Perbahasan Tentang Ayat 3 Dari Surah Al-Mulk ... مَّا تَرَىٰ فِى خَلْقِ ٱلرَّحْمَٰنِ مِن تَفَٰوُتٍۖ ... (Al-Mulk:3)
- Perbahasan Tentang Ayat 3 Dari Surah Al-Mulk ٱلَّذِى خَلَقَ سَبْعَ سَمَٰوَٰتٍ طِبَاقًاۖ ... (Al-Mulk:3) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 3 Dari Surah Al-Mulk ... مَّا تَرَىٰ فِى خَلْقِ ٱلرَّحْمَٰنِ مِن تَفَٰوُتٍۖ ... (Al-Mulk:3) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 3 Dari Surah Al-Mulk ... فَٱرْجِعِ ٱلْبَصَرَ ... (Al-Mulk:3) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 3 Dari Surah Al-Mulk ... هَلْ تَرَىٰ مِن فُطُورٍ (Al-Mulk:3) / edit
Perbahasan Tentang Ayat 3 Dari Surah Al-Mulk — مَّا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِن تَفَاوُتٍ
مَّا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِن تَفَاوُتٍ
Al-Mulk: 3
Pernyataan مَّا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِن تَفَاوُتٍ merupakan satu pernyataan al-Quran yang sangat padat dari sudut bahasa, makna, pemerhatian, aqidah dan renungan terhadap ciptaan Allah. Lafaznya pendek, tetapi kandungan maknanya luas kerana Allah tidak sekadar memberitahu bahawa ciptaan-Nya wujud, bahkan mengarahkan perhatian manusia kepada keadaan ciptaan tersebut dengan menafikan adanya تَفَاوُتٍ di dalamnya. Perkataan تَفَاوُتٍ bukan sekadar bermaksud “perbezaan” dalam pengertian umum sehingga setiap kepelbagaian bentuk, warna, ukuran dan sifat dianggap bertentangan dengan ayat ini. Para mufassir menjelaskan bahawa yang dinafikan ialah keadaan yang menunjukkan ketidakseimbangan, ketidakteraturan, percanggahan, kecacatan, kekurangan atau ketidakserasian dalam ciptaan Allah. Al-Tabari menafsirkannya sebagai tidak adanya اختلاف, manakala Ibn Kathir menghimpunkan makna yang lebih luas dengan menjelaskan bahawa ciptaan Allah tidak mengandungi اختلاف، تنافر، مخالفة، نقص، عيب dan خلل. Al-Baghawi pula menjelaskan bahawa yang dinafikan ialah اعوجاج واختلاف وتناقض, sedangkan al-Sa‘di menghuraikan تَفَاوُتٍ sebagai خلل ونقص. (King Saud University Quran Project)
Kekuatan pernyataan ini bermula dengan dua perkataan مَا تَرَىٰ. Allah menyandarkan penafian tersebut kepada فعل الرؤية, iaitu perbuatan melihat. Ini menjadikan manusia sebagai pihak yang diperintahkan untuk memperhatikan ciptaan, bukan sekadar menerima sesuatu secara kosong tanpa renungan. Lafaz تَرَىٰ datang dalam bentuk fi‘il mudari‘ yang menunjukkan perbuatan melihat atau mengetahui melalui pemerhatian yang sedang berlaku atau yang boleh dilakukan berulang kali. Ia membuka ruang kepada renungan yang hidup dan berterusan. Manusia melihat, memerhati, membandingkan, meneliti, mengulangi pemerhatian, kemudian menyedari bahawa ciptaan Allah tidak tersusun sebagai kumpulan kewujudan yang saling bercanggah tanpa aturan. Namun demikian, perkataan تَرَىٰ juga mengajar manusia supaya tidak melampaui batas penglihatan. Manusia hanya melihat berdasarkan kemampuan yang diberikan kepadanya. Oleh sebab itu, ayat ini bukan dakwaan bahawa manusia mengetahui seluruh hakikat ciptaan Allah secara terperinci, tetapi suatu penegasan bahawa dalam ciptaan yang diperhatikan terdapat tanda-tanda keteraturan yang menafikan konsep تَفَاوُتٍ dalam makna kecacatan, percanggahan dan ketidakserasian.
Lafaz مَا pada permulaan pernyataan memberikan penafian. Ia bukan sekadar menyatakan “kamu melihat sedikit keserasian”, tetapi menafikan adanya تَفَاوُتٍ dalam خلق الرحمن. Struktur مَا تَرَىٰ ... مِن تَفَاوُتٍ membawa penafian yang kuat. Kehadiran مِن selepas penafian memberikan pengertian yang sangat luas terhadap perkara yang dinafikan. Maksudnya bukan sekadar tidak terlihat satu jenis tertentu daripada ketidakseimbangan, tetapi tidak terlihat sesuatu daripada جنس التفاوت, iaitu tidak terdapat suatu keadaan daripada jenis ketidakseimbangan yang dimaksudkan itu dalam ciptaan Allah. Dengan kata lain, struktur bahasa tersebut memperkukuh makna penafian. Allah mengarahkan manusia kepada ciptaan-Nya lalu menegaskan bahawa tidak terdapat dalam ciptaan tersebut suatu bentuk تَفَاوُتٍ yang merosakkan keserasian dan kesempurnaannya. Inilah antara sebab mengapa ayat yang ringkas ini mempunyai kekuatan yang besar dalam menggambarkan kehebatan ciptaan Allah.
Perkataan تَرَىٰ pula tidak semestinya terhad kepada melihat dengan mata dalam makna fizikal yang sempit. Dalam bahasa al-Quran, الرؤية boleh mempunyai hubungan dengan penglihatan yang nyata dan juga dengan pengetahuan yang diperoleh melalui pemerhatian. Apabila manusia memandang sesuatu ciptaan, penglihatan menjadi pintu pertama kepada renungan, tetapi akal kemudian menilai apa yang dilihat. Seseorang mungkin melihat langit, bumi, tumbuhan, haiwan, tubuh manusia atau perjalanan fenomena alam, tetapi penglihatan semata-mata tidak menghasilkan kesedaran yang mendalam jika tidak disertai tafakkur. Oleh itu, مَا تَرَىٰ bukan sekadar ajakan untuk membuka mata, tetapi suatu bentuk pengarahan terhadap kesedaran manusia supaya apa yang dilihat tidak berhenti pada rupa. Yang perlu dicari ialah apakah terdapat pada ciptaan itu suatu kekacauan hakiki, ketidakserasian yang merosakkan, percanggahan yang menunjukkan kegagalan penciptaan, atau kecacatan yang tidak sesuai dengan kesempurnaan ciptaan الرحمن.
Di sini terdapat perbezaan yang sangat penting antara “kepelbagaian” dengan “تَفَاوُت”. Ciptaan Allah memang mempunyai perbezaan yang sangat banyak. Ada yang besar dan kecil, tinggi dan rendah, terang dan gelap, kuat dan lemah, keras dan lembut, panas dan sejuk, bergerak dan diam, hidup dan mati, tumbuhan yang berbeza, haiwan yang berbeza, bentuk yang berbeza dan fungsi yang berbeza. Jika تَفَاوُتٍ diterjemahkan secara mudah sebagai “perbezaan”, seseorang mungkin menyangka ayat ini menafikan semua perbezaan dalam ciptaan. Itu bukan maksud yang tepat. Al-Qurtubi sendiri menjelaskan bahawa maksudnya ialah tidak ada اعوجاج ولا تناقض ولا تباين, bahkan ciptaan itu مستقيمة مستوية, walaupun berbeza pada صور dan صفات. Ertinya, kepelbagaian tidak sama dengan ketidakteraturan. Perbezaan tidak semestinya kecacatan. Perubahan bentuk tidak semestinya percanggahan. Kepelbagaian fungsi tidak semestinya ketidakseimbangan. Yang dinafikan ialah تَفَاوُتٍ yang membawa kepada kerosakan keserasian dan ketertiban ciptaan. (King Saud University Quran Project)
Perkara ini sangat penting kerana tanpa membezakan antara اختلاف yang bermaksud kepelbagaian dengan تفاوت yang bermaksud ketidakserasian atau kecacatan, seseorang boleh memahami ayat secara terlalu dangkal. Ciptaan Allah tidak diciptakan dalam bentuk satu rupa yang seragam. Kesempurnaan ciptaan bukan bermaksud semua makhluk mempunyai ukuran, warna, bentuk dan fungsi yang sama. Bahkan kesempurnaan sesuatu ciptaan sering kali terletak pada kesesuaian perbezaannya dengan fungsi yang diberikan kepadanya. Mata tidak perlu mempunyai bentuk seperti tangan untuk menjadi sempurna. Jantung tidak perlu mempunyai fungsi seperti paru-paru. Pokok tidak perlu berjalan seperti haiwan. Gunung tidak perlu bergerak seperti awan. Perbezaan ini tidak menunjukkan تَفَاوُتٍ yang dinafikan oleh ayat. Sebaliknya, perbezaan tersebut menjadi sebahagian daripada keteraturan ciptaan. Setiap sesuatu memiliki kedudukan, sifat dan fungsi yang sesuai dengan ketetapan Allah.
Inilah yang menjadikan perkataan تَفَاوُتٍ sangat mendalam. Ia bukan semata-mata berkaitan rupa yang kelihatan cantik pada pandangan manusia. Seseorang mungkin memandang sesuatu lalu menganggapnya cantik kerana citarasanya, sedangkan maksud ayat lebih luas daripada penilaian estetik manusia. Kesempurnaan ciptaan Allah bukan bergantung kepada selera manusia. Sesuatu yang tidak disukai manusia tidak semestinya menunjukkan خلل dalam ciptaan Allah. Begitu juga sesuatu yang kecil, kasar, gelap atau kelihatan menakutkan tidak semestinya termasuk dalam تَفَاوُتٍ. Ayat ini berbicara tentang ketiadaan kecacatan, percanggahan dan ketidakteraturan dalam ciptaan الرحمن. Ia meletakkan ukuran kesempurnaan pada hikmah dan keserasian ciptaan, bukan semata-mata pada kesukaan manusia.
Lafaz فِي pula membawa perhatian kepada ruang ciptaan yang sedang direnungi. Allah berfirman فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ, bukan sekadar menyebut bahawa manusia melihat “Allah” atau melihat sesuatu yang ghaib. Yang menjadi medan renungan ialah خَلْقُ الرَّحْمَٰنِ, iaitu ciptaan الرحمن. Ini mempunyai kepentingan aqidah yang besar kerana manusia tidak diperintahkan untuk mencari hakikat zat Allah melalui penglihatan terhadap makhluk. Yang dilihat ialah makhluk, sedangkan melalui makhluk itu manusia mengenal tanda-tanda kekuasaan, hikmah dan kesempurnaan perbuatan Pencipta. Maka apabila ayat menyebut مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ, ia memindahkan perhatian manusia daripada benda yang dicipta kepada makna yang menunjukkan kebesaran Pencipta.
Perkataan خَلْقِ berasal daripada خَلَقَ yang menunjukkan penciptaan. Apabila disebut خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ, ciptaan tersebut dinisbahkan kepada Allah. Nisbah ini menunjukkan bahawa kewujudan makhluk bukan sesuatu yang berdiri sendiri tanpa Pencipta, bahkan ia merupakan hasil penciptaan Allah. Setiap apa yang termasuk dalam ciptaan tidak terlepas daripada kekuasaan-Nya. Namun nisbah خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ tidak bermaksud Allah berada di dalam ciptaan. Huruf فِي dalam مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ menunjukkan medan atau ruang pemerhatian terhadap ciptaan, bukan tempat bagi Allah. Allah ialah Pencipta, sedangkan ciptaan ialah makhluk. Perbezaan antara الخالق dan المخلوق mesti dikekalkan dengan jelas kerana ayat ini sendiri mengarahkan manusia melihat kepada خلق الرحمن, bukan mencampurkan antara Pencipta dengan ciptaan.
Nisbah ciptaan kepada nama الرَّحْمَٰنِ juga bukan sesuatu yang boleh dianggap sebagai pilihan lafaz tanpa makna. Allah mempunyai nama-nama yang agung, dan setiap nama mempunyai kesempurnaan makna yang sesuai dengan konteksnya. Dalam pernyataan ini, ciptaan dinisbahkan kepada الرحمن, iaitu nama Allah yang menunjukkan keluasan rahmat. Ini membuka ruang tadabbur yang sangat besar: manusia melihat ciptaan yang tersusun, seimbang dan mempunyai kesesuaian, lalu dia mengenali bahawa ciptaan tersebut berada di bawah kekuasaan Tuhan yang Maha Pemurah. Rahmat Allah bukan hanya dilihat melalui pemberian nikmat yang manusia sedar sebagai nikmat, tetapi juga melalui kesesuaian ciptaan dengan kehidupan, melalui aturan yang memungkinkan kewujudan makhluk, melalui fungsi yang diberikan kepada setiap bahagian, dan melalui sistem yang tidak dibina secara sia-sia dan bercanggah.
Namun, perlu berhati-hati supaya makna الرَّحْمَٰنِ tidak dipaksa menjadi suatu teori bahawa setiap perincian alam mesti difahami manusia sebagai sesuatu yang menyenangkan menurut ukuran manusia. Rahmat Allah lebih luas daripada keselesaan manusia. Dalam ciptaan terdapat perkara yang manusia sukai dan perkara yang manusia tidak sukai. Ada kehidupan dan kematian, kesihatan dan penyakit, kelapangan dan kesempitan, kelahiran dan kemusnahan. Semua itu tidak boleh terus dihukum sebagai تَفَاوُتٍ hanya kerana manusia tidak menyukai sebahagiannya. Yang menjadi persoalan dalam ayat ialah apakah pada ciptaan Allah terdapat ketidakteraturan dan kecacatan yang menunjukkan kegagalan dalam penciptaan. Para mufassir tidak memahami تَفَاوُتٍ sebagai ketiadaan semua perkara yang menyakitkan manusia. Mereka menghuraikannya dengan istilah seperti اختلاف، تنافر، مخالفة، نقص، عيب dan خلل. (King Saud University Quran Project)
Oleh sebab itu, ayat ini tidak mengajar manusia bahawa dunia mesti kelihatan sempurna mengikut ukuran keselesaan manusia. Sebaliknya, ayat ini mengajar manusia bahawa ciptaan Allah tidak dibina dengan kecacatan dan percanggahan yang menunjukkan ketidaksempurnaan pada فعل الخالق. Satu perkara mungkin kelihatan buruk pada satu sudut tetapi mempunyai fungsi yang sesuai dalam keseluruhan sistem ciptaan. Sesuatu yang kelihatan kecil boleh mempunyai kepentingan yang besar. Sesuatu yang kelihatan berbahaya boleh menjadi sebahagian daripada keseimbangan yang lebih luas. Sesuatu yang manusia belum memahami tidak boleh terus dihukum sebagai خلل. Keterbatasan ilmu manusia tidak boleh dijadikan ukuran terhadap kesempurnaan ciptaan Allah.
Di sinilah perkataan تَفَاوُتٍ mempunyai hubungan rapat dengan persoalan تناقض. Percanggahan bermaksud dua perkara yang tidak boleh disatukan kerana masing-masing menafikan yang lain. Apabila al-Baghawi menyebut اعوجاج واختلاف وتناقض, beliau menunjukkan bahawa ciptaan الرحمن tidak berada dalam keadaan yang saling merosakkan. (King Saud University Quran Project) Ini bukan bermaksud setiap fenomena alam mesti kelihatan mudah kepada manusia. Banyak perkara dalam alam yang sangat kompleks dan tidak mudah difahami. Kompleksiti bukan تناقض. Kesukaran memahami sesuatu bukan خلل. Kepelbagaian bukan تفاوت. Perubahan bukan فساد. Perbezaan bukan kegagalan. Yang dinafikan ialah keadaan yang secara hakiki menunjukkan ketidakserasian dalam ciptaan Allah.
Maksud ini juga menjelaskan mengapa pernyataan مَا تَرَىٰ mempunyai hubungan yang kuat dengan pengalaman pemerhatian manusia. Jika manusia melihat sesuatu sistem yang terdiri daripada banyak bahagian yang berbeza, dia boleh bertanya sama ada bahagian-bahagian itu saling merosakkan atau saling melengkapi. Dalam ciptaan Allah, manusia mendapati pelbagai peringkat keteraturan. Tubuh manusia terdiri daripada pelbagai organ dengan fungsi yang berbeza, tetapi perbezaan fungsi itu tidak menjadikannya suatu kumpulan organ yang bercanggah. Alam tumbuhan mempunyai pelbagai bentuk, tetapi kepelbagaian itu tidak semestinya menunjukkan kekacauan. Alam langit yang begitu luas mempunyai pelbagai objek dan fenomena, tetapi kewujudan pelbagai jenis tidak dengan sendirinya bermakna تَفَاوُتٍ. Prinsip yang ditegaskan oleh ayat ialah keserasian dalam kepelbagaian.
Al-Tabari menafsirkan مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِن تَفَاوُتٍ dengan makna tidak melihat dalam ciptaan الرحمن, sama ada di langit, bumi atau selainnya, sesuatu daripada تفاوت, lalu beliau menjelaskan maksudnya sebagai اختلاف. Riwayat daripada Qatadah yang dibawakan oleh beliau juga mentafsirkan lafaz tersebut dengan “tidak melihat اختلاف”. Ini menunjukkan bahawa makna ayat tidak perlu dikurung hanya kepada satu objek yang sangat sempit, walaupun konteksnya berkait dengan ciptaan yang sedang menjadi medan pemerhatian. Penekanan utamanya ialah ciptaan الرحمن tidak mempunyai اختلاف dalam pengertian yang merosakkan keserasian dan ketertiban. (King Saud University Quran Project)
Ibn Kathir pula menghimpunkan beberapa unsur makna yang sangat membantu dalam memahami keluasan lafaz tersebut. Beliau menjelaskan bahawa خلق الرحمن adalah مصطحب مستو, tidak mempunyai اختلاف، تنافر، مخالفة، نقص، عيب atau خلل. Himpunan istilah ini memperlihatkan bahawa تفاوت bukan sekadar satu jenis perbezaan fizikal. Ia merangkumi ketiadaan keserasian, ketiadaan kekurangan, ketiadaan kecacatan dan ketiadaan kerosakan pada struktur ciptaan. Dengan demikian, seseorang tidak wajar menerjemahkan ayat ini hanya sebagai “kamu tidak melihat perbezaan dalam ciptaan الرحمن” tanpa penjelasan, kerana terjemahan sebegitu boleh menimbulkan faham bahawa semua makhluk sepatutnya sama. Yang lebih tepat ialah manusia tidak melihat ketidakseimbangan, kecacatan atau percanggahan yang merosakkan kesempurnaan ciptaan Allah. (King Saud University Quran Project)
Al-Sa‘di pula menumpukan perhatian kepada makna خلل ونقص. Beliau menjelaskan bahawa apabila kekurangan dinafikan, ciptaan menjadi حسن كامل متناسب, iaitu indah, sempurna dan bersesuaian. Ini memberikan dimensi yang penting kepada perkataan تَفَاوُتٍ: ia bukan sekadar “perbezaan antara satu perkara dengan perkara yang lain”, tetapi perbezaan yang sampai kepada tahap kekurangan atau ketidakserasian. Kesempurnaan ciptaan tidak menuntut kesamaan mutlak; ia menuntut kesesuaian. Sebuah sistem yang sempurna boleh terdiri daripada komponen yang sangat berbeza, selagi perbezaan itu berada pada tempat yang sesuai dan tidak menghasilkan kerosakan terhadap keseluruhan. (Quran.com)
Al-Baghawi memberikan satu penjelasan yang sangat menarik tentang asal makna تَفَاوُتٍ. Beliau menyatakan bahawa asalnya berkaitan dengan الفوت, iaitu sesuatu yang “terlepas” atau satu bahagian mendahului bahagian lain sehingga berlaku kekurangan keserasian. Daripada sudut ini, تفاوت menggambarkan sesuatu yang tidak berada dalam kesesuaian yang sepatutnya. Jika satu bahagian tidak sesuai dengan bahagian lain, jika satu unsur berada pada kedudukan yang merosakkan keseluruhan, atau jika terdapat keadaan yang menunjukkan ketidakstabilan pada susunan ciptaan, maka itulah yang menghampiri makna تفاوت. Tetapi Allah menafikannya daripada خلق الرحمن. (King Saud University Quran Project)
Al-Qurtubi pula memberikan perincian bahasa yang penting apabila beliau menjelaskan bahawa تفاوت berkaitan dengan تباين وتباعد, iaitu keadaan sesuatu yang berbeza atau berjauhan antara satu sama lain dalam cara yang menunjukkan ketidakserasian. Beliau juga menegaskan bahawa maksudnya ialah tidak terdapat اعوجاج ولا تناقض ولا تباين, bahkan ciptaan itu مستقيمة مستوية. Dalam masa yang sama, beliau menyatakan bahawa ciptaan boleh berbeza pada صور dan صفات. Ini merupakan kunci yang sangat kuat untuk memahami ayat: “berbeza” tidak semestinya “tawafut”. Ciptaan mempunyai variasi, tetapi variasi itu tidak bermakna terdapat kecacatan dalam ciptaan. (King Saud University Quran Project)
Dari sudut qiraat, terdapat dua bentuk bacaan yang dinukilkan oleh para mufassir: مِن تَفَاوُتٍ dengan alif selepas الفاء, dan مِن تَفَوُّتٍ tanpa alif dengan tasydid pada الواو. Al-Tabari menyebut perbezaan bacaan ini dan menyatakan bahawa kedua-duanya merupakan bacaan yang diriwayatkan dalam kalangan qari. Al-Baghawi dan al-Qurtubi juga menyebut kedua-dua bentuk tersebut serta menjelaskan hubungan linguistik antara kedua-duanya. Perbezaan bentuk bacaan ini tidak menghasilkan pertentangan dalam makna asas ayat. Kedua-duanya kembali kepada makna ketidakserasian, ketidakselarasan atau keadaan sesuatu yang tidak berada dalam susunan yang sewajarnya. (King Saud University Quran Project)
Perbezaan qiraat ini sendiri memberikan satu pengajaran bahawa lafaz al-Quran mempunyai keluasan bahasa yang tidak boleh diringkaskan secara tergesa-gesa. Apabila seseorang hanya melihat satu terjemahan lalu menganggap semua makna telah selesai, dia mungkin terlepas kekayaan bahasa Arab yang terkandung dalam lafaz tersebut. تَفَاوُت dan تَفَوُّت mempunyai hubungan makna yang dekat. Para mufassir menjelaskan bahawa ia merupakan dua bentuk bahasa yang membawa makna yang hampir sama. Maka fokus utama bukan mencari perbezaan kecil yang memecahkan makna ayat, tetapi memahami bahawa kedua-dua bentuk bacaan menguatkan medan makna yang berkaitan dengan ketidakserasian, ketidakseimbangan dan kecacatan. (King Saud University Quran Project)
Apabila diperhatikan keseluruhan struktur مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِن تَفَاوُتٍ, terdapat suatu gerakan pemikiran yang sangat kuat. Manusia bermula dengan penglihatan melalui تَرَىٰ. Kemudian penglihatan itu diarahkan kepada خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ. Selepas itu manusia ditanya tentang وجود التفاوت, lalu jawapannya dinafikan dengan مَا dan مِن. Seolah-olah struktur tersebut membawa manusia daripada “lihatlah ciptaan” kepada “perhatikan sifat ciptaan” dan akhirnya “adakah terdapat padanya ketidakserasian yang menunjukkan kecacatan?” Jawapan yang ditetapkan oleh ayat ialah tidak. Ini bukan pemerhatian yang terputus daripada aqidah. Ia merupakan pemerhatian yang menghubungkan آثار الصنعة dengan عظمة الصانع. Ciptaan menjadi medan mengenal kebesaran Pencipta.
Namun, manusia perlu memahami batas pemerhatian. Lafaz مَا تَرَىٰ tidak bermaksud manusia boleh melihat semua perkara. Ada banyak perkara dalam ciptaan yang berada di luar kemampuan deria manusia. Bahkan apa yang manusia lihat sendiri boleh jadi sangat terhad berbanding hakikat keseluruhan ciptaan. Oleh itu, ayat ini tidak mengajar kesombongan epistemologi. Ia tidak berkata bahawa manusia boleh memahami seluruh rahsia ciptaan hanya dengan penglihatan. Sebaliknya, ia menunjukkan bahawa dalam ruang pemerhatian yang diberikan kepada manusia terdapat tanda-tanda keteraturan yang sangat kuat. Manusia tidak perlu mengetahui setiap butiran untuk mengetahui bahawa penciptaan Allah bukan hasil daripada kecacatan dan ketidakteraturan.
Di sinilah perbezaan antara “tidak tahu” dengan “menemui خلل”. Seseorang mungkin tidak tahu mengapa sesuatu fenomena berlaku. Ketidaktahuan itu tidak membuktikan bahawa fenomena tersebut mempunyai تفاوت. Manusia mungkin belum memahami fungsi sesuatu bahagian dalam tubuh, belum mengetahui seluruh sebab sesuatu kejadian alam, atau belum menemukan hukum yang menjelaskan sesuatu fenomena. Semua itu hanya menunjukkan keterbatasan ilmu manusia. Ia tidak menjadi bukti bahawa ciptaan Allah mempunyai خلل. Bahkan sejarah ilmu menunjukkan bahawa banyak perkara yang dahulu dianggap tidak difahami akhirnya dapat difahami setelah manusia memperoleh ilmu yang lebih luas. Maka seorang Muslim yang merenungi ayat ini hendaklah membezakan antara “aku belum memahami” dengan “ciptaan ini tidak mempunyai hikmah”.
Pernyataan مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِن تَفَاوُتٍ juga tidak boleh digunakan untuk mendakwa bahawa manusia mengetahui segala sesuatu tentang alam. Ayat ini berbicara tentang sifat ciptaan, bukan memberikan kepada manusia ilmu mutlak tentang seluruh perincian alam. Ada beza antara mengatakan “ciptaan Allah tidak mempunyai kecacatan dan percanggahan” dengan mengatakan “manusia sudah mengetahui bagaimana setiap perincian ciptaan berfungsi”. Pernyataan pertama ialah makna yang berkaitan dengan ayat; pernyataan kedua merupakan dakwaan ilmu manusia yang tidak semestinya benar. Semakin seseorang memahami ayat ini, semakin dia sepatutnya merendah diri di hadapan ilmu Allah, bukan semakin berani mendakwa bahawa seluruh rahsia alam telah diketahuinya.
Lafaz خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ juga menuntut perhatian kepada hubungan antara kesempurnaan perbuatan dengan kesempurnaan nama Allah yang disebut. Apabila manusia melihat ciptaan yang teratur, dia tidak berhenti pada “alam ini teratur”. Dia bertanya: siapa yang menciptakannya? Al-Quran tidak mengajar manusia melihat alam sebagai sesuatu yang berdiri sendiri. Ia mengembalikan segala yang dicipta kepada الخالق. Dan dalam pernyataan ini, الخالق disebut sebagai الرَّحْمَٰنِ. Maka ciptaan menjadi tanda bagi keluasan rahmat Allah. Keteraturan, kesesuaian dan kesempurnaan ciptaan bukan sekadar fakta fizikal, tetapi termasuk dalam آثار رحمة الله pada makhluk.
Rahmat dalam konteks ini tidak boleh dikecilkan kepada kelembutan yang dirasakan manusia. الرحمن ialah nama yang agung yang menunjukkan keluasan rahmat Allah. Ciptaan yang tersusun memungkinkan makhluk hidup dalam aturan yang ditetapkan. Setiap makhluk menerima sifat yang sesuai dengan keadaannya. Tumbuhan mempunyai struktur yang sesuai dengan kehidupannya. Haiwan mempunyai anggota yang sesuai dengan keperluannya. Manusia diberikan kemampuan yang sesuai dengan tanggungjawabnya. Alam mempunyai ketetapan yang membolehkan kehidupan berlangsung. Semua ini boleh direnungi sebagai آثار الرحمة, tetapi renungan tersebut mesti kekal dalam batas tadabbur, bukan berubah menjadi dakwaan bahawa setiap teori saintifik tertentu merupakan tafsir muktamad bagi lafaz الرَّحْمَٰنِ.
Jika manusia melihat sesuatu yang kelihatan sangat kompleks, dia tidak sepatutnya terus menganggap kompleksiti itu sebagai تفاوت. Kompleksiti dan kekacauan bukan perkara yang sama. Sebuah sistem boleh mempunyai bilangan unsur yang sangat banyak tetapi tetap tersusun. Malah semakin banyak unsur dalam sesuatu sistem, semakin jelas bahawa persoalan keserasian menjadi penting. Jika unsur-unsur itu saling bercanggah secara mutlak, sistem tidak akan berfungsi. Tetapi jika terdapat hubungan yang sesuai antara unsur-unsur tersebut, kompleksiti menjadi sebahagian daripada keteraturan. Dalam konteks ini, تَفَاوُتٍ yang dinafikan oleh ayat tidak bermaksud “alam itu mudah”, tetapi “alam itu tidak dibina atas kecacatan dan percanggahan yang merosakkan keserasian ciptaan”.
Pemerhatian terhadap tubuh manusia dapat menjadi contoh tadabbur tanpa menjadikan tubuh manusia sebagai tafsir khusus bagi ayat. Tubuh manusia mempunyai pelbagai sistem yang sangat berbeza. Ada sistem pernafasan, peredaran darah, pencernaan, saraf, rangka, otot dan sebagainya. Setiap sistem mempunyai ciri dan fungsi tersendiri. Perbezaan tersebut tidak menunjukkan bahawa tubuh manusia mempunyai تفاوت dalam makna yang dinafikan oleh ayat. Bahkan yang menakjubkan ialah bagaimana perbezaan fungsi itu dapat wujud dalam satu keseluruhan yang saling berkaitan. Jika seseorang melihat satu organ secara terpisah, dia mungkin tidak memahami seluruh fungsinya. Tetapi apabila keseluruhan hubungan dipelajari, semakin jelas bahawa perbezaan bukan lawan kepada keteraturan. Perbezaan boleh menjadi salah satu bentuk keteraturan apabila setiap bahagian berada pada tempatnya.
Begitu juga dengan alam tumbuhan. Tumbuhan mempunyai pelbagai jenis akar, batang, daun, bunga, buah dan biji. Tidak semua tumbuhan mempunyai bentuk yang sama. Ada yang tumbuh tinggi, ada yang rendah, ada yang hidup di kawasan basah, ada yang tahan keadaan kering. Perbezaan tersebut bukan bukti bahawa penciptaan mempunyai تفاوت. Sebaliknya, perbezaan sifat boleh menjadi tanda bahawa setiap makhluk diberikan ciri yang sesuai dengan kehidupannya. Al-Quran tidak mengajar bahawa kesempurnaan mesti bermaksud keseragaman. Kesempurnaan boleh bermaksud kesesuaian.
Perkara yang sama boleh direnungi pada haiwan. Haiwan mempunyai pelbagai struktur badan, cara bergerak, cara memperoleh makanan dan cara mempertahankan diri. Ada yang terbang, ada yang berenang, ada yang berjalan, ada yang merangkak. Jika تفاوت bermaksud setiap perbezaan, maka seluruh kepelbagaian makhluk akan dianggap bertentangan dengan ayat. Tetapi tafsir ulama tidak menunjukkan makna sedemikian. Al-Qurtubi dengan jelas membezakan antara عدم التفاوت وبين اختلاف الصور والصفات. Ertinya, perbezaan bentuk dan sifat tidak dinafikan. Yang dinafikan ialah ketidakserasian dan kecacatan yang merosakkan ciptaan. (King Saud University Quran Project)
Dengan demikian, ayat ini mempunyai hubungan yang kuat dengan konsep الحكمة. Walaupun perkataan الحكمة tidak disebut secara langsung dalam pernyataan yang sedang dibahaskan, makna keserasian dan ketiadaan خلل membawa manusia kepada pengakuan bahawa penciptaan Allah tidak sia-sia. Setiap sesuatu yang dicipta berada dalam ilmu dan kekuasaan Allah. Apabila manusia melihat kesesuaian antara bentuk dan fungsi, antara struktur dan peranan, antara pelbagai unsur dan keseluruhannya, dia dapat merenung bahawa ciptaan ini bukan sesuatu yang muncul tanpa aturan daripada Pencipta yang tidak mengetahui apa yang diciptakan. Sebaliknya, ciptaan Allah berdiri di bawah ilmu dan kekuasaan-Nya.
Ayat ini juga mempunyai nilai yang besar dalam membentuk cara manusia membaca alam. Sebahagian manusia melihat alam hanya sebagai bahan guna. Mereka melihat tumbuhan sebagai sumber makanan, haiwan sebagai sumber manfaat, bumi sebagai sumber bahan, langit sebagai ruang fizikal. Tetapi al-Quran mengajar satu cara melihat yang lebih tinggi. Alam bukan sekadar sesuatu yang digunakan; ia juga sesuatu yang dibaca. Ciptaan Allah menjadi آية, iaitu tanda yang membawa hati kepada Penciptanya. Dalam مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِن تَفَاوُتٍ, manusia diajar supaya melihat dan menilai. Mata melihat bentuk, tetapi hati mengambil pengajaran. Akal melihat hubungan, lalu iman mengenali kebesaran Allah.
Walaupun demikian, tadabbur terhadap ciptaan tidak boleh berubah menjadi pemujaan terhadap alam. Alam bukan Tuhan. Ciptaan tidak memiliki sifat ketuhanan. Yang dipuji ialah Pencipta melalui tanda-tanda kekuasaan-Nya yang terdapat pada ciptaan. Apabila manusia melihat kesempurnaan ciptaan lalu berkata dalam hatinya bahawa Pencipta pasti Maha Bijaksana, Maha Berkuasa dan Maha Mengetahui, dia sedang bergerak daripada آثار kepada مؤثر, daripada kesan kepada yang menghasilkan kesan. Tetapi dia tidak menyamakan Pencipta dengan ciptaan. Inilah garis aqidah yang perlu dijaga apabila merenungi خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ.
Pernyataan ini juga boleh difahami sebagai penolakan terhadap gambaran bahawa ciptaan Allah merupakan sesuatu yang tidak teratur. Allah menafikan تفاوت daripada ciptaan-Nya. Para mufassir menggunakan beberapa istilah untuk menjelaskan penafian tersebut: اختلاف, تنافر, مخالفة, نقص, عيب, خلل, اعوجاج dan تناقض. Setiap istilah membawa warna makna yang tersendiri. اختلاف menunjukkan perbezaan yang tidak serasi dalam konteks yang dimaksudkan. تنافر menunjukkan unsur-unsur yang saling menjauh atau tidak sesuai. مخالفة menunjukkan ketidakselarasan. نقص menunjukkan kekurangan. عيب menunjukkan kecacatan. خلل menunjukkan kerosakan atau ketidakteraturan. اعوجاج menunjukkan sesuatu yang tidak lurus. تناقض menunjukkan percanggahan. Apabila semua ini diletakkan di bawah payung makna تَفَاوُتٍ, luasnya makna lafaz menjadi lebih jelas. (King Saud University Quran Project)
Namun, istilah-istilah tersebut tidak bermakna setiap perkara yang manusia anggap sukar atau buruk termasuk dalam ayat. Sebuah gunung yang runtuh, contohnya, tidak boleh terus dijadikan bukti وجود التفاوت. Satu penyakit tidak boleh secara automatik disebut sebagai تفاوت dalam penciptaan. Kematian tidak boleh dianggap sebagai خلل hanya kerana manusia takut mati. Bencana alam tidak boleh difahami secara simplistik sebagai kecacatan penciptaan. Semua perkara tersebut mempunyai tempat dalam sunnatullah dan hikmah yang mungkin sebahagiannya diketahui manusia dan sebahagiannya tidak. Ayat ini berbicara tentang عدم التفاوت dalam penciptaan, bukan memberikan kepada manusia satu formula mudah untuk menilai setiap kejadian berdasarkan kesukaan atau ketidaksukaannya.
Ini membawa kepada satu prinsip yang sangat penting: manusia tidak boleh menjadikan keterbatasan perspektifnya sebagai ukuran mutlak terhadap ciptaan Allah. Seseorang melihat satu peristiwa dari satu sudut, lalu menganggapnya buruk. Tetapi dia mungkin tidak mengetahui kesan peristiwa itu terhadap keseluruhan kehidupan. Bahkan dalam perkara kehidupan manusia sendiri, sesuatu yang pada satu masa kelihatan berat boleh membawa kesan yang baik pada masa yang lain. Maka memahami ayat ini menuntut adab terhadap ilmu Allah. Apabila manusia belum memahami hikmah sesuatu, dia tidak boleh tergesa-gesa menuduh ciptaan Allah mempunyai خلل.
Dalam konteks ini, ayat tersebut juga mendidik manusia supaya tidak tertipu dengan ظاهر yang terhad. Perkataan تَرَىٰ sendiri mengingatkan bahawa manusia memiliki pandangan yang terbatas. Apa yang manusia nampak bukan seluruh hakikat. Dia melihat permukaan, sedangkan Allah mengetahui keseluruhan. Dia melihat satu bahagian, sedangkan Allah mengetahui hubungan semua bahagian. Dia mengetahui satu masa, sedangkan Allah mengetahui awal, pertengahan dan akhir. Oleh sebab itu, merenungi خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ hendaklah melahirkan tawaduk, bukan kesombongan. Semakin luas seseorang memahami ciptaan, semakin dia sedar bahawa ilmu manusia sangat terbatas berbanding ilmu Allah.
Dalam ilmu moden, manusia menemui pelbagai bentuk keteraturan dalam alam. Manusia memerhatikan gerakan objek, hubungan antara tenaga dan jirim, struktur bahan, proses biologi, sistem ekologi dan pelbagai pola yang boleh dikaji. Semua penemuan ini boleh menjadi bahan renungan terhadap makna umum bahawa ciptaan Allah tidak dibina dalam keadaan yang tidak teratur. Tetapi sangat penting untuk ditegaskan bahawa ayat ini tidak sepatutnya dipaksa menjadi teori sains tertentu. Tidak tepat mengatakan bahawa setiap hukum fizik atau penemuan astronomi moden ialah tafsir khusus bagi تَفَاوُتٍ. Sains berubah dalam teori dan model, sedangkan al-Quran tetap menjadi wahyu. Apa yang boleh dilakukan ialah menggunakan pengetahuan yang sahih sebagai bahan untuk melihat lebih jauh keluasan tanda-tanda ciptaan, bukan menjadikan teori sementara sebagai makna tunggal ayat.
Jika seseorang mendapati bahawa alam mempunyai hukum yang konsisten, dia boleh bertadabbur bahawa konsistensi tersebut sesuai dengan makna umum ketiadaan تفاوت. Jika dia melihat sistem yang kompleks tetapi teratur, dia boleh mengingat bahawa ulama menafsirkan تفاوت sebagai خلل ونقص. Jika dia melihat hubungan antara bahagian yang pelbagai, dia boleh menghayati bahawa اختلاف الصورة لا يعني وجود التفاوت. Tetapi dia tidak boleh mengatakan bahawa “teori tertentu ialah maksud sebenar ayat” tanpa dalil tafsir yang sah. Perbezaan antara tadabbur dan tafsir mesti dijaga. Tafsir menjelaskan makna lafaz berdasarkan bahasa, riwayat dan konteks; tadabbur mengambil pengajaran yang lebih luas daripada makna tersebut tanpa mengubahnya menjadi dakwaan yang tidak disokong.
Ini amat penting kerana perkataan تَفَاوُتٍ mempunyai makna bahasa yang sudah dihuraikan oleh ulama tafsir. Al-Tabari membawa makna اختلاف. Al-Baghawi menghuraikan اعوجاج واختلاف وتناقض. Ibn Kathir menyebut اختلاف وتنافر ومخالفة ونقص وعيب وخلل. Al-Sa‘di menyebut خلل ونقص. Al-Qurtubi pula menghuraikan اعوجاج وتناقض وتباين serta menjelaskan bahawa ciptaan boleh berbeza dari segi صور dan صفات tanpa termasuk dalam تفاوت yang dinafikan. Oleh itu, asas ilmiyyah artikel ini mestilah kembali kepada medan makna tersebut, bukan membina makna baharu yang tidak dikenali dalam tafsir. (King Saud University Quran Project)
Salah satu perkara yang sangat menarik ialah penggunaan الرحمن sebagai nama Allah dalam frasa خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ. Allah tidak menyebut “ciptaan manusia”, kerana manusia bukan pencipta hakiki. Manusia hanya menyusun, mengubah dan menggunakan sesuatu yang telah Allah ciptakan. Semua bahan asas kewujudan kembali kepada ciptaan Allah. Apabila manusia mencipta sesuatu dalam bahasa biasa, penciptaan manusia sebenarnya adalah penghasilan sesuatu daripada bahan yang sudah tersedia, sedangkan خلق الله jauh lebih agung. Maka apabila al-Quran menyebut خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ, ia mengembalikan perhatian manusia kepada Pencipta sebenar yang memiliki kekuasaan mutlak terhadap kewujudan.
Hubungan antara الرحمن dengan خلق juga memperluas kesedaran manusia tentang rahmat yang terkandung dalam penciptaan. Allah menciptakan makhluk dengan keperluan yang sesuai. Dia menciptakan sebab dan musabab dalam alam. Dia memberikan kepada makhluk kemampuan yang sesuai dengan kedudukan mereka. Dia menjadikan pelbagai unsur alam mempunyai hubungan yang memungkinkan kehidupan. Walaupun manusia tidak mampu memahami keseluruhan hikmah setiap perincian, prinsip umum yang dapat direnungi ialah ciptaan الرحمن tidak berada dalam keadaan sia-sia yang kacau. Keserasian ciptaan menjadi salah satu tanda rahmat dan hikmah-Nya.
Akan tetapi, “rahmat” tidak bermaksud bahawa semua makhluk menerima kehidupan yang sama atau semua manusia memperoleh keadaan yang sama. Ciptaan Allah mempunyai perbezaan. Ada kaya dan miskin, kuat dan lemah, sihat dan sakit, tinggi dan rendah. Perbezaan dalam keadaan hidup manusia bukan تَفَاوُتٍ dalam makna ayat. Ayat tidak mengatakan semua makhluk mempunyai keadaan yang sama. Ia mengatakan tidak ada dalam خلق الرحمن suatu تفاوت yang menunjukkan kecacatan dan ketidakseimbangan pada penciptaan. Maka seseorang tidak boleh menggunakan ayat ini untuk menuntut bahawa semua bentuk kehidupan mesti sama. Kesamaan mutlak bukan makna kesempurnaan. Yang penting ialah kesesuaian setiap sesuatu dengan hikmah dan ketetapan Allah.
Pernyataan ini juga mempunyai hubungan dengan مفهوم الإتقان, iaitu penciptaan yang dibuat dengan ketelitian dan kesempurnaan. Walaupun lafaz إتقان tidak terdapat dalam frasa yang dibahaskan, tafsir al-Sa‘di menggambarkan ciptaan itu sebagai غاية الحسن والإتقان. (King Saud University Quran Project) Maka تَفَاوُتٍ boleh difahami sebagai lawan kepada keadaan yang tersusun dan sempurna. Apabila sesuatu pekerjaan dibuat dengan teliti, tidak terdapat padanya kekurangan yang merosakkan tujuan. Begitu juga خلق الرحمن tidak mempunyai تفاوت dalam makna yang menafikan kesempurnaan ciptaan.
Manusia sendiri boleh belajar konsep ini dalam pekerjaan yang dilakukan. Apabila seseorang membuat sesuatu binaan, dia memastikan bahagian-bahagiannya bersesuaian. Jika satu bahagian terlalu besar sehingga merosakkan struktur, terdapat خلل. Jika satu bahagian tidak berfungsi dengan bahagian yang lain, terdapat خلل. Jika sesuatu komponen tidak sesuai dengan tujuan keseluruhan, terdapat نقص. Tetapi perbezaan antara komponen bukan masalah. Sebaliknya, perbezaan diperlukan. Pintu tidak sama dengan dinding, tetapi kedua-duanya diperlukan. Tiang tidak sama dengan bumbung, tetapi kedua-duanya mempunyai fungsi. Kesempurnaan terletak pada hubungan yang sesuai antara perbezaan tersebut. Maka apabila Allah menafikan تَفَاوُتٍ daripada ciptaan-Nya, manusia dapat memahami secara analogi yang dekat dengan pengalaman: bukan semua benda mesti sama, tetapi setiap sesuatu berada dalam susunan yang sesuai.
Lafaz مَا تَرَىٰ juga mempunyai dimensi pendidikan yang besar kerana ia tidak memaksa manusia menerima kesimpulan tanpa pemerhatian. Al-Quran membentuk manusia yang berfikir. Ia mengarahkan manusia melihat, memerhatikan dan merenung. Ini tidak bermaksud wahyu bergantung kepada eksperimen manusia untuk menjadi benar. Wahyu benar sama ada manusia melihat atau tidak. Tetapi Allah menggunakan pemerhatian terhadap ciptaan sebagai jalan untuk manusia mengenali tanda-tanda kekuasaan-Nya. Maka penglihatan menjadi wasilah kepada ilmu, dan ilmu menjadi wasilah kepada iman.
Dalam hal ini, seorang Muslim tidak sepatutnya memisahkan antara ilmu dan iman secara mutlak. Apabila ilmu digunakan dengan benar, ia boleh menambahkan kesedaran tentang kebesaran Allah. Tetapi ilmu manusia juga perlu berada di bawah adab wahyu. Pengetahuan tentang alam tidak memberikan manusia hak untuk mendakwa bahawa alam itu Tuhan atau bahawa hukum alam wujud secara bebas daripada Allah. Sebaliknya, semakin manusia memahami keteraturan ciptaan, semakin dia menyedari bahawa dirinya sendiri adalah sebahagian daripada ciptaan tersebut dan bukan pemilik mutlaknya.
Tafsir terhadap lafaz تَفَاوُتٍ juga mengajar manusia tentang perbezaan antara الظاهر والباطن. Sesuatu mungkin kelihatan tidak jelas pada satu peringkat pemerhatian, tetapi apabila dilihat secara lebih mendalam, hubungan antara bahagian-bahagiannya menjadi lebih jelas. Inilah sebabnya mengapa manusia tidak boleh tergesa-gesa menghukum ciptaan sebagai tidak sempurna berdasarkan satu pemerhatian yang sangat sempit. Bahkan dalam ilmu manusia, satu fenomena sering hanya dapat difahami apabila ia diletakkan dalam rangka yang lebih luas. Ayat ini mengajar manusia untuk melihat dengan lebih teliti dan tidak tergesa-gesa.
Makna تَفَاوُتٍ juga memberi satu pelajaran tentang keseimbangan. Keseimbangan bukan bermaksud semua perkara mesti mempunyai ukuran yang sama. Dalam satu sistem, ada perkara yang besar dan kecil tetapi semuanya mempunyai fungsi. Ada perkara yang kuat dan lemah tetapi masing-masing mempunyai kedudukan. Ada perkara yang banyak dan sedikit tetapi kuantiti bukan satu-satunya ukuran kesempurnaan. Kesempurnaan ialah kesesuaian. Oleh sebab itu, apabila seseorang merenungi ayat ini, dia tidak sepatutnya membayangkan alam sebagai satu susunan yang seragam. Dia hendaklah membayangkan ciptaan yang sangat pelbagai tetapi tidak kehilangan keserasian.
Jika konsep ini diterapkan kepada kehidupan manusia, ia juga mengajar bahawa perbezaan manusia tidak semestinya merupakan masalah. Manusia mempunyai kemampuan, rupa, suara, tubuh, kecenderungan dan keadaan yang berbeza. Perbezaan tersebut tidak dengan sendirinya menjadi خلل. Yang menjadi masalah ialah apabila perbezaan itu digunakan untuk menghasilkan kezaliman, kerosakan atau percanggahan dengan tujuan penciptaan. Tetapi perbincangan ini perlu kembali kepada ayat: ciptaan Allah mempunyai kepelbagaian, dan kepelbagaian itu tidak bermakna وجود التفاوت. Maka manusia tidak boleh menganggap bahawa setiap sesuatu yang tidak sama dengannya adalah tidak sempurna.
Di sini juga dapat dilihat bahawa تَفَاوُتٍ bukan perkataan yang boleh dipisahkan daripada keseluruhan struktur frasa. Jika hanya diambil perkataan تفاوت tanpa melihat مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ, maknanya boleh menjadi kabur. Ia perlu difahami sebagai objek penafian dalam خلق الرحمن. Allah tidak mengatakan bahawa tiada perbezaan dalam seluruh bahasa manusia atau tiada perbezaan dalam setiap makna. Allah sedang menyatakan bahawa manusia tidak melihat dalam ciptaan الرحمن suatu تفاوت. Maka konteksnya menentukan medan makna.
Perkataan فِي juga penting kerana ia menunjukkan bahawa perhatian tertumpu “dalam” ciptaan. Manusia melihat keseluruhan ciptaan sebagai medan tanda. Tetapi penggunaan فِي tidak boleh difahami bahawa Allah berada dalam ciptaan kerana خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ ialah makhluk yang diciptakan. Dalam bahasa Arab, sesuatu boleh dikatakan “melihat dalam sesuatu” tanpa menjadikan objek itu tempat bagi pihak yang disebut. Maka فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ ialah arahan perhatian kepada apa yang terdapat dalam ciptaan Allah, bukan dakwaan bahawa Pencipta menyatu dengan ciptaan. Pemisahan antara الخالق dan المخلوق tetap menjadi asas.
Perkataan الرحمن pula membawa manusia daripada “ciptaan” kepada “Pencipta”. Jika seseorang hanya memandang alam lalu berhenti pada alam, dia mungkin kagum kepada alam tetapi tidak sampai kepada tauhid. Tetapi apabila dia membaca خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ, dia mengetahui bahawa alam bukan titik akhir renungan. Alam ialah ciptaan الرحمن. Maka rasa kagum kepada ciptaan sepatutnya berpindah kepada pengagungan terhadap Pencipta. Inilah perbezaan antara renungan al-Quran dengan kekaguman materialistik. Al-Quran menggunakan alam sebagai jalan mengenal Allah, bukan sebagai pengganti Allah.
Dalam konteks tauhid, ketiadaan تفاوت dalam ciptaan juga menjadi bahan untuk memahami bahawa ciptaan berada di bawah tadbir Pencipta yang satu. Jika kewujudan alam merupakan himpunan kuasa-kuasa ketuhanan yang saling bercanggah, seseorang akan menjangkakan pertentangan dalam pentadbiran. Tetapi ciptaan Allah menunjukkan keteraturan. Al-Quran menggunakan pelbagai tanda dalam penciptaan untuk mengarahkan manusia kepada tauhid. Namun dalam artikel ini, perhatian tetap pada frasa مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِن تَفَاوُتٍ: keserasian ciptaan menjadi tanda bahawa penciptaan itu berada di bawah kekuasaan Tuhan yang sempurna, bukan hasil daripada kelemahan atau percanggahan kuasa.
Terdapat juga perbezaan antara “kesempurnaan ciptaan” dengan “kesempurnaan mutlak Allah”. Ciptaan Allah ialah makhluk dan tidak menjadi Tuhan. Ciptaan boleh mempunyai batas yang sesuai dengan sifatnya sebagai makhluk. Kesempurnaan yang disebut berkaitan ciptaan ialah kesempurnaan relatif kepada tujuan dan sifat yang Allah tetapkan baginya. Allah sahaja yang mempunyai kesempurnaan mutlak. Oleh itu, apabila dikatakan خلق الرحمن tidak mempunyai تفاوت, tidak boleh difahami bahawa makhluk memiliki sifat kesempurnaan mutlak seperti Allah. Maksudnya ialah ciptaan itu tidak memiliki خلل yang merosakkan penciptaannya sebagaimana yang dimaksudkan oleh ayat.
Ini juga menjelaskan mengapa manusia tidak boleh menjadikan ayat ini sebagai alasan untuk mendakwa bahawa alam bersifat qadim atau tidak diciptakan. Lafaz خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ sendiri menegaskan hubungan antara makhluk dan Pencipta. Yang dilihat ialah خلق الرحمن. Ciptaan ialah sesuatu yang diciptakan. Ia tidak berdiri sebagai Tuhan. Kesempurnaan susunan ciptaan justeru menguatkan keperluan untuk mengenal Pencipta, bukan menafikan-Nya.
Dari sudut kerohanian, pernyataan ini boleh menjadi latihan untuk membersihkan cara melihat. Manusia sering melihat dunia dengan mata yang dipenuhi kebiasaan sehingga tidak lagi menyedari keajaiban yang berada di sekelilingnya. Dia melihat langit setiap hari, lalu langit menjadi perkara biasa. Dia melihat tubuhnya setiap hari, lalu tubuh menjadi perkara biasa. Dia melihat tumbuhan, air, tanah dan pelbagai makhluk, lalu semua itu menjadi latar kehidupan yang tidak direnungkan. Ayat مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِن تَفَاوُتٍ menghidupkan semula pandangan tersebut. Ciptaan yang biasa dilihat perlu dilihat sebagai ciptaan الرحمن. Perubahan satu perkataan daripada “alam” kepada “خلق الرحمن” mengubah cara hati melihat.
Apabila seseorang melihat ciptaan sebagai خلق الرحمن, dia tidak lagi melihat sesuatu hanya berdasarkan manfaatnya. Dia melihatnya sebagai tanda. Dia tidak hanya bertanya “apa yang boleh digunakan?”, tetapi juga “apa yang menunjukkan kebesaran Allah?” Dia tidak hanya bertanya “bagaimana sesuatu berlaku?”, tetapi juga “apakah yang dapat dipelajari tentang Pencipta daripada keteraturan ini?” Pertanyaan pertama mungkin membawa kepada ilmu sains, sedangkan pertanyaan kedua boleh membawa kepada tafakkur. Kedua-duanya boleh berjalan bersama jika masing-masing diletakkan pada tempatnya.
Perkataan مَا تَرَىٰ juga mengandungi satu bentuk cabaran ilmiyyah kepada manusia. Manusia diberi peluang untuk melihat. Allah tidak takut manusia memerhati ciptaan-Nya. Bahkan pemerhatian itu diarahkan. Jika terdapat تفاوت dalam makna kecacatan dan percanggahan, manusia dipersilakan untuk mencarinya. Ini menunjukkan keyakinan yang tinggi terhadap kesempurnaan ciptaan Allah. Manusia boleh mengamati, mengulang pemerhatian dan memperluas kajian, tetapi pada akhirnya dia tidak akan menemui pada خلق الرحمن suatu تفاوت yang merosakkan keseluruhan penciptaan sebagaimana yang dinafikan oleh ayat.
Cabaran ini juga membentuk sikap ilmiyyah yang sihat. Ilmu tidak sepatutnya bermula dengan kesimpulan yang dipaksakan, kemudian semua data dicari untuk menyokongnya. Sebaliknya, manusia memerhati dan menilai. Dalam konteks ayat, manusia diarahkan untuk melihat ciptaan dan memperhatikan sama ada terdapat تفاوت. Tetapi wahyu telah memberitahu kesimpulannya: tidak ada تفاوت dalam makna yang dimaksudkan. Maka tugas manusia ialah memahami dan menyaksikan tanda-tanda tersebut, bukan mencipta kesimpulan yang bertentangan dengan wahyu.
Walaupun demikian, ini tidak bermakna setiap hasil pemerhatian manusia mesti kelihatan sempurna. Manusia mungkin melihat sesuatu yang kelihatan kacau. Tetapi apa yang kelihatan kacau pada skala tertentu boleh menjadi sebahagian daripada aturan pada skala yang lebih luas. Sebaliknya, sesuatu yang kelihatan teratur secara luaran mungkin mempunyai masalah pada struktur dalaman. Oleh sebab itu, manusia perlu berhati-hati menggunakan istilah خلل dan تفاوت. Al-Quran memberikan ukuran yang lebih mendalam daripada penilaian mata yang terburu-buru. Pengetahuan manusia perlu berkembang sebelum membuat keputusan tentang sesuatu yang kompleks.
Dalam bidang sains, manusia sering menemui bahawa fenomena yang pada awalnya kelihatan tidak teratur sebenarnya mempunyai pola apabila data yang lebih banyak diperoleh. Perkara ini boleh menjadi bahan renungan terhadap ayat, tetapi tidak boleh dijadikan tafsir saintifik yang dipaksa. Prinsip yang boleh diambil ialah bahawa ketidaktahuan manusia terhadap pola tidak membuktikan ketiadaan pola. Begitu juga dalam tadabbur ayat, seseorang tidak boleh mengatakan bahawa sesuatu yang belum difahami ialah تفاوت. Allah menafikan تفاوت dalam خلق الرحمن, sedangkan manusia hanya memiliki ilmu yang terbatas.
Dari sudut pendidikan iman, pernyataan ini boleh mengubah hati daripada syak kepada yakin. Apabila seseorang melihat dunia yang luas, dia mungkin bertanya bagaimana semuanya boleh mempunyai hubungan yang sedemikian. Apabila dia melihat keteraturan, dia boleh menyedari bahawa kehidupan tidak berdiri di atas kekacauan mutlak. Namun iman bukan semata-mata hasil pemerhatian. Wahyu membimbing pemerhatian itu kepada pengenalan terhadap Allah. Ciptaan ialah tanda, wahyu ialah petunjuk. Mata melihat ciptaan, hati mengambil pelajaran, dan wahyu memberikan arah yang benar kepada pelajaran tersebut.
Lafaz خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ juga mengingatkan manusia bahawa segala yang dimilikinya bukan miliknya secara mutlak. Tubuhnya ialah ciptaan الرحمن. Akalnya ialah ciptaan الرحمن. Kemampuan melihat ialah ciptaan الرحمن. Ilmu yang diperolehnya juga berlaku dengan izin Allah. Maka manusia yang memahami ayat ini tidak sepatutnya menjadi sombong kerana ilmu. Bahkan ilmu tentang ciptaan sepatutnya menambahkan pengakuan terhadap kebesaran Pencipta. Jika manusia menggunakan ilmu untuk membesarkan dirinya sehingga melupakan Allah, dia telah gagal mengambil pengajaran daripada ciptaan.
Perkataan تَفَاوُتٍ juga mempunyai nilai penting dalam memahami konsep keteraturan yang tidak semestinya seragam. Kesempurnaan sebuah bahasa tidak bermaksud semua perkataan mempunyai jumlah huruf yang sama. Kesempurnaan sebuah kitab tidak bermaksud semua ayat mempunyai panjang yang sama. Kesempurnaan sebuah bangunan tidak bermaksud semua bahagian mempunyai bentuk yang sama. Kesempurnaan sebuah tubuh tidak bermaksud semua anggota mempunyai fungsi yang sama. Maka kesempurnaan ciptaan Allah tidak bermaksud semua ciptaan sama. Kesempurnaan bermaksud setiap sesuatu berada dalam susunan yang sesuai dengan kehendak dan hikmah Pencipta.
Jika perkara ini difahami, banyak salah faham terhadap ayat dapat dielakkan. Sebahagian orang mungkin bertanya: jika tidak ada تفاوت, mengapa terdapat perbezaan antara siang dan malam, panas dan sejuk, lelaki dan perempuan, daratan dan lautan, tumbuhan dan haiwan? Jawapannya ialah kerana semua itu termasuk dalam kepelbagaian ciptaan, bukan تفاوت yang dinafikan. Perbezaan adalah sebahagian daripada النظام, sedangkan تفاوت ialah ketidakserasian yang merosakkan النظام. Justeru, ayat tidak menyeru manusia mencari kesamaan mutlak, tetapi mencari hikmah dalam kesesuaian perbezaan.
Dalam konteks ini, perkataan تَفَاوُتٍ lebih dekat kepada “ketidakserasian” daripada “perbezaan” jika terjemahan mahu mengekalkan makna tafsir. “Tiada perbezaan” boleh mengelirukan. “Tiada ketidakseimbangan”, “tiada kecacatan”, “tiada ketidakserasian” atau “tiada ketidakteraturan” lebih membantu, walaupun setiap terjemahan tetap hanya mendekati keluasan lafaz Arab. Maka dalam penulisan ilmiyyah, lafaz تَفَاوُتٍ wajar dikekalkan bersama huraian maknanya supaya pembaca tidak terperangkap dalam satu terjemahan yang sempit.
Perlu juga diperhatikan bahawa para mufassir tidak membina makna تفاوت daripada khayalan falsafah yang jauh daripada bahasa Arab. Mereka kembali kepada bahasa dan riwayat. Al-Tabari menyebut اختلاف. Qatadah yang dinukilkan oleh beliau juga menyebut اختلاف. Al-Baghawi menjelaskan اعوجاج واختلاف وتناقض. Ibn Kathir menghimpunkan اختلاف وتنافر ومخالفة ونقص وعيب وخلل. Al-Sa‘di menyebut خلل ونقص. Al-Qurtubi menerangkan تباين وتباعد dan menegaskan bahawa bentuk dan sifat boleh berbeza tanpa menghilangkan keserasian. Kesemua ini membentuk satu medan makna yang konsisten. (King Saud University Quran Project)
Apabila semua penjelasan tersebut dihimpunkan, dapat difahami bahawa تَفَاوُتٍ merangkumi keadaan apabila sesuatu bahagian tidak sepadan dengan keseluruhan, sesuatu unsur bercanggah dengan unsur lain, sesuatu struktur mempunyai kecacatan yang merosakkan fungsinya, atau sesuatu penciptaan menunjukkan kekurangan yang tidak sesuai dengan kesempurnaan فعل الخالق. Tetapi ia tidak merangkumi semata-mata perbezaan bentuk, warna, saiz atau fungsi. Maka istilah “harmoni” dalam konteks ini bukan bermaksud semua perkara kelihatan sama, tetapi semua perkara berada dalam hubungan yang sesuai menurut hikmah penciptaan.
Dalam renungan yang lebih mendalam, manusia juga dapat memahami bahawa ukuran kesempurnaan bukan pada satu unsur sahaja, tetapi pada hubungan antara unsur. Satu organ mungkin kelihatan pelik jika dilihat secara terpisah, tetapi apabila diketahui fungsinya, bentuk tersebut menjadi sesuai. Satu fenomena alam mungkin kelihatan ganjil apabila dilihat secara terasing, tetapi apabila diketahui hubungannya dengan sistem yang lebih luas, maknanya berubah. Ini bukan bermaksud manusia mesti sentiasa menemukan sebab bagi setiap perkara. Sebaliknya, ia mengajar manusia supaya tidak cepat menuduh adanya خلل hanya kerana dia belum memahami sesuatu.
Pernyataan مَا تَرَىٰ juga boleh menjadi asas kepada adab terhadap perkara yang belum diketahui. Dalam tradisi ilmu Islam, seseorang tidak malu mengatakan “لا أعلم” apabila dia tidak tahu. Ini selari dengan hakikat bahawa manusia melihat secara terbatas. Ayat ini tidak memberikan manusia ilmu mutlak. Ia mengajar bahawa dalam ciptaan الرحمن terdapat ketiadaan تفاوت, sedangkan manusia tetap perlu mengakui keterbatasan penglihatannya. Orang yang benar-benar memahami ayat akan lebih berhati-hati dalam membuat dakwaan tentang alam, bukan lebih gopoh.
Di sinilah terletak hubungan antara tadabbur dengan tawaduk. Melihat ciptaan Allah yang sangat luas sepatutnya menundukkan hati. Manusia yang memahami keluasan ciptaan menyedari bahawa dirinya hanya satu makhluk kecil dalam keseluruhan kerajaan Allah. Tetapi kecilnya manusia tidak bermaksud dia tidak bernilai. Dia diberi akal untuk melihat, hati untuk mengambil pelajaran dan wahyu untuk mengenal Pencipta. Maka مَا تَرَىٰ bukan sekadar latihan penglihatan, tetapi latihan kerendahan diri di hadapan kebesaran Allah.
Lafaz الرَّحْمَٰنِ juga menjadikan renungan itu lebih lembut dari sudut rohani. Manusia tidak hanya melihat “kekuasaan” yang mungkin menimbulkan rasa takut, tetapi melihat خلق الرحمن, ciptaan Tuhan Yang Maha Pemurah. Ini menunjukkan bahawa kekuasaan Allah dan rahmat-Nya tidak terpisah. Ciptaan yang teratur bukan sekadar tanda bahawa Allah mampu mencipta, tetapi juga tanda keluasan rahmat dan hikmah-Nya. Keteraturan alam memungkinkan makhluk hidup dan bergerak dalam ruang yang Allah tetapkan. Maka setiap kali seseorang melihat sesuatu yang sesuai, teratur dan mempunyai fungsi, dia boleh mengingat الرحمن.
Namun, seseorang tidak boleh mengubah renungan ini menjadi dakwaan bahawa setiap perkara yang manusia sukai ialah rahmat dan setiap perkara yang manusia benci ialah tiada rahmat. Rahmat Allah lebih luas daripada persepsi manusia. Kadang-kadang manusia melihat sesuatu sebagai musibah, sedangkan dia tidak mengetahui keseluruhan hikmahnya. Maka lafaz الرَّحْمَٰنِ mengajar hati supaya percaya kepada rahmat Allah walaupun akal manusia tidak memahami semua perinciannya. Ini merupakan salah satu bentuk ubudiyyah: mengakui kesempurnaan Allah walaupun pengetahuan manusia terbatas.
Dalam hubungan dengan kehidupan manusia, ayat ini juga mengajar supaya manusia tidak hidup dalam sangkaan bahawa dunia adalah hasil kekacauan mutlak. Jika seseorang menganggap kewujudan ini tidak mempunyai Pencipta yang berkuasa dan bijaksana, maka dia akan melihat segala keteraturan hanya sebagai fakta yang tidak membawa kepada makna ketuhanan. Tetapi al-Quran mengubah sudut pandang itu. Ciptaan ialah خلق الرحمن. Keteraturan bukan sekadar fenomena; ia menjadi tanda. Maka ilmu tentang alam boleh membawa kepada ma‘rifah apabila hati dibimbing oleh wahyu.
Walaupun demikian, ayat ini bukan satu perbahasan panjang tentang teori kosmologi. Ia lebih asas dan lebih luas. Ia berbicara tentang خلق الرحمن dan ketiadaan تفاوت. Sebab itu ia boleh direnungi pada banyak lapisan ciptaan tanpa mengikatnya kepada satu teori sains tertentu. Langit, bumi, tubuh manusia, tumbuhan, haiwan dan sistem kehidupan semuanya berada di bawah istilah خلق الرحمن. Apa yang penting ialah prinsip yang ditegaskan: tidak terdapat pada ciptaan Allah ketidakseimbangan dan kecacatan yang merosakkan kesempurnaan penciptaan.
Perkataan مِن dalam مِن تَفَاوُتٍ pula memberikan kekuatan tambahan. Dalam struktur penafian bahasa Arab seperti مَا ... مِن, penggunaan مِن sering memberikan makna penafian yang menyeluruh terhadap جنس perkara yang disebut. Dalam konteks ini, ia menguatkan bahawa bukan sekadar satu atau dua bentuk تفاوت yang tidak dilihat, tetapi tidak ada sesuatu daripada جنس التفاوت yang dimaksudkan. Ini menjadikan penafian ayat sangat kuat. Allah tidak sekadar berkata bahawa manusia tidak melihat “sebahagian” تفاوت. Struktur tersebut memberikan keluasan penafian terhadap jenis ketidakserasian yang menjadi objek pernyataan.
Jika manusia merenungi kekuatan struktur ini, dia akan menyedari bahawa al-Quran tidak memilih perkataan secara rawak. مَا memberikan penafian, تَرَىٰ meletakkan pemerhatian manusia sebagai medan, فِي mengarahkan perhatian kepada ciptaan, خَلْقِ mengembalikan segala sesuatu kepada Pencipta, الرَّحْمَٰنِ menampilkan nama Allah yang penuh rahmat, مِن menguatkan penafian, dan تَفَاوُتٍ menyatakan jenis kecacatan yang dinafikan. Kesemua unsur ini bergabung menjadi satu pernyataan yang sangat padat. Ia bukan sekadar satu ayat tentang langit atau alam, tetapi satu pendidikan tentang bagaimana manusia melihat ciptaan Allah.
Dari sudut balaghah, susunan ini mempunyai kekuatan kerana manusia tidak terus diberikan teori panjang tentang kesempurnaan ciptaan. Dia diarahkan kepada رؤية. “Kamu tidak melihat.” Seolah-olah Allah menjadikan mata manusia sebagai saksi terhadap keteraturan ciptaan. Ini menjadikan mesej ayat lebih hidup. Ia tidak berhenti pada abstraksi. Manusia boleh memandang, memerhatikan dan mengambil kesedaran. Tetapi mata itu sendiri tidak berdiri bebas daripada wahyu. Allah mengajar manusia apa yang perlu dicari dalam apa yang dilihat: تفاوت.
Ini memberikan satu kaedah penting dalam tadabbur: jangan hanya melihat sesuatu, tetapi tanyakan apakah sifat yang al-Quran ajarkan supaya diperhatikan. Manusia boleh melihat alam selama bertahun-tahun tetapi tidak mengambil pelajaran. Al-Quran mengajar cara melihat. Dalam ayat ini, cara melihat ialah melihat خلق الرحمن dan menyedari ketiadaan تفاوت. Maka penglihatan yang al-Quran kehendaki bukan sekadar penglihatan mata, tetapi penglihatan yang disertai pengiktirafan terhadap Pencipta dan kesempurnaan ciptaan.
Pada tahap yang lebih mendalam, ayat ini juga mengajar bahawa kewujudan tidak harus dibaca secara terpisah-pisah. Seseorang yang melihat satu benda sahaja mungkin tidak memahami keseluruhan. Tetapi apabila dia melihat hubungan antara benda, dia mula memahami keteraturan. Ini sesuai dengan makna تفاوت kerana تفاوت berkaitan dengan hubungan dan keserasian antara perkara. Sesuatu boleh menjadi baik pada dirinya tetapi tidak sesuai jika diletakkan pada tempat yang salah. Kesempurnaan sistem memerlukan kesesuaian setiap bahagian dengan tempat dan fungsi masing-masing. Ciptaan Allah menunjukkan ketepatan ini.
Manusia boleh mengambil pengajaran bahawa kehidupan juga mempunyai tempat, batas dan fungsi. Tetapi sekali lagi, pengajaran ini mesti dibina di atas makna asal ayat, bukan memaksa ayat menjadi teori moral yang tidak berkaitan. Jika ciptaan Allah mempunyai susunan, maka manusia sebagai makhluk juga tidak sepatutnya hidup dalam kekacauan yang bertentangan dengan tujuan penciptaannya. Dia diciptakan untuk beribadah kepada Allah, mengenal-Nya, mentaati-Nya dan hidup menurut petunjuk-Nya. Maka renungan terhadap خلق الرحمن sepatutnya membawa manusia kembali kepada نظم kehidupan yang sesuai dengan kehendak Pencipta.
Terdapat satu lagi aspek penting: ketiadaan تفاوت tidak bermaksud alam tidak mengalami perubahan. Alam berubah. Siang berganti malam, tumbuhan tumbuh lalu layu, manusia lahir lalu mati, cuaca berubah, bentuk muka bumi berubah. Semua perubahan tersebut berlaku dalam ketetapan Allah. Perubahan tidak sama dengan kecacatan. Bahkan perubahan boleh menjadi sebahagian daripada النظام. Oleh itu, tidak tepat menggunakan ayat ini untuk mengatakan bahawa خلق الرحمن tidak mempunyai perubahan. Yang dinafikan ialah تفاوت dalam makna ketidakserasian dan kecacatan, bukan sunnatullah yang melibatkan perubahan.
Begitu juga, ketiadaan تفاوت tidak bermaksud setiap makhluk mempunyai kekuatan yang sama. Ada makhluk yang lemah dan ada yang kuat. Ada yang kecil dan ada yang besar. Ada yang hidup lama dan ada yang hidup singkat. Perbezaan ini bukan خلل. Setiap makhluk mempunyai ukuran dan sifat yang Allah tentukan. Kesempurnaan bukan kesamaan. Ini merupakan salah satu pengajaran paling penting daripada lafaz تَفَاوُتٍ.
Dengan memahami perbezaan antara “kesamaan” dan “keserasian”, manusia dapat melihat betapa mendalamnya ayat ini. Allah tidak mengatakan “ما ترى في خلق الرحمن من تماثل”, iaitu tidak mengatakan bahawa semua ciptaan adalah sama. Allah menggunakan تفاوت, yang mempunyai medan makna yang berkaitan dengan ketidakseimbangan dan ketidakserasian. Ini menunjukkan ketepatan pemilihan lafaz. Ciptaan boleh berbeza tetapi tetap sempurna. Bahkan perbezaan itu sendiri boleh menjadi sebahagian daripada kesempurnaan.
Dari sudut bahasa, akar ف و ت memberikan gambaran sesuatu yang terlepas daripada sesuatu yang lain. Apabila satu perkara “terlepas” daripada yang sepatutnya, timbul keadaan tidak seimbang. Al-Baghawi mengaitkan أصل التفاوت dengan الفوت dan menjelaskan bahawa ia menunjukkan keadaan sesuatu yang tidak sama atau tidak tersusun dengan baik. (King Saud University Quran Project) Maka apabila al-Quran menafikan تفاوت, ia seolah-olah menafikan bahawa terdapat bahagian dalam ciptaan yang “terlepas” daripada kesesuaian keseluruhannya.
Ini boleh dijelaskan melalui gambaran sebuah binaan. Jika setiap batu diletakkan dengan ukuran yang sesuai, binaan menjadi kukuh. Jika satu bahagian terlalu jauh daripada kedudukannya sehingga merosakkan struktur, terdapat خلل. Perbezaan antara batu, kayu dan besi bukan تفاوت kerana setiap bahan mempunyai fungsi. Tetapi jika bahan atau ukuran tidak sesuai dengan tempatnya sehingga binaan rosak, itu menjadi contoh yang lebih dekat dengan makna خلل dan تفاوت. Begitu juga ciptaan Allah mempunyai pelbagai jenis makhluk dan unsur, tetapi keseluruhannya tidak mempunyai kecacatan yang merosakkan kesempurnaan penciptaan.
Tafsir al-Qurtubi juga memberikan satu unsur penting apabila beliau menyebut bahawa walaupun tidak ada تفاوت dalam makna yang dinafikan, ciptaan tetap mempunyai perbezaan dalam صورة dan صفة. Ini menjawab salah faham yang mungkin timbul daripada terjemahan literal. (King Saud University Quran Project) Maka sesiapa yang menulis tentang ayat ini perlu menjelaskan perkara tersebut dengan tegas supaya pembaca tidak memahami bahawa al-Quran menafikan kepelbagaian. Al-Quran mengakui kepelbagaian ciptaan dalam banyak tempat, dan ayat ini pula menafikan kecacatan dan ketidakserasian.
Pada akhirnya, pernyataan مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِن تَفَاوُتٍ membina satu pandangan dunia yang sangat kuat: alam ini bukan sesuatu yang berdiri tanpa makna, ciptaan bukan sesuatu yang berlaku tanpa Pencipta, kepelbagaian bukan bukti kekacauan, kompleksiti bukan bukti percanggahan, dan keterbatasan ilmu manusia bukan bukti adanya خلل dalam ciptaan Allah. Manusia diarahkan melihat ciptaan الرحمن, kemudian memahami bahawa tidak terdapat pada ciptaan tersebut تفاوت yang merosakkan kesempurnaan dan keserasian. Dengan demikian, penglihatan terhadap alam berubah menjadi pengenalan terhadap Allah.
Pernyataan ini juga membentuk rasa yakin bahawa Allah tidak melakukan sesuatu dengan sia-sia. Ciptaan-Nya berada di bawah ilmu, kekuasaan dan hikmah-Nya. Jika manusia menemui sesuatu yang belum difahami, dia hendaklah mengatakan bahawa ilmu manusia belum sampai kepadanya, bukan bahawa ciptaan Allah mempunyai kecacatan. Jika manusia melihat perbezaan, dia hendaklah bertanya apakah perbezaan itu mempunyai fungsi dan hikmah, bukan terus menganggapnya sebagai تفاوت. Jika manusia melihat kompleksiti, dia hendaklah membezakan kompleksiti daripada kekacauan. Jika manusia melihat sesuatu yang tidak disukai, dia hendaklah membezakan antara ketidakselesaan dirinya dengan خلل dalam penciptaan.
Demikianlah luasnya makna تَفَاوُتٍ apabila ia diletakkan dalam rangka مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ. Lafaz ini mengajar manusia melihat dengan lebih teliti, memahami dengan lebih berhati-hati dan menilai dengan lebih adil. Ia menghalang manusia daripada menyamakan kepelbagaian dengan kecacatan, perbezaan dengan percanggahan, perubahan dengan kerosakan, dan ketidaktahuan dengan ketiadaan hikmah. Ia juga menghalang manusia daripada menjadikan dirinya ukuran mutlak terhadap kesempurnaan ciptaan. Ukuran sebenar ialah ciptaan الرحمن yang berada di bawah ilmu dan hikmah Pencipta.
Semakin mendalam seseorang merenungi lafaz مَا تَرَىٰ, semakin dia memahami bahawa penglihatan manusia mempunyai batas. Semakin dia merenungi خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ, semakin dia menyedari bahawa seluruh kewujudan ialah milik Pencipta. Semakin dia memahami مِن تَفَاوُتٍ, semakin dia mengetahui bahawa kepelbagaian ciptaan tidak boleh disalah anggap sebagai ketidakteraturan. Dan semakin dia memahami الرَّحْمَٰنِ, semakin dia sedar bahawa ciptaan yang tersusun itu berada di bawah rahmat Tuhan yang luas. Empat unsur ini bersatu dalam satu pernyataan yang pendek tetapi sangat dalam: manusia melihat, ciptaan menjadi medan pemerhatian, تفاوت dinafikan, dan nama الرحمن mengembalikan hati kepada Pencipta.
Maka pernyataan مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِن تَفَاوُتٍ bukan sekadar ayat yang menceritakan bahawa alam kelihatan teratur. Ia merupakan pendidikan terhadap pandangan manusia. Allah mengajar manusia supaya melihat ciptaan dengan mata yang terbuka, akal yang berfikir dan hati yang mengenal Pencipta. Dia mengajar bahawa kesempurnaan tidak bermaksud keseragaman, bahawa kepelbagaian tidak bermaksud kekacauan, bahawa kompleksiti tidak bermaksud percanggahan, dan bahawa ketidakfahaman manusia tidak bermaksud wujudnya kecacatan. Para mufassir dari generasi awal hingga kemudian bertemu pada satu medan makna yang kuat: خلق الرحمن tidak mempunyai اختلاف, تنافر, مخالفة, نقص, عيب, خلل, اعوجاج dan تناقض dalam makna yang dinafikan oleh ayat. (King Saud University Quran Project)
Akhirnya, lafaz ini sepatutnya membawa manusia kepada satu bentuk pengagungan yang lebih tinggi terhadap Allah. Apabila manusia melihat ciptaan الرحمن dan tidak menemukan تفاوت dalam makna kecacatan dan ketidakserasian, dia sepatutnya tidak berhenti pada kekaguman terhadap ciptaan. Ciptaan bukan tujuan akhir renungan. Ia adalah tanda. Keserasian ciptaan menunjuk kepada kesempurnaan Pencipta. Keteraturan makhluk mengingatkan kepada ilmu dan kekuasaan Allah. Kepelbagaian yang berada dalam keserasian menunjukkan keluasan hikmah-Nya. Dan penyebutan الرَّحْمَٰنِ mengingatkan bahawa Pencipta yang memiliki kekuasaan tersebut juga ialah Tuhan Yang Maha Pemurah.
Dengan itu, مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِن تَفَاوُتٍ menjadi satu kaedah besar dalam membaca alam: jangan melihat ciptaan secara terputus daripada Pencipta; jangan menyamakan perbezaan dengan kecacatan; jangan menyamakan ketidaktahuan dengan kekacauan; jangan menjadikan selera manusia sebagai ukuran kesempurnaan ciptaan; dan jangan memaksa teori manusia menjadi tafsir bagi wahyu. Lihatlah خلق الرحمن dengan ilmu, renungkan dengan iman, dan fahami تَفَاوُتٍ menurut medan makna yang telah dihuraikan oleh para mufassir. Apabila semua ini dilakukan, lafaz yang pendek itu membuka satu cakrawala tadabbur yang sangat luas: ciptaan Allah penuh dengan kepelbagaian, tetapi kepelbagaian itu tidak merosakkan keserasian; ciptaan mempunyai perubahan, tetapi perubahan itu tidak menunjukkan kecacatan; alam mempunyai kompleksiti, tetapi kompleksiti bukan percanggahan; manusia mempunyai keterbatasan, tetapi keterbatasan manusia bukan دليل خلل pada ciptaan; dan di sebalik seluruh ciptaan berdiri الرحمن, Pencipta Yang Maha Berkuasa, Maha Mengetahui dan Maha Pemurah.
Inilah hakikat yang paling kuat daripada pernyataan tersebut: manusia diperintahkan melihat, tetapi hasil penglihatan yang benar bukan kesombongan terhadap ilmu, bahkan pengakuan terhadap kesempurnaan Allah. مَا تَرَىٰ mengajar manusia tentang keterbatasan pandangan; فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ mengajar manusia tentang medan tanda-tanda kekuasaan Allah; مِن تَفَاوُتٍ mengajar manusia tentang ketiadaan kecacatan dan ketidakserasian dalam ciptaan; dan keseluruhan pernyataan mengembalikan hati kepada Pencipta. Maka semakin seseorang benar-benar memahami ayat ini, semakin dia sedar bahawa seluruh ciptaan bukan sekadar sesuatu untuk dilihat, tetapi sesuatu untuk direnungi; bukan sekadar sesuatu untuk digunakan, tetapi sesuatu untuk menjadi tanda; bukan sekadar sesuatu untuk dikaji, tetapi sesuatu yang membawa hati kepada pengagungan terhadap Allah.
Dan apabila hati telah sampai kepada kesedaran itu, perkataan خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ tidak lagi menjadi lafaz yang dibaca dengan lidah sahaja. Langit, bumi, tubuh manusia, tumbuhan, haiwan, air, tanah, cahaya, perjalanan masa dan segala sesuatu yang termasuk dalam ciptaan menjadi medan untuk mengingati bahawa semua itu ialah خلق الرحمن. Manusia tidak lagi melihat kewujudan sebagai himpunan benda yang terpisah tanpa hubungan. Dia melihat semuanya sebagai ciptaan Tuhan yang satu. Dia melihat perbezaan tanpa menganggapnya kekacauan. Dia melihat kompleksiti tanpa menuduhnya percanggahan. Dia melihat perkara yang belum difahaminya tanpa berani menuduh adanya خلل. Dia melihat kesempurnaan yang tidak semestinya difahami seluruh hikmahnya, lalu hatinya tunduk kepada ilmu Allah.
Dengan demikian, تَفَاوُتٍ bukan sekadar satu perkataan yang bermaksud “perbezaan”. Ia ialah lafaz yang membuka perbahasan tentang keserasian, keseimbangan, ketepatan, keteraturan, kesempurnaan, ketiadaan kecacatan dan hubungan antara bahagian-bahagian ciptaan. مَا تَرَىٰ pula bukan sekadar “kamu tidak melihat”, tetapi satu pendidikan supaya manusia menggunakan penglihatan dengan penuh kesedaran. فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ pula bukan sekadar “dalam ciptaan Allah”, tetapi satu pengalihan pandangan daripada makhluk kepada Pencipta melalui tanda-tanda penciptaan. Dan مِن تَفَاوُتٍ bukan sekadar penafian satu perbezaan, tetapi penafian terhadap جنس التفاوت yang merosakkan keserasian ciptaan. Kesemua unsur tersebut menjadikan pernyataan ini antara ungkapan al-Quran yang sangat kuat dalam membentuk cara manusia memahami alam dan mengenal kebesaran Penciptanya.
Maka sesiapa yang membaca مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِن تَفَاوُتٍ hendaklah berhenti daripada memahami تفاوت sebagai “perbezaan” semata-mata. Hendaklah difahami bahawa yang dinafikan ialah perbezaan yang membawa kepada ketidakserasian, percanggahan, kecacatan, kekurangan dan kerosakan pada ciptaan. Kepelbagaian tetap wujud, bahkan kepelbagaian itu sendiri menjadi sebahagian daripada keindahan dan keteraturan ciptaan. Inilah penjelasan yang selari dengan huraian al-Tabari, al-Baghawi, Ibn Kathir, al-Qurtubi dan al-Sa‘di. (King Saud University Quran Project)
Dan akhirnya, apabila manusia benar-benar memahami pernyataan مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِن تَفَاوُتٍ, dia akan memahami bahawa masalah terbesar bukanlah kekurangan pada ciptaan Allah, tetapi kekurangan pada cara manusia melihat ciptaan Allah. Mata mungkin melihat, tetapi hati belum tentu mengambil pelajaran. Akal mungkin mengkaji, tetapi belum tentu mengenal Pencipta. Ilmu mungkin bertambah, tetapi belum tentu iman bertambah. Maka ayat ini menggabungkan penglihatan, ilmu, renungan dan tauhid dalam satu ungkapan yang sangat padat. Manusia melihat ciptaan الرحمن, mencari تفاوت, tetapi tidak menemukannya dalam makna kecacatan dan ketidakserasian yang dinafikan oleh Allah. Lalu daripada penglihatan itu sepatutnya lahir pengakuan bahawa ciptaan ini berada di bawah kekuasaan Tuhan yang sempurna, dan bahawa الرحمن tidak mencipta dengan sia-sia, tidak mencipta dengan kelemahan, dan tidak mencipta dengan percanggahan yang merosakkan keserasian. Ciptaan-Nya mempunyai kepelbagaian, tetapi kepelbagaian itu tersusun; mempunyai perbezaan, tetapi perbezaan itu mempunyai tempat; mempunyai kompleksiti, tetapi kompleksiti itu tidak sama dengan kekacauan; dan mempunyai perkara yang belum diketahui manusia, tetapi ketidaktahuan manusia tidak pernah menjadi bukti adanya خلل dalam خلق الرحمن.
Oleh itu, مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِن تَفَاوُتٍ merupakan suatu pernyataan yang mengajar manusia supaya melihat alam dengan mata yang lebih dalam daripada sekadar penglihatan fizikal, memahami perbezaan dengan neraca yang lebih tepat daripada sekadar perbandingan rupa, dan mengenali Pencipta dengan lebih tinggi daripada sekadar kekaguman kepada makhluk. Ia menafikan تفاوت, tetapi tidak menafikan kepelbagaian; menafikan خلل, tetapi tidak menafikan perubahan; menafikan تناقض, tetapi tidak menafikan perbezaan fungsi; menafikan نقص, tetapi tidak menafikan keterbatasan makhluk; dan menafikan اعوجاج dalam penciptaan, tetapi tidak menjadikan manusia mengetahui seluruh rahsia ciptaan. Keseluruhan makna itu berpadu dalam satu hakikat: خلق الرحمن ialah ciptaan Tuhan Yang Maha Pemurah yang menunjukkan kesempurnaan tadbir dan keteraturan penciptaan, sedangkan manusia yang melihatnya hendaklah semakin tunduk, semakin tawaduk dan semakin mengenal kebesaran Allah.
asas
asa
https://draft.blogger.com/blog/post/edit/50065684574614780/7578557189764217485?hl=en
