Perbahasan Tentang Ayat 56 Dari Surah Hud ... إِنَّ رَبِّى عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ (Hud:56)
edit / حرف ر / Perkataan رَبِّى / as
- Perbahasan Tentang Ayat 56 Dari Surah Hud إِنِّى تَوَكَّلْتُ عَلَى ٱللَّهِ ... (Hud:56) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 56 Dari Surah Hud ... رَبِّى وَرَبِّكُمۚ ... (Hud:56) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 56 Dari Surah Hud ... مَّا مِن دَآبَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذُۢ بِنَاصِيَتِهَآۚ ... (Hud:56) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 56 Dari Surah Hud ... إِنَّ رَبِّى عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ (Hud:56)
Perbahasan Tentang Ayat 56 Dari Surah Hud
... إِنَّ رَبِّى عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ (Hud:56).
Sesungguhnya Tuhanku Berada Di Atas Jalan Yang Lurus: Kesempurnaan Allah Dalam Ketetapan, Perbuatan, Hukum, Keadilan Dan Tadbir-Nya
Firman Allah سبحانه وتعالى dalam Surah Hud ayat 56: ﴿إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى ٱللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُم ۚ مَّا مِن دَآبَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذٌۢ بِنَاصِيَتِهَآ ۚ إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾. Potongan yang menjadi tumpuan perbahasan ialah ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾, iaitu suatu penyataan yang sangat kuat tentang kesempurnaan Allah dalam seluruh perbuatan-Nya, ketetapan-Nya, pentadbiran-Nya, hukuman-Nya, pemberian-Nya, penahanan-Nya, pertolongan-Nya dan segala perkara yang dilakukan-Nya terhadap makhluk. Ayat ini datang selepas Nabi Hud عليه السلام menyatakan bahawa beliau bertawakal kepada Allah, Tuhan beliau dan Tuhan mereka, kemudian menjelaskan bahawa tidak ada satu pun makhluk yang bergerak melainkan Allah menguasainya. Selepas menyebut kekuasaan Allah yang menyeluruh itu, Allah menutup penyataan tersebut dengan ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾. Susunan ini sangat penting kerana ia mengajar bahawa kekuasaan Allah yang mutlak tidak pernah terpisah daripada kesempurnaan dan keadilan-Nya. Allah berkuasa atas semua makhluk, tetapi kekuasaan-Nya bukan kekuasaan yang zalim; Allah mentadbir semua makhluk, tetapi tadbiran-Nya bukan tadbiran yang sia-sia; Allah menentukan segala sesuatu, tetapi ketentuan-Nya bukan ketentuan yang keluar daripada hikmah dan keadilan. Terjemahan Melayu yang terdapat pada Quran.com menerjemahkan bahagian ini dengan makna bahawa Tuhan Nabi Hud berada di atas jalan yang lurus, manakala terjemahan Melayu pada sumber yang sama menjelaskan keseluruhan ayat dengan makna bahawa Allah menguasai setiap makhluk dan bahawa Tuhan Nabi Hud berada pada jalan yang lurus. (Quran.com)
Lafaz yang sangat perlu diperhatikan ialah ﴿رَبِّي﴾. Nabi Hud tidak berkata semata-mata ﴿إِنَّ اللهَ عَلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾, tetapi berkata ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾. Lafaz ﴿رَبِّي﴾ mengandungi pengakuan hubungan antara hamba dengan Rabbnya. Allah ialah Rabb Nabi Hud, iaitu Tuhan yang menjadi tempat pergantungan, Tuhan yang menguasai, memelihara, mentadbir, menentukan dan mengurus. Oleh sebab itu, apabila Nabi Hud berhadapan dengan ancaman kaumnya, beliau tidak melihat ancaman mereka sebagai sesuatu yang berdiri sendiri. Beliau melihat mereka sebagai makhluk yang berada di bawah kekuasaan Rabbnya. Bahkan sebelum sampai kepada penutup ayat ini, Nabi Hud telah berkata ﴿مَا مِن دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذٌۢ بِنَاصِيَتِهَا﴾, tidak ada satu makhluk yang bergerak melainkan Allah memegang ubun-ubunnya. Kemudian datang ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾. Maka hubungan antara kedua-dua bahagian ini sangat jelas: Allah mempunyai kekuasaan mutlak terhadap semua makhluk, dan kekuasaan itu berjalan menurut jalan yang lurus. Dengan kata lain, ayat ini bukan sekadar berbicara tentang kekuasaan Allah, tetapi juga menjelaskan bahawa kekuasaan tersebut sempurna dari sudut keadilan, ketepatan, hikmah dan kebenaran. (Quran KSU)
Perkara pertama yang mesti difahami ialah bahawa ﴿صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ dalam ayat ini tidak boleh difahami dengan gambaran bahawa Allah سبحانه وتعالى sedang berjalan di atas suatu jalan sebagaimana makhluk berjalan di atas jalan. Ini adalah kekeliruan yang berlaku apabila lafaz al-Quran dibaca dengan membayangkan keadaan makhluk. Allah menyebut ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾, tetapi lafaz tersebut tidak menjadikan Allah sebagai makhluk yang memerlukan jalan untuk bergerak dari satu tempat ke tempat yang lain. Jalan ialah makna yang digunakan dalam bahasa bagi menunjukkan arah, cara, ketetapan, kebenaran, keadilan dan keadaan yang tidak menyimpang. Apabila dikatakan seseorang berada di atas jalan yang lurus, maksudnya bukan semestinya tubuh orang itu sedang berada di atas sesuatu permukaan fizikal. Ia boleh bermaksud bahawa seseorang itu berada di atas cara yang benar, tindakan yang benar, pegangan yang benar dan perjalanan hidup yang tidak menyimpang. Maka apabila lafaz ﴿صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ disandarkan kepada ﴿رَبِّي﴾ dalam ayat ini, konteks ayat menunjukkan kesempurnaan perbuatan, hukum dan tadbir Allah, bukan menggambarkan Allah sebagai makhluk yang bergerak melalui suatu jalan. Sumber-sumber tafsir yang dikaji terhadap ayat ini menerangkan makna ﴿صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ dengan makna kebenaran, keadilan dan ketepatan dalam tindakan Allah terhadap makhluk. (Quran.com)
Di sinilah pentingnya kaedah memahami nas berdasarkan keseluruhan susunannya. Jangan mengambil satu lafaz secara terpisah lalu memasukkan kepadanya gambaran yang tidak pernah disebut oleh ayat. Allah sendiri menerangkan konteks ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ dengan ayat yang mendahuluinya. Nabi Hud sedang berhadapan dengan suatu kaum yang mengancamnya. Mereka mempunyai kekuatan, jumlah dan keberanian untuk menentang seorang rasul. Nabi Hud kemudian mengisytiharkan bahawa beliau bertawakal kepada Allah, Tuhan beliau dan Tuhan mereka. Kemudian beliau menyatakan bahawa semua makhluk berada di bawah penguasaan Allah. Selepas itu beliau menyatakan bahawa Rabbnya berada di atas jalan yang lurus. Maka makna yang sangat kuat daripada susunan tersebut ialah: jangan kamu menyangka bahawa kekuasaan Allah terhadap makhluk membawa kepada kezaliman; jangan kamu menyangka bahawa apabila Allah membiarkan sesuatu berlaku, ia berlaku tanpa hikmah; jangan kamu menyangka bahawa apabila Allah menguasai seseorang, Dia akan bertindak secara sia-sia; bahkan Rabbku mentadbir seluruh makhluk dengan kebenaran, keadilan dan hikmah. Ini merupakan kekuatan hujah Nabi Hud terhadap kaumnya. (Quran KSU)
Lafaz ﴿إِنَّ﴾ pada permulaan ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ memberikan penegasan yang kuat. Nabi Hud bukan sekadar menyebut suatu gambaran yang bersifat kemungkinan. Beliau menegaskan hakikat tersebut dengan ﴿إِنَّ﴾. Ini sangat sesuai dengan keadaan dialog antara Nabi Hud dan kaumnya. Mereka sedang mengancamnya kerana beliau meninggalkan sembahan mereka dan mengajak kepada Allah. Mereka bahkan berkata bahawa sesetengah sembahan mereka telah menimpakan keburukan kepadanya. Dalam keadaan seperti itu, Nabi Hud menyatakan bahawa beliau tidak takut kepada sembahan mereka kerana beliau bertawakal kepada Allah. Kemudian beliau menyatakan bahawa semua makhluk berada dalam penguasaan Allah. Kemudian beliau menegaskan: ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾. Penegasan ﴿إِنَّ﴾ mengukuhkan keyakinan bahawa Allah tidak akan melakukan sesuatu yang bertentangan dengan kebenaran dan keadilan. Maka Nabi Hud berdiri dengan keyakinan, bukan dengan sangkaan. (Quran Tafsir)
Lafaz ﴿رَبِّي﴾ pula mempunyai kesan yang sangat mendalam terhadap jiwa seorang mukmin. Nabi Hud tidak hanya bercakap tentang Tuhan secara umum. Beliau berkata, “Sesungguhnya Rabbku...” Ini ialah bahasa seorang hamba yang mengenal siapa tempat pergantungannya. Ancaman manusia tidak menghilangkan keyakinannya kerana Rabb yang menjadi tempat pergantungannya ialah Rabb yang sempurna dalam segala tindakan-Nya. Apabila seorang hamba mengetahui bahawa Rabbnya berada di atas jalan yang lurus, dia tidak akan melihat ketentuan Allah dengan sangkaan buruk. Dia mungkin tidak mengetahui hikmah sesuatu kejadian, tetapi dia mengetahui bahawa Rabbnya tidak zalim. Dia mungkin tidak memahami mengapa sesuatu perkara berlaku, tetapi dia mengetahui bahawa Rabbnya tidak melakukan sesuatu secara sia-sia. Dia mungkin merasakan beratnya musibah, tetapi dia tidak menuduh Allah melakukan ketidakadilan. Inilah kekuatan iman yang lahir daripada ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾.
Perhatikan pula bahawa Nabi Hud menggunakan ﴿رَبِّي﴾ selepas menyebut ﴿رَبِّي وَرَبِّكُم﴾ pada awal ayat. Pada permulaan ayat, beliau menyatakan bahawa Allah ialah Rabb beliau dan Rabb mereka. Pada penutup ayat, beliau kembali kepada ﴿رَبِّي﴾. Ini memberikan kesatuan yang sangat indah dalam ayat tersebut. Allah ialah Rabb semua, dan Rabb itu tidak berubah sifat-Nya mengikut siapa yang berhadapan dengan-Nya. Allah ialah Rabb Nabi Hud dan Rabb kaumnya. Dia Rabb bagi orang yang beriman dan Rabb bagi orang yang kufur dalam pengertian bahawa seluruh makhluk berada di bawah kekuasaan dan tadbiran-Nya. Namun apabila Nabi Hud menyebut ﴿رَبِّي﴾, beliau menunjukkan hubungan penghambaan dan pergantungan dirinya kepada Allah. Maka ayat itu bermula dengan tawakal kepada Allah, kemudian menjelaskan kekuasaan Allah terhadap semua makhluk, lalu berakhir dengan keyakinan terhadap keadilan dan jalan lurus Rabbnya. Keseluruhan ayat bergerak daripada tawakal kepada penguasaan Allah dan daripada penguasaan Allah kepada kesempurnaan tadbiran-Nya.
Lafaz ﴿عَلَىٰ﴾ dalam ﴿عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ juga sangat menarik. Secara bahasa, ﴿عَلَىٰ﴾ mempunyai pelbagai penggunaan mengikut konteks. Ia tidak semestinya menunjukkan tempat fizikal. Dalam bahasa al-Quran, ﴿عَلَىٰ﴾ boleh digunakan untuk menunjukkan penguasaan, keadaan, kedudukan maknawi, kewajipan, keadaan seseorang berada dalam sesuatu keadaan dan pelbagai hubungan makna lain. Maka tidak boleh menetapkan bahawa setiap kali ﴿عَلَىٰ﴾ disebut, ia mesti bermaksud “di atas” secara fizikal. Dalam ayat ini, konteks ﴿صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ menunjukkan makna yang berkaitan dengan jalan kebenaran dan keadilan. Maka ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ membawa makna bahawa urusan dan tindakan Rabbku berlangsung menurut jalan yang lurus, benar dan adil. Tafsiran yang menghuraikan ayat ini secara langsung mengaitkan ﴿صراط مستقيم﴾ dengan kebenaran dan keadilan dalam ketetapan Allah. (Quran KSU)
Hal ini sangat penting supaya seseorang tidak menyamakan makna lafaz al-Quran dengan gambaran fizikal yang muncul dalam fikirannya. Lafaz “jalan” diketahui manusia kerana manusia berjalan di jalan. Tetapi apabila al-Quran menggunakan perkataan jalan dalam konteks yang berbeza, maknanya ditentukan oleh konteks. Kita sendiri dalam bahasa Melayu berkata, “Dia berada di jalan yang benar.” Tidak ada orang yang memahami ungkapan itu sebagai orang tersebut sedang berdiri secara fizikal di atas sebuah jalan raya yang bernama “jalan benar”. Maksudnya ialah dia mengikuti kebenaran. Begitu juga ungkapan “pemerintah itu berada di atas keadilan” tidak bermaksud pemerintah tersebut berdiri di atas suatu benda bernama keadilan. Ia bermaksud pemerintah tersebut bertindak dengan adil. Maka ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ harus dibaca dengan disiplin bahasa dan konteks, bukan dengan membina gambaran fizikal yang tidak disebut oleh nas.
Namun pada masa yang sama, kita tidak boleh menjadikan penjelasan ini sebagai alasan untuk menolak lafaz al-Quran atau memutarbelitkan lafaznya. Kita menerima apa yang Allah sebut. Allah menyebut ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ dan kita tidak mengubahnya menjadi ayat lain. Yang perlu ditolak ialah gambaran batil yang disisipkan ke dalam lafaz tersebut. Ada perbezaan besar antara menerima lafaz dan memahami konteksnya dengan benar, berbanding mengubah lafaz kerana kita takut kepada salah faham manusia. Seorang mukmin tidak perlu takut terhadap lafaz al-Quran. Dia perlu memahami lafaz itu dengan seluruh rangkaian ayat dan dengan kaedah bahawa Allah tidak menyerupai makhluk. Justeru, ayat ini tidak boleh dijadikan alasan untuk membayangkan Allah seperti makhluk, dan pada masa yang sama tidak boleh dijadikan alasan untuk menafikan apa yang Allah khabarkan tentang diri-Nya.
Ayat ini juga menunjukkan bahawa kekuasaan Allah dan keadilan Allah tidak boleh dipisahkan dalam memahami tadbiran-Nya. Bahagian ﴿مَا مِن دَآبَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذٌۢ بِنَاصِيَتِهَا﴾ menyatakan kekuasaan yang menyeluruh, sedangkan ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ menyatakan bahawa kekuasaan itu berlangsung di atas jalan yang lurus. Sumber tafsir yang membincangkan ayat ini menghubungkan penguasaan Allah terhadap semua makhluk dengan makna bahawa Allah tidak menzalimi mereka dan memberikan balasan menurut keadilan. (Quran KSU) Ini merupakan satu asas yang sangat besar dalam memahami nama dan sifat Allah: apabila kita mengetahui bahawa Allah Maha Berkuasa, kita juga mengetahui bahawa kekuasaan Allah adalah kekuasaan Rabb yang sempurna. Apabila kita mengetahui bahawa Allah mentadbir, kita tidak memisahkan tadbiran itu daripada hikmah dan keadilan. Apabila kita mengetahui bahawa Allah menentukan, kita tidak menyifatkan ketentuan-Nya sebagai keputusan yang tidak mempunyai tujuan. Apabila kita mengetahui bahawa Allah memberi dan menahan, kita tidak menganggap pemberian atau penahanan-Nya sebagai sesuatu yang sia-sia.
Sebab itulah penutup ayat ini sangat sesuai selepas ﴿مَا مِن دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذٌۢ بِنَاصِيَتِهَا﴾. Bayangkan jika seseorang mendengar hanya bahagian “Allah memegang ubun-ubun setiap makhluk”. Dia mungkin memahami kekuasaan. Tetapi ayat tidak berhenti di situ. Allah menambahkan ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾. Seolah-olah ayat mengajar bahawa jangan kamu memahami kekuasaan Allah dengan ukuran kekuasaan makhluk. Kekuasaan makhluk boleh disertai kelemahan, kezaliman, ketidakadilan, kesilapan dan hawa nafsu. Tetapi Allah ialah Rabb yang sempurna. Dia menguasai semua makhluk dan Dia berada di atas jalan yang lurus. Maka orang yang bertawakal kepada-Nya tidak menyerahkan dirinya kepada penguasa yang zalim, tetapi kepada Rabb yang sempurna dalam hukum dan tadbiran.
Makna ini semakin jelas apabila kita melihat konteks Surah Hud. Nabi Hud sedang berhadapan dengan kaum ‘Ad yang menolak dakwahnya. Mereka bukan sekadar tidak menerima seruannya, bahkan mengancamnya dan mengaitkan nasib buruk dengan sembahan mereka. Nabi Hud membalas dengan keteguhan yang luar biasa. Beliau menyatakan bahawa beliau berlepas diri daripada apa yang mereka syirikkan, lalu menantang mereka untuk melakukan apa yang mereka mampu, kerana beliau telah bertawakal kepada Allah. Kemudian beliau menjelaskan bahawa tidak ada satu makhluk pun yang terlepas daripada kekuasaan Allah. Selepas itu beliau menyatakan bahawa Rabbnya berada di atas jalan yang lurus. Maka ayat ini menjadi asas ketenangan seorang rasul yang sedang menghadapi ancaman. Ancaman manusia tidak mengatasi ketentuan Allah, dan ketentuan Allah tidak keluar daripada keadilan. (Quran Tafsir)
Dalam keadaan seperti itu, ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ juga membawa makna bahawa Allah tidak akan membiarkan kejahatan mengatasi kebenaran secara sia-sia. Ini tidak bermaksud orang beriman tidak akan pernah ditimpa kesusahan. Sebaliknya, Nabi Hud sendiri berhadapan dengan penolakan kaumnya. Tetapi apa sahaja yang berlaku berada dalam tadbiran Allah. Jika Allah memberi kemenangan, itu dengan hikmah. Jika Allah menangguhkan kemenangan, itu juga dengan hikmah. Jika Allah menguji, itu dengan hikmah. Jika Allah menghukum, itu dengan keadilan. Jika Allah mengampunkan, itu dengan rahmat. Jika Allah memberi, itu dengan hikmah. Jika Allah menahan, itu juga dengan hikmah. Maka ﴿صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ menutup ruang untuk menuduh Allah melakukan sesuatu secara sia-sia atau zalim.
Perkataan ﴿مُّسْتَقِيمٍ﴾ sendiri sangat kuat. Ia berasal daripada makna istiqamah, iaitu lurus, tegak, tidak menyimpang dan tidak bengkok. Apabila sesuatu jalan disebut lurus, ia menunjukkan bahawa jalan tersebut tidak berliku-liku dalam pengertian yang menyebabkan seseorang tersasar daripada tujuan. Dalam konteks ayat ini, sifat “lurus” menunjukkan bahawa urusan Allah tidak menyimpang daripada kebenaran dan keadilan. Allah tidak melakukan sesuatu kerana kelemahan, kejahilan, lupa atau hawa nafsu. Allah tidak tersilap dalam mentadbir makhluk. Allah tidak perlu memperbaiki kesilapan keputusan-Nya. Allah tidak membuat keputusan hari ini lalu menyesal pada esok hari kerana mendapati keputusan tersebut salah. Kesempurnaan ﴿مُسْتَقِيمٍ﴾ menolak semua gambaran seperti itu. Jalan Allah dalam tindakan dan ketetapan-Nya adalah lurus.
Di sini perlu dibezakan antara perubahan yang berlaku pada makhluk dengan perubahan yang kita nisbahkan kepada Allah secara batil. Makhluk berubah kerana ilmu mereka bertambah, keadaan berubah, kemampuan berubah dan perkara yang tidak diketahui menjadi diketahui. Allah tidak begitu. Allah Maha Mengetahui. Oleh itu apabila berlaku sesuatu yang kita lihat sebagai perubahan pada keadaan manusia, kita tidak mengatakan bahawa Allah baru mengetahui perkara tersebut. Allah sudah mengetahui sebelum perkara itu berlaku. Apabila Allah memberikan sesuatu selepas seseorang berdoa, kita tidak mengatakan bahawa Allah baru mendapat idea untuk memberi. Doa itu sendiri berlaku dalam ilmu dan ketetapan Allah. Apabila Allah menahan sesuatu, kita tidak mengatakan bahawa Allah terlupa untuk memberinya. Semua itu berada dalam ilmu dan hikmah-Nya. Maka ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ menanam keyakinan bahawa segala tindakan Allah berlangsung dalam kesempurnaan ilmu dan hikmah.
Makna “jalan yang lurus” juga berkaitan dengan hukum Allah. Allah tidak memerintahkan sesuatu yang benar-benar bertentangan dengan keadilan dan kebaikan. Perintah-Nya mempunyai hikmah. Larangan-Nya mempunyai hikmah. Halal dan haram yang ditetapkan-Nya mempunyai hikmah. Janji dan ancaman-Nya adalah benar. Apabila Allah menjanjikan pahala, Dia tidak memungkiri janji. Apabila Allah memberi amaran tentang hukuman, itu bukan ancaman kosong. Apabila Allah menjanjikan pertolongan kepada orang beriman, pertolongan-Nya benar. Maka jalan lurus yang dinyatakan dalam ayat ini tidak boleh dipisahkan daripada sifat benar Allah. Allah tidak berkata sesuatu yang palsu, tidak menjanjikan sesuatu yang tidak akan berlaku, dan tidak menghukum tanpa keadilan.
Hal ini dapat dilihat melalui cara para ulama menjelaskan ayat ini sebagai berkaitan dengan kebenaran, keadilan dan ketepatan dalam tindakan Allah. Ada sumber yang menerangkan bahawa maknanya ialah Allah berada pada jalan kebenaran dan membalas orang yang berbuat baik dengan kebaikan serta orang yang berbuat buruk dengan keburukan tanpa menzalimi sesiapa. (Quran.com) Sumber lain menjelaskan bahawa ia berkaitan dengan keadilan, kesaksamaan dan hikmah dalam ketetapan, syariat, perintah, ganjaran dan hukuman. (Quran KSU) Kesemua huraian ini bertemu pada satu makna besar: Allah tidak keluar daripada kesempurnaan dan keadilan dalam seluruh perbuatan-Nya.
Namun kita perlu berhati-hati apabila menggunakan istilah “Allah berada di atas jalan”. Jangan diterjemahkan seolah-olah Allah terikat dengan jalan yang berada di luar diri-Nya. Allah bukan makhluk yang memerlukan jalan sebagai tempat berpijak. ﴿صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ bukan sesuatu yang mencipta Allah, mengawal Allah atau menjadi ukuran yang lebih tinggi daripada Allah. Sebaliknya, ia menggambarkan kesempurnaan tindakan dan hukum Allah. Apabila kita mengatakan “Allah di atas jalan yang lurus” berdasarkan lafaz ayat, kita tidak boleh membayangkan bahawa terdapat satu jalan fizikal yang Allah perlu lalui. Jalan itu bukan “tempat” bagi Allah. Konteksnya ialah jalan kebenaran dan keadilan dalam tadbiran-Nya.
Ini juga menjelaskan mengapa tidak wajar seseorang mengambil ayat ini untuk membuat gambaran tentang tempat Allah. Lafaz ﴿عَلَىٰ﴾ dalam ayat ini datang bersama ﴿صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾, dan pasangan kedua-duanya memberikan konteks yang jelas. Jika seseorang memisahkan ﴿عَلَىٰ﴾ daripada ﴿صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ lalu berkata bahawa “عَلَىٰ mesti bermaksud di atas secara tempat”, dia telah mengabaikan struktur ayat. Dalam bahasa wahyu, makna perkataan tidak boleh ditentukan dengan satu kemungkinan sahaja tanpa melihat apa yang mengikutinya. Allah menyebut ﴿عَلَىٰ صِرَاطٍ﴾, bukan ﴿عَلَىٰ مكانٍ﴾. Yang disebut ialah “jalan yang lurus”. Maka konteksnya ialah keadaan tindakan dan ketetapan, bukan tempat fizikal.
Perkara ini juga membantu memahami perbezaan antara menerima nas dan menyerupakan Allah dengan makhluk. Kita menerima ayat tanpa mengubahnya. Kita tidak mengatakan bahawa ayat tersebut tidak benar atau tidak boleh difahami. Tetapi kita memahami maknanya sesuai dengan konteks bahasa dan keseluruhan nas, sambil menolak tashbih. Allah sendiri menegaskan dalam Surah Asy-Syura: ﴿لَيْسَ كَمِثْلِهِۦ شَىْءٌۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْبَصِيرُ﴾. Prinsip ini sangat penting: tidak ada sesuatu pun yang menyerupai Allah. Oleh itu, apabila al-Quran menggunakan lafaz yang diketahui manusia, kita tidak boleh menjadikan pengalaman manusia sebagai ukuran hakikat Allah. Jalan manusia ialah jalan fizikal atau maknawi. Tetapi dalam ayat Hud, “jalan lurus” berfungsi sebagai gambaran tentang kebenaran dan keadilan tindakan Allah.
Pada masa yang sama, jangan pula kita menggunakan prinsip tanzih untuk mengosongkan ayat daripada makna yang nyata. Ada orang apabila takut kepada tashbih, lalu menolak semua makna yang boleh difahami daripada nas. Ini juga bukan cara yang benar. Allah mahu kita memahami bahawa Dia Rabb, bahawa Dia menguasai makhluk, bahawa tindakan-Nya benar dan adil. ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ mempunyai makna yang dapat difahami: Allah bertindak menurut kebenaran dan keadilan. Kita tidak perlu mengubahnya menjadi sesuatu yang tidak mempunyai makna. Yang tidak kita lakukan ialah membayangkan Allah seperti makhluk.
Ayat ini juga memberi satu kaedah besar dalam memahami sifat-sifat Allah: kesempurnaan sifat tidak boleh difahami secara terpisah daripada kesempurnaan yang lain. Apabila kita memahami Allah sebagai Rabb yang menguasai semua makhluk, kita mesti memahami bahawa kekuasaan itu sempurna. Apabila kita memahami Allah sebagai Hakim, kita mesti memahami bahawa hukum-Nya sempurna. Apabila kita memahami Allah sebagai Yang Maha Mengetahui, kita mesti memahami bahawa tindakan-Nya tidak berdasarkan kejahilan. Apabila kita memahami Allah sebagai Yang Maha Berkuasa, kita mesti memahami bahawa kuasa-Nya tidak seperti kuasa makhluk yang kadangkala digunakan kerana hawa nafsu. Maka ayat ini menghubungkan penguasaan dengan jalan lurus. Ini adalah gambaran tauhid yang sangat kukuh: Rabb yang berkuasa atas segala sesuatu juga ialah Rabb yang sempurna dalam segala perbuatan-Nya.
Lihat bagaimana Nabi Hud menggunakan perkataan ﴿رَبِّي﴾ dan bukan sekadar berkata “Allah”. Perkataan Rabb membawa makna pemilikan, penguasaan, pemeliharaan dan tadbiran. Oleh itu, apabila beliau berkata ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾, seolah-olah beliau berkata bahawa Tuhan yang mentadbir hidupnya ialah Tuhan yang tidak pernah menyimpang daripada kebenaran. Ini menjadi asas tawakal. Seseorang tidak akan mampu bertawakal dengan sebenar-benar tawakal jika dia menganggap bahawa Rabbnya mungkin menzaliminya. Tawakal memerlukan keyakinan bahawa Allah mengetahui apa yang terbaik, berkuasa melakukan apa yang Dia kehendaki, dan tidak menzalimi hamba-Nya. Oleh sebab itu, ayat ini berada sangat dekat dengan ﴿إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى ٱللَّهِ﴾. Tawakal lahir daripada mengenal Rabb yang sempurna.
Tawakal Nabi Hud bukan tawakal kosong. Ia berdiri di atas ilmu tentang Allah. Beliau berkata ﴿إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى ٱللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُم﴾, kemudian menjelaskan sebab keyakinannya: ﴿مَا مِن دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذٌۢ بِنَاصِيَتِهَا﴾. Kemudian beliau menyempurnakan hujah itu dengan ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾. Maka tawakal itu mempunyai tiga lapisan kefahaman: Allah ialah Rabb, Allah menguasai seluruh makhluk, dan Allah mentadbir dengan jalan yang lurus. Seseorang yang memahami tiga perkara ini akan lebih kuat menghadapi ancaman manusia. Dia tidak melihat manusia sebagai penguasa mutlak, kerana manusia sendiri berada di bawah penguasaan Allah. Dan dia tidak takut bahawa Allah akan melakukan sesuatu secara zalim, kerana Rabbnya berada di atas jalan yang lurus.
Perhatikan juga bahawa ﴿صِرَاطٍ﴾ datang dalam bentuk nakirah. Ia menunjukkan suatu jalan yang lurus, tetapi konteksnya memberikan makna yang agung. Ia bukan sekadar jalan yang lurus secara umum. Ia ialah jalan yang tidak menyimpang daripada kebenaran dalam tadbiran Allah. Maka sifat ﴿مُّسْتَقِيمٍ﴾ memberikan penjelasan terhadap ﴿صِرَاطٍ﴾. Jalan itu lurus, bukan bengkok. Ia benar, bukan batil. Ia adil, bukan zalim. Ia tepat, bukan sia-sia. Ia berhikmah, bukan tanpa tujuan.
Apabila kita membaca ayat ini dalam konteks ancaman kaum Hud, kita dapat merasakan kekuatan rohaninya. Kaum Hud berkata bahawa sembahan mereka boleh menimpakan keburukan kepada Hud. Nabi Hud menolak dakwaan itu. Beliau tidak takut kepada sembahan mereka. Mengapa? Kerana beliau tahu siapa yang memegang segala makhluk. Tidak ada satu makhluk yang bergerak melainkan berada di bawah kekuasaan Allah. Tetapi beliau bukan hanya mengetahui bahawa Allah berkuasa. Beliau juga mengetahui bahawa Allah adil. Maka apabila manusia cuba menzaliminya, Nabi Hud yakin bahawa hasil akhirnya berada dalam tadbiran Rabb yang lurus. Inilah yang menjadikan tawakalnya kuat. (Quran Tafsir)
Ayat ini juga membetulkan persepsi manusia terhadap sebab dan akibat. Manusia sering melihat sebab sebagai kuasa yang berdiri sendiri. Seseorang mengancam, lalu kita menganggap dia pasti mampu melakukan apa yang diancam. Seseorang mempunyai harta, lalu kita menganggap dia pasti mampu menyelesaikan semua masalah. Seseorang mempunyai kekuasaan, lalu kita menganggap dia mampu menentukan segala sesuatu. Nabi Hud mengajar sebaliknya: ﴿مَا مِن دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذٌۢ بِنَاصِيَتِهَا﴾. Semua makhluk berada dalam kekuasaan Allah. Kemudian ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾. Allah bukan sahaja berkuasa, bahkan Dia mentadbir dengan keadilan. Maka seorang mukmin tidak perlu mengagungkan sebab sehingga lupa kepada Musabbib al-Asbab. Dia menggunakan sebab, tetapi hatinya bergantung kepada Allah.
Ini tidak bermaksud manusia tidak perlu berusaha. Nabi Hud sendiri berdakwah, memberi peringatan dan berhadapan dengan kaumnya. Tawakal bukan meninggalkan sebab. Tawakal ialah menyerahkan hasil kepada Allah setelah melaksanakan apa yang diperintahkan. Tetapi asas psikologi tawakal ialah keyakinan bahawa hasil bukan milik manusia. Allah yang mentadbir. Sumber Melayu yang menghuraikan ayat ini juga menekankan bahawa ayat tersebut mengandungi anjuran untuk menyerahkan urusan kepada Allah setelah berusaha dengan bersungguh-sungguh. (Quran NU Online) Maka ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ memberikan ketenangan kepada orang yang berusaha kerana dia tahu bahawa keputusan Allah tidak pernah keluar daripada keadilan.
Dalam kehidupan seorang mukmin, banyak perkara tidak dapat difahami pada peringkat awal. Seseorang mungkin berdoa bertahun-tahun tetapi belum mendapat apa yang diinginkannya. Seseorang mungkin berusaha bersungguh-sungguh tetapi hasilnya tidak seperti yang diharapkan. Seseorang mungkin menolong orang lain tetapi tidak mendapat penghargaan. Seseorang mungkin mempertahankan kebenaran tetapi dituduh sebagai salah. Dalam semua keadaan ini, ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ menjadi penawar kepada hati. Allah tahu apa yang kita tidak tahu. Allah melihat keseluruhan perkara sedangkan kita hanya melihat sebahagian. Allah mengetahui akibat sesuatu perkara sedangkan kita hanya melihat permulaannya. Maka apabila sesuatu tidak berlaku seperti yang kita mahu, kita tidak terus menuduh bahawa Allah tidak adil.
Ini bukan bermaksud kita tidak boleh berdoa agar sesuatu berubah. Kita boleh meminta pertolongan Allah. Kita boleh memohon kesembuhan, rezeki, kemenangan, keselamatan dan kemudahan. Tetapi dalam doa itu kita tetap menyerahkan keputusan kepada Allah. Kita percaya bahawa pilihan Allah lebih sempurna daripada pilihan kita. Inilah roh ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾. Jalan Allah lurus walaupun kita belum memahami seluruh hikmahnya.
Ada perbezaan antara “aku tidak memahami hikmah” dengan “tiada hikmah”. Manusia boleh tidak memahami. Tetapi kejahilan manusia terhadap hikmah tidak bermakna Allah bertindak tanpa hikmah. Inilah kesalahan besar apabila seseorang menilai perbuatan Allah hanya berdasarkan pengetahuan dirinya yang terbatas. Dia melihat satu musibah lalu berkata, “Mengapa Allah melakukan ini?” Dia melihat seseorang mendapat nikmat lalu berkata, “Mengapa Allah memberi kepadanya?” Dia melihat seseorang ditimpa kesusahan lalu menyangka Allah tidak berlaku adil. Sedangkan ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ mengajar bahawa ukuran keadilan Allah bukanlah berdasarkan pengetahuan manusia yang terbatas.
Ayat ini juga mengajar bahawa keadilan Allah tidak bermaksud semua manusia mesti menerima perkara yang sama dalam setiap keadaan. Keadilan bukan semestinya kesamarataan. Allah memberi kepada seseorang lebih daripada orang lain. Allah menguji seseorang dengan sesuatu yang tidak diberikan kepada orang lain. Allah memberikan rezeki kepada seseorang dengan cara tertentu dan kepada orang lain dengan cara yang berbeza. Perbezaan pemberian tidak semestinya kezaliman. Yang penting ialah Allah tidak menzalimi sesiapa. Setiap ketentuan-Nya berlaku dengan ilmu, hikmah dan keadilan. Inilah makna jalan lurus yang sangat luas.
Demikian juga dalam soal balasan. Allah tidak menyamakan orang yang taat dengan orang yang derhaka. Allah tidak menyamakan orang yang ikhlas dengan orang yang sengaja menipu. Allah tidak menyamakan orang yang mempertahankan kebenaran dengan orang yang memusuhi kebenaran. Jalan lurus bermaksud setiap sesuatu diletakkan pada tempatnya. Yang baik mendapat balasan yang sesuai dengan kebaikannya, dan yang jahat mendapat balasan yang sesuai dengan kejahatannya, kecuali apa yang Allah ampunkan daripada dosa-dosa hamba-Nya. Huraian terhadap ayat ini juga menekankan bahawa Allah tidak menzalimi sesiapa dan bahawa balasan-Nya berlangsung menurut keadilan. (Quran.com)
Perkara ini mempunyai kaitan yang besar dengan keyakinan terhadap hari akhirat. Jika Allah ﴿عَلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾, maka pengadilan Allah pada hari akhirat adalah pengadilan yang sempurna. Tidak akan ada seorang pun yang boleh berkata bahawa Allah menghukum seseorang tanpa alasan. Tidak ada dosa yang tersembunyi daripada ilmu Allah. Tidak ada amal baik yang hilang daripada pengetahuan-Nya. Tidak ada kezaliman yang terlepas daripada pengadilan-Nya. Jalan lurus itu memastikan bahawa seluruh perhitungan berlaku dengan kebenaran dan keadilan. Maka seorang mukmin apabila memikirkan akhirat tidak hanya takut kepada hukuman Allah, tetapi juga yakin bahawa hukum Allah adalah hukum yang paling adil.
Lafaz ﴿رَبِّي﴾ juga memberikan dimensi kasih sayang dan pergantungan. Nabi Hud berkata “Rabbku”, bukan kerana Allah hanya Rabb Nabi Hud, tetapi kerana hubungan itu menunjukkan bahawa Allah ialah tempat dia kembali. Apabila seseorang menyebut “Rabbku”, dia mengakui bahawa dirinya bukan pemilik mutlak dirinya sendiri. Dia berada di bawah pemeliharaan Allah. Dia hidup dengan izin Allah. Dia bergerak dengan kekuatan yang Allah berikan. Dia makan dengan rezeki Allah. Dia bernafas dengan nikmat Allah. Maka apabila berlaku sesuatu yang tidak diingininya, dia kembali kepada Rabb yang sama. Dan Rabb itu ﴿عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾.
Maka ayat ini membentuk hubungan antara tauhid, tawakal dan keyakinan terhadap keadilan Allah. Tauhid mengajar bahawa Allah ialah Rabb. Tawakal mengajar bahawa hati bergantung kepada Allah. ﴿مَا مِن دَابَّةٍ﴾ mengajar bahawa semua makhluk berada dalam kekuasaan-Nya. ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ mengajar bahawa kekuasaan dan tadbiran-Nya sempurna dan adil. Kesemua ini berada dalam satu ayat. Sebab itu ayat ini sangat padat. Ia bukan sekadar penyataan tentang “jalan lurus”, tetapi kesimpulan kepada satu hujah yang lengkap tentang mengapa Nabi Hud boleh berdiri tanpa takut kepada ancaman kaumnya.
Jika seseorang memahami ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ secara benar, dia akan mempunyai adab yang lebih baik terhadap Allah. Dia tidak akan tergesa-gesa menuduh takdir Allah. Dia tidak akan berkata, “Allah tidak adil kepada aku” hanya kerana sesuatu yang dia mahu tidak berlaku. Dia tidak akan mengukur kebaikan Allah berdasarkan banyak atau sedikitnya harta yang dimiliki. Dia tidak akan menganggap kemudahan sebagai bukti mutlak bahawa Allah meredainya, dan kesusahan sebagai bukti mutlak bahawa Allah memusuhinya. Dia tahu bahawa Allah berada di atas jalan yang lurus dalam segala urusan-Nya. Nikmat boleh menjadi ujian. Musibah boleh menjadi rahmat. Kemenangan boleh menjadi ujian. Kekalahan boleh menjadi pendidikan. Kelapangan boleh menjadi ujian. Kesempitan boleh menjadi sebab seseorang kembali kepada Allah.
Tetapi kita juga mesti menjaga batas. Tidak semua perkara yang kita alami boleh kita dakwa dengan pasti hikmahnya secara khusus. Kita boleh mengatakan secara umum bahawa Allah Maha Bijaksana dan tidak melakukan sesuatu dengan sia-sia. Tetapi kita tidak boleh mendakwa mengetahui hikmah khusus sesuatu kejadian tanpa dalil. Jika seseorang ditimpa musibah, kita tidak boleh berkata dengan pasti, “Allah melakukan ini kerana dosa kamu,” kecuali ada dalil yang menunjukkan demikian. Kita juga tidak boleh berkata dengan pasti, “Allah melakukan ini kerana Dia mahu memberikan perkara sekian-sekian.” Yang benar ialah kita beriman bahawa Allah tidak menzalimi dan tadbiran-Nya berada di atas jalan yang lurus, sedangkan hikmah khusus sesuatu perkara mungkin tidak kita ketahui.
Ini merupakan disiplin penting dalam memahami ayat. ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ memberi kita keyakinan terhadap sifat Allah, tetapi bukan lesen untuk kita mendakwa mengetahui perkara ghaib secara terperinci. Allah memberitahu bahawa jalan-Nya lurus, tetapi tidak semestinya memberitahu kita semua sebab setiap peristiwa. Kita beriman kepada apa yang diberitahu dan berhenti pada batas ilmu yang diberikan.
Ayat ini juga membentuk satu sikap yang sangat penting terhadap manusia. Nabi Hud tidak takut kepada kaumnya kerana mereka bukan penguasa mutlak. Tetapi beliau juga tidak meremehkan mereka secara bodoh. Beliau mengetahui bahawa mereka boleh menjadi sebab kepada mudarat, tetapi sebab itu sendiri berada dalam kekuasaan Allah. Maka orang beriman tidak perlu sombong terhadap manusia, tetapi dia juga tidak perlu tunduk kepada manusia dalam perkara yang bertentangan dengan kebenaran. Dia takut kepada Allah, berharap kepada Allah dan bertawakal kepada Allah. Jika manusia mengancam, dia mengambil langkah yang diperlukan, tetapi hatinya tidak menjadikan manusia sebagai penguasa mutlak atas nasibnya.
Makna ini sangat dekat dengan konsep tawakal yang benar. Tawakal bukan bermaksud tidak takut kepada bahaya secara tabii. Nabi Hud tidak perlu menjadi manusia yang tidak mempunyai naluri. Tetapi tawakal bermaksud bahawa ketakutan kepada makhluk tidak mengatasi keyakinan kepada Allah. Ketika manusia mengancam, hati tetap mengetahui bahawa mereka ialah makhluk. Ketika sebab-sebab dunia kelihatan sangat kuat, hati tetap mengetahui bahawa Allah ialah Rabb. Dan apabila hati mengetahui bahawa Rabb itu berada di atas jalan yang lurus, ia tidak tenggelam dalam sangkaan buruk terhadap Allah.
Lafaz ﴿إِنَّ رَبِّي﴾ juga menunjukkan bahawa seorang mukmin harus mengenal Allah sebagai Rabbnya, bukan hanya mengetahui nama-Nya secara teori. Pengetahuan yang hidup ialah pengetahuan yang menghasilkan tindakan. Nabi Hud mengetahui Allah sebagai Rabb, lalu beliau bertawakal. Beliau mengetahui Allah menguasai makhluk, lalu beliau tidak takut kepada ancaman mereka. Beliau mengetahui Allah berada di atas jalan yang lurus, lalu beliau yakin bahawa Allah akan mentadbir urusannya dengan keadilan. Maka ilmu tentang Allah yang benar akan melahirkan keteguhan hati.
Di sinilah kita boleh melihat perbezaan antara pengetahuan yang hanya berada pada lidah dengan pengetahuan yang benar-benar berada dalam hati. Seseorang boleh berkata “Allah berkuasa”, tetapi apabila manusia mengancamnya, dia seolah-olah menganggap manusia lebih berkuasa. Seseorang boleh berkata “Allah Maha Adil”, tetapi apabila takdir tidak sesuai dengan kehendaknya, dia menuduh Allah. Seseorang boleh berkata “Allah Rabbku”, tetapi apabila ditimpa kesusahan, dia berputus asa daripada rahmat Allah. Nabi Hud menunjukkan bentuk iman yang hidup: apa yang beliau ketahui tentang Allah benar-benar membentuk pendiriannya.
Ayat ini juga memberi pengajaran bahawa kesempurnaan Allah tidak bergantung kepada pengakuan manusia. Nabi Hud menyebut ﴿رَبِّي﴾ bukan kerana kaumnya mengiktiraf Allah sebagai Rabb dalam bentuk yang sempurna, tetapi kerana hakikat Allah sebagai Rabb tidak bergantung kepada penerimaan manusia. Sama ada manusia mengakui atau menolak, Allah tetap Rabb. Sama ada manusia taat atau derhaka, Allah tetap berkuasa. Sama ada manusia bersyukur atau kufur, Allah tetap sempurna. Namun manusia memerlukan pengakuan itu untuk keselamatan dirinya. Allah tidak bertambah sempurna kerana manusia beriman, dan tidak berkurang kerana manusia kufur.
Dalam konteks ini, ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ juga menunjukkan bahawa Allah tidak terikat dengan tekanan manusia. Kaum Hud boleh menolak. Mereka boleh mengancam. Mereka boleh mempertahankan sembahan mereka. Tetapi semua itu tidak mengubah kebenaran. Allah tetap Rabb. Allah tetap menguasai makhluk. Allah tetap di atas jalan yang lurus. Kebenaran tidak berubah hanya kerana majoriti manusia menolaknya. Nabi Hud berdiri di atas keyakinan ini.
Kita juga perlu memperhatikan bahawa “jalan lurus” dalam ayat ini tidak semestinya bermaksud bahawa Allah mengikuti syariat sebagaimana manusia mengikut syariat. Ini merupakan salah faham lain yang perlu dielakkan. Apabila kita berkata Allah “di atas jalan yang lurus”, kita tidak bermaksud Allah ialah makhluk yang mempunyai kewajipan kepada jalan yang lebih tinggi daripada-Nya. Allah ialah Pencipta, bukan makhluk yang berada di bawah suatu syariat yang ditetapkan oleh pihak lain. Makna ayat ialah perbuatan, hukum dan tadbiran Allah tidak menyimpang daripada kebenaran dan keadilan. Jalan itu bukan sesuatu yang berkuasa atas Allah. Ia adalah ungkapan yang menunjukkan kesempurnaan perbuatan Allah.
Demikian juga jangan difahami bahawa ﴿صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ ialah sesuatu yang wujud secara berasingan dan menjadi “tempat” bagi Allah. Ini jelas bertentangan dengan konteks ayat. Sumber tafsir menjelaskan ﴿صراط مستقيم﴾ sebagai kebenaran dan keadilan. (Quran.com) Maka yang dimaksudkan ialah bahawa Rabb Nabi Hud berada dalam keadaan tadbiran yang lurus, atau bahawa urusan dan perbuatan-Nya berjalan menurut kebenaran dan keadilan.
Dalam masa yang sama, tidak wajar juga seseorang berkata bahawa kerana ﴿صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ bermakna keadilan, maka kita boleh menghapuskan lafaz “jalan” daripada ayat dan hanya membaca “Allah Maha Adil”. Itu juga tidak tepat sebagai cara membaca al-Quran. Allah memilih lafaz ﴿صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ dan kita hendaklah menghormati pilihan lafaz tersebut. Kita menerangkan maknanya, bukan menggantikannya. Ada perbezaan antara syarah dengan penggantian. Syarah menerangkan apa yang dimaksudkan oleh lafaz. Penggantian menghapuskan lafaz asal lalu memasukkan lafaz lain. Dalam penulisan syarah, lafaz al-Quran hendaklah dikekalkan dan maknanya dihuraikan dengan cermat.
Maka tajuk yang sesuai untuk perbahasan ini ialah bahawa ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ merupakan penyataan tentang kesempurnaan Allah dalam tadbiran dan keadilan-Nya. Ia bukan ayat yang sedang menerangkan suatu lokasi fizikal bagi Allah. Ia ialah ayat yang datang selepas penyataan tentang kekuasaan Allah terhadap seluruh makhluk, lalu menerangkan bahawa kekuasaan tersebut berlangsung di atas jalan yang lurus. Dengan itu, ayat ini menghimpunkan dua perkara: kekuasaan yang sempurna dan keadilan yang sempurna.
Lebih dalam lagi, ayat ini mengajar bahawa kekuasaan tanpa keadilan ialah gambaran kekuasaan makhluk, bukan gambaran Allah. Manusia mungkin mempunyai kuasa tetapi menyalahgunakannya. Manusia mungkin mempunyai pemerintahan tetapi melakukan kezaliman. Manusia mungkin mempunyai kekayaan tetapi menggunakannya untuk merosakkan orang lain. Manusia mungkin mempunyai ilmu tetapi menggunakan ilmu itu untuk menipu. Tetapi apabila al-Quran menggambarkan Allah sebagai Rabb yang menguasai semua makhluk, ia terus menutup kemungkinan memahami kekuasaan itu dengan ukuran makhluk melalui ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾. Allah mempunyai kekuasaan mutlak, tetapi kekuasaan itu adalah kesempurnaan, bukan kecacatan.
Oleh sebab itu, seorang mukmin tidak boleh memindahkan pengalaman terhadap manusia kepada Allah. Jika manusia yang berkuasa kadang-kadang zalim, jangan disangka Allah yang berkuasa juga boleh zalim. Jika manusia kadang-kadang menipu, jangan disangka Allah boleh menipu. Jika manusia kadang-kadang lupa, jangan disangka Allah boleh lupa. Jika manusia kadang-kadang tidak mengetahui akibat perbuatannya, jangan disangka Allah tidak mengetahui. ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ ialah salah satu ayat yang membina keyakinan bahawa Rabb tidak mempunyai kekurangan seperti makhluk.
Ayat ini juga mengajar kita bahawa “lurus” bukan sekadar lawan kepada “bengkok” dalam bentuk fizikal. Lurus ialah sifat yang boleh digunakan bagi kebenaran. Kita berkata “jalan yang lurus”, “cara yang lurus”, “pendirian yang lurus”, “hukum yang lurus”. Semua ini menunjukkan bahawa bahasa mempunyai makna yang luas. Oleh itu, apabila Allah menyebut ﴿صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ dalam konteks tadbiran-Nya, kita hendaklah memahami bahawa tindakan Allah tidak menyimpang daripada kebenaran. Ia merupakan satu bentuk penggunaan bahasa yang sangat kuat kerana jalan ialah sesuatu yang membawa seseorang menuju tujuan. Jika jalan itu lurus, ia membawa kepada tujuan tanpa penyimpangan.
Dalam konteks Nabi Hud, tujuan yang hendak dicapai ialah pembuktian bahawa Allah ialah Rabb yang sebenar dan bahawa ancaman kaumnya tidak mengatasi kekuasaan Allah. Jalan lurus Allah menunjukkan bahawa pengakhiran urusan berada di bawah tadbiran yang benar. Nabi Hud tidak mengetahui secara terperinci bagaimana Allah akan menyelesaikan urusannya. Tetapi beliau mengetahui bahawa Rabbnya tidak akan bertindak secara zalim. Inilah perbezaan antara yakin kepada Allah dengan mengetahui perkara ghaib secara terperinci. Nabi Hud tidak diberi semua butiran masa depan, tetapi beliau diberi keyakinan tentang Rabbnya.
Ini juga satu pengajaran besar untuk kita. Kita tidak perlu mengetahui semua yang akan berlaku untuk bertawakal kepada Allah. Kita tidak perlu mengetahui bila masalah akan selesai. Kita tidak perlu mengetahui bagaimana pertolongan akan datang. Kita tidak perlu mengetahui melalui manusia mana Allah akan memberi pertolongan. Kita hanya perlu mengetahui bahawa Rabb kita berada di atas jalan yang lurus. Apabila hati benar-benar yakin dengan perkara ini, seseorang mampu melalui ketidakpastian tanpa kehilangan iman.
Sebab itu ayat ini sangat sesuai dijadikan asas ketika seseorang menghadapi tekanan hidup. Apabila seseorang melihat musuhnya sangat kuat, dia mengingat ﴿مَا مِن دَآبَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذٌۢ بِنَاصِيَتِهَا﴾. Apabila dia takut Allah mungkin meninggalkannya tanpa hikmah, dia mengingat ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾. Apabila dia tidak mengetahui masa depan, dia mengingat ﴿إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى ٱللَّهِ﴾. Tiga bahagian ini saling menguatkan. Tawakal kerana Allah ialah Rabb. Tidak takut kepada makhluk kerana semua makhluk berada dalam kekuasaan-Nya. Tidak bersangka buruk kepada Allah kerana tadbiran-Nya berada di atas jalan yang lurus.
Maka apabila seseorang berkata, “Aku tidak faham mengapa Allah membiarkan perkara ini berlaku,” jawapan yang paling selamat bukanlah memaksa diri mencipta hikmah khusus. Sebaliknya, dia berkata dalam hati: “Aku tidak tahu hikmahnya, tetapi aku tahu Rabbku berada di atas jalan yang lurus.” Inilah adab ilmu terhadap perkara ghaib. Kita mengakui keterbatasan ilmu kita, tetapi tidak meragui kesempurnaan Allah. Kita tidak memahami semua perkara, tetapi kita memahami siapa Rabb kita.
Ayat ini juga mengajar bahawa keadilan Allah tidak boleh diukur dengan kesenangan dunia semata-mata. Ada orang soleh yang hidup susah. Ada orang zalim yang hidup mewah. Jika seseorang hanya melihat dunia, dia mungkin bertanya, “Di manakah keadilan?” Tetapi al-Quran mengajar bahawa kehidupan dunia bukan keseluruhan pengadilan. Allah mempunyai hari akhirat. Keadilan sempurna tidak semestinya diselesaikan dalam kehidupan dunia. Orang yang dizalimi mungkin tidak mendapat pembelaan penuh di dunia, tetapi tidak ada kezaliman yang hilang daripada ilmu Allah. Orang yang menzalimi mungkin terlepas daripada hukuman manusia, tetapi dia tidak terlepas daripada Allah. Maka ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ memberikan keyakinan bahawa pengadilan Allah sempurna walaupun kita belum melihat keseluruhannya.
Dalam konteks dakwah, ayat ini juga memberi keberanian kepada pendakwah. Nabi Hud tidak mengukur kejayaan berdasarkan penerimaan kaumnya. Tugasnya ialah menyampaikan kebenaran. Dia mengetahui bahawa Allah mentadbir hasilnya. Jika manusia menerima, itu nikmat. Jika manusia menolak, itu bukan bermakna kebenaran menjadi salah. Jika manusia menyerang, dia tetap bertawakal. Jika manusia mengancam, dia tetap yakin. Sebabnya ialah Rabbnya ﴿عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾. Maka seorang pendakwah perlu mengikat hatinya kepada Allah, bukan kepada reaksi manusia.
Ayat ini juga membentuk adab ketika menilai ketentuan. Jangan menggunakan satu kejadian untuk membuat kesimpulan tentang keseluruhan tadbiran Allah. Manusia melihat satu halaman, sedangkan Allah mengetahui seluruh kitab. Manusia melihat satu saat, sedangkan Allah mengetahui permulaan, pertengahan dan pengakhiran. Manusia melihat sebab, sedangkan Allah mengetahui seluruh rangkaian sebab dan akibat. Oleh itu, keyakinan kepada ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ bermaksud kita meletakkan keterbatasan ilmu kita di bawah kesempurnaan ilmu Allah.
Lafaz ﴿رَبِّي﴾ juga mengajar bahawa hubungan manusia dengan Allah bukan hubungan yang dingin dan abstrak. Nabi Hud menyebut “Rabbku”. Seorang mukmin mengenal Allah sebagai Rabb yang menciptakannya, memiliki dirinya dan mentadbir kehidupannya. Maka apabila dia membaca ayat ini, dia tidak hanya membaca teori tentang keadilan Allah. Dia membaca pengakuan seorang rasul yang sedang berada dalam keadaan genting: “Rabbku berada di atas jalan yang lurus.” Ini adalah kata-kata seorang hamba yang mengenal Rabbnya ketika menghadapi bahaya.
Sangat indah bahawa Nabi Hud tidak berkata, “Aku tahu bahawa Rabbku akan melakukan tepat apa yang aku mahu.” Itu bukan tawakal. Beliau berkata secara umum bahawa Rabbnya berada di atas jalan yang lurus. Ini bermakna beliau menyerahkan keputusan kepada Allah. Jika Allah menyelamatkannya, Allah benar. Jika Allah menimpakan ujian, Allah tetap benar. Jika Allah memberikan kemenangan dengan segera, Allah benar. Jika kemenangan ditangguhkan, Allah tetap benar. Tawakal bukan memaksa Allah mengikut kehendak kita. Tawakal ialah percaya bahawa keputusan Allah adalah lebih sempurna daripada keputusan kita.
Dengan demikian, ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ bukan sekadar ayat tentang keadilan, tetapi ayat tentang adab seorang hamba terhadap ketentuan Allah. Ia mengajar kita agar tidak menyamakan ketidaktahuan kita dengan ketidaksempurnaan pada Allah. Kita mungkin tidak tahu mengapa. Allah tahu. Kita mungkin tidak nampak jalan keluar. Allah tahu jalan keluar. Kita mungkin tidak memahami mengapa sesuatu ditahan. Allah tahu. Kita mungkin tidak memahami mengapa seseorang diberi. Allah tahu. Dan kerana Rabb itu berada di atas jalan yang lurus, kita boleh terus bersabar.
Ada satu lagi dimensi yang sangat penting. “Jalan lurus” menunjukkan bahawa Allah tidak bertindak secara bercanggah antara satu perbuatan dengan perbuatan yang lain. Pada pandangan manusia, sesuatu ketentuan mungkin kelihatan seperti bercanggah dengan janji atau sifat Allah. Tetapi sebenarnya tidak. Allah tidak melakukan sesuatu yang bercanggah dengan kesempurnaan-Nya. Apa yang kita anggap bercanggah biasanya berpunca daripada keterbatasan pemahaman kita terhadap keseluruhan keadaan. Allah mengetahui perkara yang kita tidak tahu. Oleh itu, ﴿صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ menjadi satu kaedah untuk memahami kesatuan sifat Allah: kekuasaan-Nya tidak bertentangan dengan keadilan-Nya, rahmat-Nya tidak bertentangan dengan hikmah-Nya, hukuman-Nya tidak bertentangan dengan keadilan-Nya, dan pemberian-Nya tidak bertentangan dengan hikmah-Nya.
Ini juga menunjukkan bahawa apabila al-Quran menyebut Allah sebagai Rabb, ia bukan sekadar gelaran. Rabb ialah Tuhan yang mentadbir. Dan tadbiran yang sempurna mesti difahami bersama kesempurnaan. Jika seseorang berkata Allah mentadbir tetapi membayangkan tadbiran itu seperti tadbiran manusia yang kadangkala tersilap, maka dia telah merendahkan kesempurnaan Allah. Ayat ini sendiri menolak gambaran itu dengan ﴿مُّسْتَقِيمٍ﴾.
Maka perbahasan tentang ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ tidak sepatutnya dipisahkan daripada perbahasan tentang ﴿رَبِّي﴾. Allah ialah Rabb, dan Rabb itu berada di atas jalan yang lurus. Ini bermaksud seluruh urusan-Nya terhadap makhluk berada dalam kebenaran dan keadilan. Apabila Allah mencipta, penciptaan-Nya penuh hikmah. Apabila Allah memberi rezeki, pemberian-Nya penuh hikmah. Apabila Allah menahan rezeki, penahanan-Nya penuh hikmah. Apabila Allah mengangkat seseorang, itu dengan hikmah. Apabila Allah merendahkan seseorang, itu dengan hikmah. Apabila Allah memberi umur panjang, itu dengan hikmah. Apabila Allah mematikan, itu dengan hikmah. Kita tidak semestinya mengetahui semua hikmah tersebut, tetapi kita mengetahui bahawa Rabb kita tidak keluar daripada jalan yang lurus.
Sumber tafsir yang menghuraikan ayat ini secara langsung menyebut bahawa makna ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ berkaitan dengan Allah berada pada jalan kebenaran, memberi balasan kepada yang berbuat baik dan yang berbuat buruk, serta tidak menzalimi mereka. (Quran.com) Huraian lain menegaskan bahawa keadilan dan hikmah Allah meliputi ketetapan, syariat, perintah, pahala dan hukuman. (Quran KSU) Maka fokus utama ayat ialah kesempurnaan tindakan Allah, bukan penetapan suatu tempat bagi Allah.
Di sini juga perlu diperhatikan bahawa ayat ini tidak mengatakan bahawa Allah “memerlukan” jalan yang lurus untuk menjadikan tindakan-Nya adil. Sebaliknya, ungkapan ﴿صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ menerangkan kesempurnaan yang memang menjadi sifat perbuatan Allah. Allah tidak menjadi adil kerana sesuatu yang lebih tinggi daripada-Nya memaksa-Nya berlaku adil. Allah ialah Rabb yang sempurna. Maka keadilan-Nya tidak bergantung kepada sesuatu makhluk atau kuasa lain.
Ini membawa kita kepada satu kesimpulan penting: apabila kita berkata “Allah berada di atas jalan yang lurus”, kita tidak boleh menjadikan “jalan” sebagai sesuatu yang lebih dahulu daripada Allah. Allah tidak berada di bawah undang-undang yang dicipta oleh pihak lain. Sebaliknya, ayat itu adalah khabar tentang Allah bahawa tindakan-Nya tidak menyimpang daripada kebenaran. Dalam bahasa syarah, kita boleh mengatakan: Allah mentadbir menurut kebenaran, keadilan dan hikmah. Ini adalah penjelasan makna, bukan perubahan terhadap lafaz ayat.
Begitu juga, perkataan ﴿عَلَىٰ﴾ tidak boleh dijadikan hujah bahawa ayat ini sedang menetapkan suatu arah atau tempat bagi Allah. Mengatakan demikian memerlukan seseorang mengabaikan perkataan selepasnya. Dalam ayat ini, ﴿عَلَىٰ﴾ bersambung dengan ﴿صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾, dan “jalan lurus” dalam konteks ini mempunyai makna kebenaran dan keadilan. Maka ayat itu sendiri memberi petunjuk tentang bagaimana hubungan ﴿عَلَىٰ﴾ dengan perkataan selepasnya harus difahami.
Ini merupakan contoh bahawa satu lafaz bahasa tidak boleh dipaksa mempunyai satu makna dalam semua keadaan. Bahasa Arab, sebagaimana bahasa manusia yang lain, menggunakan perkataan berdasarkan konteks. Oleh itu, orang yang mahu memahami al-Quran perlu melihat susunan. Tidak cukup mengambil satu perkataan dan menentukan maknanya secara mutlak. Jika seseorang mengambil ﴿عَلَىٰ﴾ sahaja, dia mungkin membuat kesimpulan yang salah. Jika dia membaca ﴿عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ sebagai satu rangkaian, makna menjadi lebih jelas.
Demikian juga kita tidak boleh memutuskan ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ daripada ayat sebelumnya. ﴿مَا مِن دَآبَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذٌۢ بِنَاصِيَتِهَا﴾ memberikan konteks kekuasaan. Kemudian ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ memberikan konteks keadilan dan kebenaran. Jika seseorang hanya mengambil bahagian terakhir tanpa melihat bahagian sebelumnya, dia kehilangan sebahagian besar kekuatan ayat. Ayat itu sebenarnya membina hujah: semua makhluk berada di bawah Allah, dan Rabb yang menguasai semua makhluk itu mentadbir dengan jalan yang lurus.
Oleh sebab itu, apabila Nabi Hud berkata ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾, ia juga merupakan jawapan terhadap ancaman kaumnya. Mereka mahu membuat Nabi Hud takut kepada sembahan mereka. Nabi Hud mengembalikan perhatian mereka kepada Allah. Sembahan mereka tidak mempunyai kuasa mutlak. Semua makhluk berada di bawah Allah. Dan Allah tidak akan membiarkan ketetapan-Nya keluar daripada keadilan. Maka ancaman manusia menjadi kecil di hadapan keyakinan kepada Rabb.
Kekuatan ayat ini juga terletak pada penggunaan kata “Rabbku”. Nabi Hud tidak berkata “Rabb kamu sahaja”. Beliau berkata ﴿رَبِّي﴾. Ini menunjukkan bahawa beliau mengaitkan dirinya dengan Allah melalui penghambaan dan pergantungan. Kemudian Allah ialah ﴿رَبِّي وَرَبِّكُم﴾. Maka Rabb yang menjadi tempat pergantungan Nabi Hud juga ialah Rabb yang menguasai kaumnya. Tidak ada dua sistem kekuasaan. Tidak ada satu Allah untuk Nabi Hud dan satu kuasa lain untuk kaumnya. Semua berada di bawah Rabb yang sama. Dan Rabb itu ﴿عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾.
Daripada sini lahir satu prinsip penting: apabila manusia berhadapan dengan kezaliman manusia, dia tidak perlu menyangka bahawa kezaliman manusia bermakna Allah telah kehilangan kawalan. Allah tetap menguasai semua makhluk. Tetapi kita juga tidak boleh tergesa-gesa menentukan bahawa setiap peristiwa tertentu mesti menghasilkan hasil tertentu yang kita kehendaki. Nabi Hud bertawakal, bukan menetapkan bentuk pertolongan Allah. Ini sangat penting dalam kehidupan. Kita boleh meminta Allah mengalahkan kezaliman, tetapi kita tidak menentukan kepada Allah bagaimana Dia mesti melakukannya. Kita yakin kepada jalan lurus-Nya.
Ayat ini juga memberi pengajaran tentang sabar. Sabar bukan sekadar menahan marah. Sabar ialah mengekalkan keyakinan kepada Allah ketika hasil belum kelihatan. Nabi Hud menghadapi penolakan yang keras. Tetapi beliau tidak berkata, “Aku sudah berdakwah tetapi Allah tidak menolong.” Sebaliknya, beliau berkata ﴿إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى ٱللَّهِ﴾ dan ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾. Maka orang yang sabar bukan orang yang tidak merasakan kesakitan, tetapi orang yang tidak membiarkan kesakitan merosakkan keyakinannya kepada Allah.
Apabila seseorang memahami ayat ini, dia juga akan lebih berhati-hati dalam berkata-kata tentang takdir. Tidak boleh seseorang berkata, “Allah tidak adil,” hanya kerana dia tidak mendapat apa yang dimahukan. Perkataan seperti itu sangat berat. Sebaliknya, dia boleh berkata, “Aku tidak memahami hikmah perkara ini.” Itu lebih beradab. “Aku berharap Allah mengubah keadaan ini.” Itu doa. “Aku memohon Allah memberi jalan keluar.” Itu tawakal. Tetapi mengatakan bahawa Allah tidak adil adalah bertentangan dengan makna besar yang diajarkan oleh ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾.
Pada masa yang sama, kita tidak boleh menggunakan ayat ini untuk menafikan penderitaan manusia. Keadilan Allah tidak bermaksud semua penderitaan itu tidak menyakitkan. Musibah tetap musibah. Kehilangan tetap kehilangan. Kezaliman manusia tetap kezaliman. Tetapi keyakinan kepada keadilan Allah bermaksud semua itu tidak berada di luar ilmu dan tadbiran Allah. Orang yang dizalimi boleh menuntut hak. Dia boleh melawan kezaliman dengan cara yang dibenarkan. Dia boleh berdoa agar Allah menolongnya. Dia tidak perlu mengatakan bahawa kerana Allah berada di atas jalan yang lurus maka manusia boleh menzaliminya tanpa tindakan. Tidak. Allah memerintahkan manusia berlaku adil. Tetapi dia juga yakin bahawa pengadilan terakhir berada pada Allah.
Dengan demikian, ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ tidak mengajar pasif terhadap kezaliman. Ia mengajar hati supaya tidak hancur kerana kezaliman. Ia mengajar seseorang mengambil sebab sambil menyerahkan hasil kepada Allah. Ia mengajar bahawa kezaliman manusia tidak mengubah keadilan Allah. Ia mengajar bahawa penangguhan bukan bererti pengabaian. Ia mengajar bahawa tidak semua pembalasan berlaku segera. Dan ia mengajar bahawa Allah tidak pernah kehilangan kawalan terhadap apa yang berlaku.
Perhatikan juga bahawa ayat menggunakan ﴿رَبِّي﴾, bukan “Rabbku yang akan melakukan apa sahaja yang aku mahu”. Ini sangat mendidik. Kita tidak menyembah Allah hanya apabila Dia memberikan apa yang kita suka. Kita menyembah Allah kerana Dia ialah Rabb. Apabila Dia memberi, kita bersyukur. Apabila Dia menahan, kita bersabar. Apabila Dia menguji, kita kembali kepada-Nya. Apabila Dia memudahkan, kita memuji-Nya. Dalam semua keadaan, ﴿رَبِّي﴾ tetap Rabbku. Dan ﴿صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ tetap menjadi keyakinan kita.
Maka ayat ini juga membebaskan hati daripada pergantungan kepada hasil dunia. Jika kejayaan menjadi satu-satunya ukuran bahawa Allah bersama kita, maka apabila kita gagal kita akan menyangka Allah meninggalkan kita. Tetapi Nabi Hud mengajar bahawa kita bergantung kepada Allah sebelum melihat hasil. Beliau berkata ﴿إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى ٱللَّهِ﴾ sebelum pengakhiran kisahnya diketahui. Inilah tawakal yang sebenar. Dan keyakinan bahawa Rabbnya berada di atas jalan yang lurus memberikan kekuatan untuk menunggu ketetapan Allah.
Satu lagi perkara yang perlu diberi perhatian ialah bahawa ﴿صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ bukan bermaksud Allah berada dalam keadaan “mengikuti” jalan sebagaimana manusia mengikuti jalan. Ungkapan tersebut ialah bahasa yang menggambarkan keselarasan tindakan Allah dengan kebenaran dan keadilan. Jika kita memaksakan cara makhluk kepada Allah, kita telah merosakkan makna. Allah tidak menyerupai makhluk. Kita tidak mengetahui hakikat Allah dengan ukuran pengalaman kita. Kita hanya mengetahui apa yang Allah khabarkan tentang diri-Nya dan apa yang dapat difahami daripada wahyu menurut bahasa dan konteksnya.
Oleh itu, ayat ini perlu dibaca dengan dua penjagaan serentak: pertama, tidak menolak lafaz Allah; kedua, tidak menyerupakan Allah dengan makhluk. Kita tidak mengubah ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾. Kita juga tidak membayangkan Allah seperti makhluk yang memerlukan jalan fizikal. Kita menerangkan bahawa “jalan lurus” dalam konteks ini menunjukkan kebenaran, keadilan dan ketepatan tadbiran Allah. Inilah pemahaman yang menghimpunkan penerimaan terhadap nas dengan tanzih daripada penyerupaan.
Daripada ayat ini kita juga dapat memahami bahawa keadilan Allah tidak hanya berkaitan dengan hukuman. Ia meliputi seluruh perbuatan Allah. Pemberian ialah dengan hikmah. Penahanan ialah dengan hikmah. Pengangkatan ialah dengan hikmah. Penurunan ialah dengan hikmah. Kehidupan ialah dengan hikmah. Kematian ialah dengan hikmah. Pertolongan ialah dengan hikmah. Penangguhan ialah dengan hikmah. Tidak ada satu pun yang keluar daripada pengetahuan dan kekuasaan Allah. Sebab itu ungkapan ﴿عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ sangat luas.
Jika seseorang hanya memahami “adil” dalam erti kata “tidak menghukum orang yang tidak bersalah”, dia belum menangkap seluruh keluasan ayat. Allah juga Maha Bijaksana dalam mencipta. Allah Maha Bijaksana dalam mengatur. Allah Maha Bijaksana dalam memberi. Allah Maha Bijaksana dalam menahan. Allah Maha Bijaksana dalam menentukan masa dan tempat sesuatu berlaku. Jalan lurus itu menunjukkan tidak ada kekacauan dalam tadbiran Allah. Makhluk mungkin melihat dunia sebagai penuh kekacauan kerana mereka hanya melihat serpihan peristiwa. Tetapi pada sisi Allah, segala sesuatu berada dalam ilmu-Nya.
Inilah sebabnya mengapa iman kepada takdir memerlukan iman kepada ilmu Allah dan hikmah Allah. Jika seseorang percaya kepada takdir tetapi membayangkan takdir sebagai sesuatu yang rawak, dia belum memahami kesempurnaan Allah. Takdir Allah bukan permainan kebetulan. Allah mengetahui apa yang berlaku sebelum ia berlaku. Allah mengetahui akibatnya. Allah mengetahui keadaan semua makhluk. Dan Allah mentadbir dengan hikmah. ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ memberikan satu ungkapan yang sangat padat bagi keyakinan ini.
Ayat ini juga memberi pelajaran bahawa seseorang tidak boleh menilai Allah dengan standard manusia. Manusia apabila menghukum kadang-kadang tidak tahu keseluruhan keadaan. Hakim manusia boleh tersilap kerana maklumat yang tidak lengkap. Allah tidak begitu. Manusia boleh dipengaruhi oleh rasuah. Allah tidak. Manusia boleh dipengaruhi oleh hawa nafsu. Allah tidak. Manusia boleh terlupa. Allah tidak. Manusia boleh lemah. Allah tidak. Maka apabila al-Quran menyebut bahawa Rabb berada di atas jalan yang lurus, kita memahami bahawa kesempurnaan itu tidak boleh dibandingkan dengan manusia.
Dalam kehidupan seharian, ayat ini boleh menjadi satu prinsip untuk menundukkan hati. Apabila kita menerima berita yang tidak menyenangkan, kita tidak terus membuat kesimpulan tentang Allah. Apabila rancangan kita gagal, kita tidak terus mengatakan bahawa hidup kita telah rosak. Apabila orang lain berjaya sedangkan kita belum, kita tidak iri hati sehingga menuduh Allah tidak adil. Kita mengingat bahawa Rabb kita berada di atas jalan yang lurus. Kita berusaha, berdoa, memperbaiki diri dan menyerahkan hasil kepada-Nya.
Begitu juga apabila seseorang mendapat nikmat. Dia tidak boleh menganggap nikmat itu sebagai bukti bahawa dia lebih baik daripada orang lain. Allah memberi berdasarkan hikmah. Nikmat boleh menjadi ujian. Oleh itu, apabila kita menerima rezeki, kita bersyukur. Apabila melihat orang lain menerima rezeki, kita tidak mempertikaikan pembahagian Allah. Kita boleh berusaha mendapatkan rezeki yang halal, tetapi hati kita tidak menuduh Allah dalam pembahagian-Nya. ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ mengajar kita percaya kepada kesempurnaan Rabb.
Dalam konteks keluarga, ayat ini juga sangat penting. Ibu bapa mungkin tidak memahami mengapa anak mereka melalui jalan tertentu. Anak mungkin tidak memahami mengapa Allah meletakkan mereka dalam keluarga tertentu. Tetapi setiap orang boleh kembali kepada Rabb yang sama. Jangan menjadikan keterbatasan pandangan kita sebagai alasan untuk menuduh Allah. Kita mungkin perlu memperbaiki kesalahan manusia, tetapi kita tidak menuduh Allah. Jika seseorang melakukan kezaliman, kesalahan itu milik manusia. Allah tidak menjadi zalim kerana manusia memilih kezaliman. Allah tetap Rabb yang mentadbir seluruh keadaan.
Dalam konteks penyakit dan kesihatan, ayat ini juga memberi ketenangan. Seseorang boleh berubat, mendapatkan nasihat dan mengambil sebab. Tetapi hasilnya berada dalam ketentuan Allah. Jika sembuh, dia bersyukur. Jika rawatan mengambil masa, dia bersabar. Jika keadaan berubah, dia terus memohon kepada Allah. Dia tidak berkata bahawa Allah telah kehilangan kawalan. Allah tetap menguasai makhluk. Dan Rabb itu berada di atas jalan yang lurus.
Dalam konteks rezeki, seseorang tidak perlu memuja manusia yang menjadi sebab rezekinya. Dia menghargai manusia dan berterima kasih kepada mereka, tetapi hatinya tahu bahawa manusia hanyalah sebab. Rabbnya ialah Allah. Dalam konteks pekerjaan, seseorang boleh berusaha dan merancang, tetapi hasilnya berada pada Allah. Dalam konteks perniagaan, seseorang boleh menyusun strategi, tetapi keuntungan tidak berada dalam tangan manusia secara mutlak. Dalam konteks dakwah, seseorang boleh menyampaikan, tetapi hidayah berada pada Allah. Semua ini kembali kepada ﴿إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى ٱللَّهِ﴾ dan ditutup dengan ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾.
Ayat ini juga menanam sifat tidak berputus asa. Jika Allah berada di atas jalan yang lurus, maka keadaan yang kita hadapi hari ini bukan pengakhiran mutlak. Allah boleh membuka jalan yang tidak kita sangka. Allah boleh mengubah keadaan. Allah boleh mengangkat seseorang selepas dia jatuh. Allah boleh memberi kemenangan selepas kesabaran. Tetapi kita tidak menetapkan bila dan bagaimana. Kita percaya kepada Rabb dan berjalan dalam ketaatan.
Di sini kita melihat perbezaan antara optimisme kosong dengan tawakal. Optimisme kosong berkata, “Semuanya pasti akan menjadi seperti yang aku mahu.” Tawakal berkata, “Aku tidak tahu apa yang akan berlaku, tetapi aku tahu Rabbku berada di atas jalan yang lurus.” Yang kedua lebih kukuh kerana ia tidak bergantung kepada hasil tertentu. Ia bergantung kepada Allah. Jika hasil sesuai dengan kehendak, dia bersyukur. Jika tidak, dia bersabar. Dalam kedua-duanya, dia tidak kehilangan Rabbnya.
Maka ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ ialah ayat yang membina kestabilan hati. Hati manusia berubah-ubah mengikut keadaan. Hari ini gembira, esok sedih. Hari ini mendapat, esok kehilangan. Hari ini dipuji, esok dicela. Tetapi apabila hati terikat dengan keyakinan bahawa Rabbnya berada di atas jalan yang lurus, perubahan dunia tidak mudah menggoncangnya. Dia tahu bahawa Allah tidak berubah menjadi zalim kerana keadaan berubah. Allah tidak berubah menjadi lemah kerana musuh kuat. Allah tidak kehilangan hikmah kerana manusia tidak memahami.
Akhirnya, potongan ayat ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ harus difahami sebagai satu pengisytiharan agung Nabi Hud عليه السلام tentang kesempurnaan Rabbnya. Ia datang selepas pengisytiharan tawakal: ﴿إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى ٱللَّهِ﴾. Ia datang selepas pengisytiharan kekuasaan Allah: ﴿مَا مِن دَآبَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذٌۢ بِنَاصِيَتِهَا﴾. Kemudian ia ditutup dengan pengisytiharan keadilan dan kebenaran tadbiran Allah: ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾. Maka susunan ini tidak boleh dipandang ringan. Nabi Hud tidak sekadar berkata bahawa Allah berkuasa; beliau berkata bahawa Allah berkuasa atas semua makhluk. Beliau tidak sekadar berkata bahawa Allah mentadbir; beliau berkata bahawa tadbiran Allah berada di atas jalan yang lurus. Beliau tidak sekadar berserah diri; beliau berserah diri kepada Rabb yang sempurna dalam ketetapan-Nya.
Maka apabila kita membaca ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾, kita hendaklah merasakan satu keyakinan yang sangat kukuh: Rabb yang kita sembah tidak pernah tersilap, tidak pernah menzalimi, tidak pernah bertindak tanpa ilmu dan tidak pernah keluar daripada kebenaran. Kita mungkin tidak memahami semua keputusan-Nya, tetapi kita mengetahui kesempurnaan-Nya. Kita mungkin tidak mengetahui bagaimana pertolongan-Nya datang, tetapi kita mengetahui Dia berkuasa. Kita mungkin tidak mengetahui mengapa sesuatu ditangguhkan, tetapi kita mengetahui Dia tidak sia-sia dalam tadbiran. Kita mungkin tidak mengetahui mengapa seseorang diberi sesuatu dan kita tidak diberi, tetapi kita mengetahui pembahagian-Nya tidak berlaku secara zalim. Kita mungkin tidak mengetahui mengapa satu jalan tertutup, tetapi kita mengetahui Rabb kita berada di atas jalan yang lurus.
Dan inilah antara rahsia terbesar kekuatan ayat ini: Allah tidak meminta kita mengetahui seluruh rahsia tadbiran-Nya sebelum kita bertawakal. Nabi Hud tidak mengetahui semua yang akan berlaku selepas ayat itu. Tetapi beliau tahu siapa Rabbnya. Beliau tahu semua makhluk berada dalam kekuasaan-Nya. Beliau tahu Rabbnya berada di atas jalan yang lurus. Dengan ilmu itu, beliau mampu berdiri teguh menghadapi ancaman.
Maka seorang mukmin pada hari ini juga tidak perlu menunggu sehingga memahami semua hikmah takdir sebelum dia mempercayai Allah. Dia tidak perlu mengetahui mengapa rezekinya sempit sebelum bersyukur. Dia tidak perlu mengetahui mengapa ujiannya panjang sebelum bersabar. Dia tidak perlu mengetahui bila pertolongan akan tiba sebelum bertawakal. Dia tidak perlu mengetahui bagaimana musuh akan dikalahkan sebelum yakin bahawa Allah berkuasa. Cukuplah dia mengenal Rabbnya sebagaimana Nabi Hud mengisytiharkan: ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾.
Dengan demikian, makna paling kuat yang dapat dihayati daripada penyataan ini ialah bahawa seluruh urusan Allah terhadap makhluk berada dalam kebenaran, keadilan, hikmah dan ketepatan. Allah ialah Rabb yang menguasai segala sesuatu, tetapi kekuasaan-Nya tidak disertai kezaliman. Allah menentukan segala sesuatu, tetapi ketentuan-Nya tidak bersifat sia-sia. Allah menghukum, tetapi hukuman-Nya tidak keluar daripada keadilan. Allah memberi, tetapi pemberian-Nya mempunyai hikmah. Allah menahan, tetapi penahanan-Nya mempunyai hikmah. Allah menyelamatkan, Allah menguji, Allah mengangkat, Allah merendahkan, Allah memberi kehidupan dan Allah menentukan kematian; semuanya berada dalam tadbiran Rabb yang ﴿عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾.
Oleh itu, lafaz ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ bukanlah sekadar ungkapan yang indah. Ia ialah asas keyakinan bahawa Allah tidak pernah keluar daripada kesempurnaan-Nya dalam mentadbir makhluk. Ia mengajar kita supaya membezakan antara keterbatasan ilmu kita dengan kesempurnaan ilmu Allah. Ia mengajar kita supaya membezakan antara ketidakfahaman kita terhadap hikmah dengan ketiadaan hikmah. Ia mengajar kita supaya tidak mengukur Allah dengan pengalaman kita terhadap manusia. Ia mengajar kita supaya bertawakal tanpa menuntut hasil tertentu. Ia mengajar kita supaya bersabar tanpa berputus asa. Ia mengajar kita supaya menggunakan sebab tanpa menyandarkan hati kepada sebab. Dan ia mengajar kita bahawa apabila seluruh makhluk berada di bawah kekuasaan Allah, maka hati seorang mukmin tidak perlu tunduk kepada makhluk dengan ketakutan yang mengalahkan tawakal kepada Allah.
Yang paling penting, ayat ini mesti terus dibaca dalam rangkaian asalnya. ﴿إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى ٱللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُم ۚ مَّا مِن دَآبَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذٌۢ بِنَاصِيَتِهَآ ۚ إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾. (Quran.com) Aku bertawakal kepada Allah; Dia Rabbku dan Rabb kamu; tidak ada satu pun makhluk yang bergerak melainkan berada di bawah kekuasaan-Nya; dan Rabbku berada di atas jalan yang lurus. Inilah satu rangkaian hujah yang lengkap. Tawakal berdiri di atas pengenalan terhadap Rabb. Keteguhan berdiri di atas keyakinan bahawa semua makhluk berada dalam kekuasaan-Nya. Ketenangan berdiri di atas keyakinan bahawa tadbiran Rabb itu lurus, benar dan adil.
Maka apabila seseorang benar-benar memahami ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾, dia akan sampai kepada satu keadaan hati yang sangat tinggi: dia tidak semestinya tahu apa yang Allah akan lakukan, tetapi dia yakin bahawa apa yang Allah lakukan adalah benar; dia tidak semestinya tahu bila Allah akan menolong, tetapi dia yakin bahawa pertolongan Allah datang dengan hikmah; dia tidak semestinya tahu mengapa sesuatu berlaku, tetapi dia yakin bahawa Rabbnya tidak menzalimi; dia tidak semestinya mampu melihat keseluruhan jalan, tetapi dia yakin bahawa Rabb yang mentadbir jalan itu tidak pernah menyimpang daripada kebenaran. Dan keyakinan inilah yang menjadikan seorang hamba mampu berkata dengan hati yang tenang sebagaimana Nabi Hud عليه السلام: ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾.
Justeru, semakin dalam seseorang merenungi lafaz ini, semakin jelas bahawa “jalan yang lurus” bukanlah sesuatu yang mengurangkan kebesaran Allah, tetapi sebaliknya menegaskan kesempurnaan-Nya. Ia menafikan daripada Allah segala bentuk kezaliman, kesia-siaan, kesalahan, ketidakadilan dan penyimpangan dalam tadbiran. Ia menjadikan hati seorang hamba yakin bahawa Allah tidak pernah melakukan sesuatu tanpa ilmu, tidak pernah menetapkan sesuatu tanpa hikmah, tidak pernah menghukum tanpa keadilan dan tidak pernah menjanjikan sesuatu tanpa kebenaran. Inilah makna agung yang berdiri di sebalik penyataan ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾.
Dan apabila lafaz ini disatukan dengan awal ayat, kesempurnaan maknanya semakin nyata: ﴿إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى ٱللَّهِ﴾ kerana Dia Rabb yang menguasai seluruh makhluk; ﴿رَبِّي وَرَبِّكُم﴾ kerana kekuasaan-Nya meliputi semua; ﴿مَا مِن دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذٌۢ بِنَاصِيَتِهَا﴾ kerana tiada satu makhluk pun yang terlepas daripada penguasaan-Nya; dan akhirnya ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾ kerana seluruh kekuasaan dan tadbiran tersebut berjalan menurut kebenaran, keadilan dan hikmah. Sumber-sumber huraian ayat ini juga mengaitkan penutupnya dengan keadilan Allah dalam ketetapan, perintah, balasan dan hukuman. (Quran.com)
Maka inilah keyakinan yang sepatutnya hidup dalam jiwa: Rabbku berkuasa atas segala sesuatu, dan kekuasaan Rabbku tidak pernah keluar daripada jalan yang lurus. Aku mungkin tidak memahami keputusan-Nya, tetapi aku tidak meragui keadilan-Nya. Aku mungkin tidak mengetahui masa depan, tetapi aku mempercayai Rabbku. Aku mungkin menghadapi manusia yang kuat, tetapi aku mengetahui bahawa mereka berada di bawah kekuasaan-Nya. Aku mungkin melihat jalan hidup yang penuh liku, tetapi aku yakin bahawa tadbiran Allah tidak pernah bengkok. Dan selama hati berpegang kepada hakikat ini, tawakal tidak akan mudah runtuh, kesabaran tidak akan mudah patah dan keyakinan kepada Allah tidak akan mudah digoncangkan oleh perubahan dunia. Itulah kekuatan sebenar yang terkandung dalam penyataan agung: ﴿إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾.
asas
klk
