya akan mati tidak sepatutnya terlalu angkuh dengan dunia. Orang yang mengetahui bahawa segala nikmat datang daripada Allah tidak sepatutnya menganggap dirinya memperoleh segala-galanya dengan kekuatan dirinya sendiri. Dia tetap bekerja dan berusaha, tetapi dia mengakui bahawa kemampuan untuk bekerja juga merupakan nikmat daripada Allah.
Dalam hal ini, ilmu tauhid mempunyai hubungan dengan syukur. Jika seseorang mengetahui bahawa Allah ialah pemberi nikmat, dia akan bersyukur kepada Allah. Dia tidak berhenti pada ucapan lidah, tetapi menggunakan nikmat dalam perkara yang Allah redai. Mata digunakan untuk melihat perkara yang baik. Lidah digunakan untuk berkata benar.
Harta digunakan untuk perkara yang halal. Ilmu digunakan untuk manfaat. Tubuh digunakan untuk ibadah. Masa digunakan untuk perkara yang bermanfaat. Dengan demikian, tauhid menghasilkan syukur yang nyata. Orang yang hanya mengucapkan “alhamdulillah” tetapi menggunakan nikmat Allah untuk menderhakai-Nya perlu memperbaiki hubungan antara ilmu dan amal.
Tauhid juga berkaitan dengan rasa takut. Takut kepada Allah bukan ketakutan yang membawa manusia kepada putus asa. Ia ialah rasa takut yang mendorong manusia meninggalkan dosa dan kembali kepada Allah. Jika seseorang mengetahui bahawa Allah Maha Mengetahui, dia takut melakukan dosa secara tersembunyi. Jika dia mengetahui bahawa setiap amal dicatat, dia takut memandang ringan dosa kecil.
Jika dia mengetahui bahawa hari pembalasan pasti datang, dia tidak terlalu tertipu dengan keseronokan dunia. Namun, rasa takut perlu disertai harapan. Allah juga Maha Pengampun dan Maha Penyayang. Maka, orang yang mempelajari tauhid perlu mengenal Allah dengan keseimbangan yang benar, bukan hanya dengan satu nama atau satu sifat sehingga dia mengabaikan yang lain.
Begitu juga dengan cinta kepada Allah. Tauhid tidak hanya membentuk rasa takut dan harapan. Ia juga membentuk cinta. Apabila seseorang mengenal Allah sebagai Pencipta, Pemberi rezeki, Pemberi nikmat dan Tuhan yang membuka pintu taubat, hatinya sepatutnya mencintai Allah.
Cinta kepada Allah bukan sekadar dakwaan lisan. Ia mempunyai tanda, antaranya mengikuti Rasulullah. Allah berfirman: قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ ٱللَّهَ فَٱتَّبِعُونِى يُحْبِبْكُمُ ٱللَّهُ ... (Ali Imran:31). Ayat ini menunjukkan hubungan antara cinta kepada Allah dengan mengikuti Rasul. Maka, ilmu tauhid tidak sepatutnya menghasilkan dakwaan cinta yang tidak disertai ketaatan.
Mabadi ilmu tauhid juga mengajar tentang kepentingan ilmu yang sahih. Dalam zaman yang penuh maklumat, seseorang boleh membaca ratusan tulisan dalam sehari. Dia boleh mendengar pelbagai ceramah, menonton pelbagai video dan membaca pelbagai pendapat. Tetapi banyaknya maklumat tidak semestinya menghasilkan kebenaran.
Sebab itu ilmu tauhid perlu bermula dengan sumber. Dari mana maklumat itu datang? Adakah ayat tersebut benar-benar daripada al-Quran? Adakah hadis tersebut sahih? Siapakah yang meriwayatkannya? Apakah maksudnya? Adakah ia mempunyai konteks? Adakah terdapat nas lain yang menerangkannya? Soalan-soalan seperti ini penting supaya seseorang tidak membina aqidah daripada maklumat yang tidak ditapis.
Kisah riwayat tentang kelebihan tauhid yang disebut dalam mabda’ kesembilan menjadi contoh yang sangat baik. Lafaznya indah dan maknanya secara umum kelihatan kuat. Namun, apabila diteliti dari sudut hadis, sanadnya sangat lemah. Ini menunjukkan bahawa penilaian terhadap agama tidak boleh bergantung kepada keindahan bahasa.
Sesuatu yang kedengaran sangat sesuai dengan ajaran Islam belum tentu benar-benar sabda Rasulullah. Begitu juga sesuatu yang kedengaran pelik belum tentu palsu sebelum dilakukan penelitian. Ilmu mengajar manusia supaya tidak terburu-buru. Dalam perkara hadis, kita perlu melihat sumber dan martabat riwayat. Dalam perkara tafsir, kita perlu melihat konteks ayat. Dalam perkara aqidah, kita perlu melihat dalil-dalil yang berkaitan secara keseluruhan.
Oleh itu, jika teks mabadi ini digunakan sebagai bahan pengajian, bahagian hadis tersebut wajar ditulis dengan amanah. Contohnya, boleh dinyatakan bahawa terdapat riwayat yang dinisbahkan kepada Abu Sa‘id al-Khudri dengan lafaz tersebut dan ia disebut dalam Musnad al-Firdaws karya al-Daylami, tetapi riwayat itu sangat lemah. Kemudian kemuliaan ilmu tauhid diterangkan berdasarkan dalil-dalil yang lebih kuat.
Dengan cara ini, pembaca tidak tertipu dengan sangkaan bahawa semua perkara yang dicetak dalam kitab pengajian terdahulu mempunyai taraf hadis yang sama. Para ulama sendiri mempunyai karya-karya yang mengumpulkan hadis dengan pelbagai martabat, dan penelitian hadis merupakan kerja yang memerlukan ilmu khusus. Menghormati kitab ulama tidak bererti kita wajib menganggap semua riwayat di dalamnya sahih.
Mabadi ilmu tauhid akhirnya membawa kita kepada persoalan yang paling penting: apakah yang berubah dalam diri seseorang setelah mempelajari ilmu ini? Jika seseorang benar-benar mempelajarinya, dia sepatutnya semakin mengenal Allah. Semakin dia mengenal Allah, semakin dia sedar bahawa dirinya hamba. Semakin dia sedar dirinya hamba, semakin dia tunduk kepada perintah Allah.
Semakin dia memahami kerasulan Muhammad, semakin dia berusaha mengikuti sunnah baginda. Semakin dia memahami hari akhirat, semakin dia berhati-hati terhadap dosa. Semakin dia memahami bahawa dunia sementara, semakin dia tidak menjadikan dunia sebagai matlamat mutlak. Maka, kesudahan ilmu tauhid bukan sekadar “boleh membezakan aqidah yang sah dengan yang batil”, tetapi perbezaan itu hendaklah membawa kepada kehidupan yang dibina atas aqidah yang sah.
Sepuluh Mabadi ini juga boleh dilihat sebagai sepuluh pertanyaan besar yang dijawab sebelum seseorang memulakan pengajian tauhid. Apakah nama ilmu yang hendak dipelajari? Itulah ilmu tauhid dan beberapa nama yang berkaitan dengannya. Dari mana ia diambil? Daripada al-Quran dan sunnah yang sahih. Apakah kandungannya? Kepercayaan dan keyakinan terhadap Allah, rasul dan perkara-perkara yang berkaitan dengan iman.
Apakah maudhu’nya? Allah, para rasul, alam sebagai tanda dan berita ghaib. Apakah faedahnya? Mengenal Allah, membenarkan Rasul dan mencapai kebahagiaan. Apakah nisbahnya? Ia berkaitan dengan asas agama dan mempunyai kedudukan yang tinggi dalam pengajian Islam. Siapakah yang menyusunnya? Para ulama mengembangkan dan menyusunnya secara sistematik, sedangkan asas tauhid datang daripada para nabi.
Apakah hukumnya? Setiap mukallaf wajib mempunyai iman yang benar dan mengetahui asas yang diperlukan. Apakah kelebihannya? Ia berkaitan dengan perkara paling besar, iaitu pengenalan kepada Allah dan asas iman. Apakah kesudahannya? Membezakan kebenaran daripada kebatilan dan membina kehidupan berdasarkan aqidah yang sah.
Jika seseorang menghafal sepuluh perkara tersebut tetapi tidak memahami hubungan antara satu sama lain, dia hanya memperoleh hafalan. Tetapi jika dia memahami keseluruhannya, dia memperoleh kerangka ilmu. Nama tidak lagi menjadi sekadar istilah. Sumber tidak lagi menjadi sekadar jawapan peperiksaan. Kandungan tidak lagi menjadi definisi.
Maudhu’ tidak lagi menjadi senarai. Faedah tidak lagi menjadi ayat hafalan. Nisbah tidak lagi menjadi pernyataan kosong. Penyusun tidak lagi menjadi sekadar sejarah. Hukum tidak lagi menjadi angka. Kelebihan tidak lagi menjadi pujian. Kesudahan tidak lagi menjadi ayat terakhir. Semuanya berubah menjadi suatu gambaran yang lengkap tentang ilmu yang sedang dipelajari. Inilah nilai sebenar Mabadi.
Ilmu tauhid juga mengajar manusia bahawa kehidupan mempunyai pusat. Pusat itu bukan manusia. Bukan harta. Bukan kuasa. Bukan keluarga. Bukan pekerjaan. Bukan kedudukan. Pusat kehidupan seorang Muslim ialah pengabdian kepada Allah. Harta boleh digunakan tetapi tidak boleh menjadi Tuhan. Keluarga dicintai tetapi tidak boleh mengatasi ketaatan kepada Allah.
Pekerjaan dilakukan tetapi tidak boleh menyebabkan seseorang meninggalkan kewajipan. Kedudukan boleh digunakan untuk kebaikan tetapi tidak boleh menjadi sebab kesombongan. Semua perkara dunia mempunyai tempatnya, tetapi tauhid menentukan bahawa semuanya berada di bawah pengabdian kepada Allah.
Apabila tauhid menjadi asas, manusia juga memahami bahawa dirinya akan kembali kepada Allah. Kematian menjadi satu kepastian. Dunia tidak kekal. Kubur menunggu. Kebangkitan akan berlaku. Manusia akan dihimpunkan. Amal akan diperhitungkan. Orang yang memahami perkara ini tidak semestinya menjadi manusia yang muram dan meninggalkan dunia.
Sebaliknya, dia hidup dengan kesedaran yang lebih tinggi. Dia makan, bekerja, berkahwin, mencari rezeki dan mengurus kehidupan, tetapi dia mengetahui bahawa semua itu akan dipersoalkan. Dia tidak menjadikan dunia sebagai tujuan akhir. Dia menjadikan dunia sebagai tempat beramal untuk akhirat. Inilah pandangan hidup yang lahir daripada tauhid.
Mabadi juga menunjukkan bahawa ilmu tauhid berkaitan dengan persoalan keselamatan. Aqidah yang benar menyelamatkan manusia daripada pelbagai bentuk kekeliruan. Ia menyelamatkan manusia daripada menyembah makhluk. Ia menyelamatkan manusia daripada menganggap alam mempunyai kuasa ketuhanan. Ia menyelamatkan manusia daripada menolak Rasul. Ia menyelamatkan manusia daripada menjadikan akal sebagai hakim mutlak terhadap wahyu.
Ia menyelamatkan manusia daripada menerima perkara ghaib tanpa dalil. Ia menyelamatkan manusia daripada membina kepercayaan atas mimpi dan pengalaman peribadi. Ia juga menyelamatkan manusia daripada terlalu mudah menghukum sesuatu tanpa ilmu. Semua ini menunjukkan bahawa ilmu tauhid mempunyai fungsi menjaga agama dan menjaga hati manusia.
Dalam pengajian tauhid, seseorang juga perlu membezakan antara perkara yang qat‘i dengan perkara yang bersifat khilaf atau perincian. Tidak setiap perbezaan dalam kitab-kitab aqidah membawa kepada satu tahap hukum yang sama. Ada perkara yang merupakan asas iman. Ada perkara yang merupakan perincian istilah.
Ada perkara yang berkaitan dengan kaedah pembuktian. Ada perkara yang menjadi perbahasan antara ulama. Oleh itu, pelajar perlu berhati-hati supaya tidak menjadikan semua perkara yang dipelajarinya berada pada satu tahap kepastian yang sama. Ilmu yang matang membezakan antara perkara yang jelas berdasarkan nas dengan perkara yang memerlukan penelitian dan perbahasan.
Ini juga berkaitan dengan adab terhadap ilmu. Seseorang tidak sepatutnya menjadikan ilmu tauhid sebagai alat untuk membanggakan diri. Jika ilmu menyebabkan seseorang semakin sombong, suka menghina dan merendahkan manusia, maka dia perlu memeriksa semula kesan ilmu tersebut terhadap hatinya. Ilmu sepatutnya membawa manusia kepada tawaduk kerana semakin seseorang mengetahui kebesaran Allah, semakin dia mengetahui kelemahan dirinya.
Dia mungkin mengetahui banyak perkara, tetapi masih banyak perkara yang tidak diketahuinya. Dia mungkin mampu menjawab banyak persoalan, tetapi masih memerlukan rahmat Allah. Dia mungkin dihormati manusia, tetapi tetap seorang hamba yang akan mati. Kesedaran ini menjaga ilmu daripada menjadi sebab kesombongan.
Mabadi ilmu tauhid juga mengajar bahawa manusia perlu mengetahui tujuan sebelum memasuki perjalanan. Seseorang yang mengetahui tujuan lebih mudah menilai jalan yang ditempuh. Jika tujuan ialah mengenal Allah berdasarkan wahyu dan membina aqidah yang sah, maka setiap kaedah pembelajaran perlu dinilai berdasarkan tujuan itu.
Kaedah yang membantu memahami wahyu boleh digunakan. Akal boleh digunakan untuk merenung dan menyusun hujah. Bahasa boleh digunakan untuk memahami nas. Sejarah boleh digunakan untuk memahami perkembangan perbahasan. Ilmu hadis boleh digunakan untuk menilai riwayat. Tetapi semua alat itu perlu berada di tempatnya. Jangan sampai alat menjadi tujuan dan tujuan dilupakan.
Akhirnya, “Mabadi ‘Ilmu Tauhid” merupakan satu pembukaan yang sangat penting kerana ia memperkenalkan ilmu yang berkaitan dengan asas keimanan manusia. Ia bermula dengan nama, kemudian membawa kepada sumber, kandungan, maudhu’, faedah, nisbah, penyusunan, hukum, kelebihan dan kesudahan.
Kesemua perkara ini mengelilingi satu pusat, iaitu usaha membina aqidah yang benar berdasarkan wahyu. Allah ialah Tuhan yang wajib dikenal dan disembah. Rasulullah ialah utusan yang wajib dibenarkan dan diikuti. Alam ialah ciptaan yang menunjukkan kekuasaan Pencipta. Perkara ghaib yang sahih daripada wahyu wajib dipercayai. Ilmu tauhid memberikan kerangka supaya semua perkara tersebut difahami secara tersusun dan tidak bercampur dengan sangkaan manusia.
Dengan memahami mabadi, seseorang tidak lagi melihat ilmu tauhid sebagai sekadar “ilmu sifat dua puluh” atau sekadar perbahasan tentang istilah-istilah aqidah. Walaupun perbahasan sifat merupakan sebahagian daripada tradisi pengajian tauhid, ruang ilmu ini jauh lebih luas. Ia berkaitan dengan keseluruhan asas keimanan. Ia berkaitan dengan Allah, para rasul, kitab-kitab, malaikat, hari akhirat, qadar dan perkara ghaib yang disampaikan oleh wahyu.
Ia juga berkaitan dengan cara manusia menggunakan akal untuk merenung tanda-tanda ciptaan tanpa melampaui batas akal. Ia berkaitan dengan penilaian terhadap sumber ilmu dan ketelitian dalam menerima berita agama. Ia berkaitan dengan kesan iman terhadap ibadah dan akhlak. Dengan demikian, ilmu tauhid mempunyai kedalaman yang jauh lebih besar daripada sekadar menghafal definisi.
Maka, sebelum seseorang memasuki bab-bab tauhid yang lebih panjang, sepuluh Mabadi ini perlu difahami sebagai satu peta. Peta itu menunjukkan dari mana seseorang bermula dan ke mana dia hendak pergi. Dia bermula dengan pengenalan terhadap ilmu. Dia mengenal sumbernya. Dia memahami kandungannya. Dia mengetahui medan perbahasannya. Dia mengetahui faedahnya. Dia memahami kedudukannya.
Dia mengetahui bagaimana ilmu itu disusun. Dia memahami kewajipan mempelajari asasnya. Dia mengetahui kemuliaannya. Kemudian dia mengetahui natijahnya. Natijah itu ialah aqidah yang benar, kemampuan membezakan hak daripada batil dan kehidupan yang bergerak di atas iman kepada Allah dan pembenaran terhadap Rasulullah.
Inilah yang menjadikan Mabadi ‘Ilmu Tauhid bukan sekadar “seri pembukaan” dalam erti kata mukadimah yang boleh dilupakan. Ia merupakan gambaran keseluruhan tentang mengapa ilmu tauhid perlu dipelajari. Manusia perlu mengenal Allah kerana manusia ialah hamba. Manusia perlu mengenal Rasul kerana Rasul membawa wahyu. Manusia perlu memahami alam kerana alam menjadi tanda kepada Pencipta.
Manusia perlu menerima perkara ghaib kerana akal dan pancaindera mempunyai batas. Manusia perlu mengetahui dalil kerana agama tidak boleh dibina atas sangkaan. Manusia perlu mengetahui kesudahan kerana kehidupan dunia bukan kehidupan yang terakhir. Dan manusia perlu membezakan aqidah yang sah dengan aqidah yang batil kerana kesalahan dalam perkara asas keimanan bukan perkara kecil.
Oleh itu, apabila seseorang membuka kitab ilmu tauhid selepas memahami sepuluh Mabadi ini, dia sepatutnya membuka kitab tersebut dengan kesedaran bahawa yang sedang dipelajarinya ialah perkara yang sangat besar. Dia sedang mempelajari tentang Tuhan yang menciptakannya, Rasul yang membawa petunjuk kepadanya, alam yang menjadi tanda kekuasaan Allah dan akhirat yang menjadi tempat kembali.
Dia bukan sekadar mempelajari istilah. Dia sedang membina asas cara melihat kewujudan dan kehidupan. Dia sedang belajar siapa dirinya, siapa Tuhannya, siapa Rasulnya, apa yang mesti dipercayainya dan ke mana dia akan kembali. Jika kesedaran ini hidup dalam dirinya, maka ilmu tauhid tidak lagi menjadi ilmu yang kering. Ia menjadi ilmu yang menghidupkan iman, membentuk ibadah, memperbaiki akhlak dan mengarahkan seluruh kehidupan kepada Allah.
Dengan demikian, sepuluh Mabadi ‘Ilmu Tauhid dapat dirumuskan sebagai satu perjalanan yang bermula dengan pengenalan dan berakhir dengan keyakinan. Nama memperkenalkan ilmu. Sumber menjamin asasnya. Kandungan menerangkan perkara yang dipelajari. Maudhu’ menentukan medan. Faedah menunjukkan manfaat. Nisbah menunjukkan kedudukan. Penyusun menerangkan sejarah pengembangan.
Hukum menjelaskan tuntutan terhadap mukallaf. Kelebihan menerangkan kemuliaan. Kesudahan menunjukkan hasil yang hendak dicapai. Kesemua sepuluh perkara itu akhirnya kembali kepada satu tujuan yang sangat besar: supaya manusia mempunyai aqidah yang benar tentang Allah, membenarkan Rasulullah, menerima berita wahyu dan hidup sebagai hamba Allah sehingga kembali kepada-Nya dalam keadaan membawa iman yang sah dan amal yang benar.
asasa
https://draft.blogger.com/blog/post/edit/50065684574614780/1712292424183590971?hl=en
