Perbahasan Tentang Adakah Dhamir هُمْ Pada Perkataan تُحِبُّونَهُمْ Adalah Orang Munafik
هَـٰٓأَنتُمْ أُو۟لَآءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِٱلْكِتَـٰبِ كُلِّهِۦ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوٓا۟ ءَامَنَّا وَإِذَا خَلَوْا۟ عَضُّوا۟ عَلَيْكُمُ ٱلْأَنَامِلَ مِنَ ٱلۡغَيۡظِۚ قُلْ مُوتُوا۟ بِغَيۡظِكُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ ﴿سورة آل عمران آية ١١٩﴾.
Perbahasan Tentang Adakah Dhamir هُمْ Pada Perkataan تُحِبُّونَهُمْ Adalah Orang Munafik
Allah سبحانه وتعالى berfirman:
هَٰٓأَنتُمْ أُو۟لَآءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِٱلْكِتَٰبِ كُلِّهِۦ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوٓا۟ ءَامَنَّا وَإِذَا خَلَوْا۟ عَضُّوا۟ عَلَيْكُمُ ٱلْأَنَامِلَ مِنَ ٱلْغَيْظِۚ قُلْ مُوتُوا۟ بِغَيْظِكُمْۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ (Ali Imran:119).
Persoalan yang hendak diperincikan ialah: adakah dhamir هُمْ pada perkataan تُحِبُّونَهُمْ merujuk kepada orang munafik?
Jawapan terhadap persoalan ini memerlukan kita membezakan antara dua perkara yang kadang-kadang dicampuradukkan, iaitu pertama, siapakah yang dimaksudkan dengan dhamir هُمْ dari sudut konteks ayat, dan kedua, apakah istilah yang paling tepat untuk menamakan golongan tersebut, sama ada orang munafik, Ahli Kitab, Yahudi tertentu, atau golongan lain yang mempunyai sifat-sifat yang disebut oleh ayat. Dhamir هُمْ sendiri hanya bermaksud “mereka”; ia tidak membawa nama “munafik” secara automatik.
Identiti orang yang dirujuk oleh dhamir itu hendaklah ditentukan berdasarkan konteks, susunan ayat dan sifat yang diberikan kepada mereka. Oleh sebab itu, mengatakan dengan segera bahawa هُمْ = orang munafik memerlukan dalil tambahan. Sebaliknya, mengatakan bahawa هُمْ sama sekali bukan orang munafik juga perlu berhati-hati sekiranya terdapat tafsiran yang memasukkan sebahagian orang munafik dalam lingkungan ayat tersebut. Perbahasan yang tepat ialah menentukan apakah rujukan utama ayat, apakah sifat yang dinyatakan, dan sejauh mana istilah “munafik” sesuai digunakan untuk golongan tersebut.
Lafaz تُحِبُّونَهُمْ terdiri daripada kata kerja تُحِبُّونَ dan dhamir هُمْ. Kata kerja تُحِبُّونَ bermaksud “kamu mengasihi”, manakala هُمْ ialah dhamir muttasil bagi orang ketiga lelaki jamak dan berkedudukan sebagai maf‘ul bih, iaitu objek kepada perbuatan “mengasihi”. Maka secara nahu, هُمْ merujuk kepada suatu kelompok lelaki jamak atau suatu kelompok yang menggunakan bentuk jamak muzakkar sebagai bentuk umum.
Tetapi nahu sahaja belum memberitahu siapakah mereka. Nahu memberitahu kita bahawa mereka ialah objek kepada kasih orang beriman, sedangkan identiti mereka ditentukan oleh konteks. Inilah asas pertama yang mesti dipegang. Jangan mengambil dhamir هُمْ lalu terus memasukkan nama tertentu ke dalamnya tanpa melihat konteks ayat.
Apabila kita melihat ayat 119 secara keseluruhan, Allah سبحانه وتعالى berkata: هَٰٓأَنتُمْ أُو۟لَآءِ تُحِبُّونَهُمْ ... (Ali Imran:119). “Inilah kamu; kamu mengasihi mereka.” Siapakah “mereka”? Jawapannya perlu dicari daripada ayat sebelumnya. Ayat 118 bermula dengan seruan:
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَتَّخِذُوا۟ بِطَانَةً مِّن دُونِكُمْ ... (Ali Imran:118).
“Wahai orang-orang yang beriman, janganlah kamu mengambil orang-orang yang selain daripada kalangan kamu sebagai orang kepercayaan yang rapat.”
Kemudian Allah menyebut sifat golongan yang dimaksudkan:
... لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا۟ مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ ٱلْبَغْضَآءُ مِنْ أَفْوَٰهِهِمْ وَمَا تُخْفِى صُدُورُهُمْ أَكْبَرُۚ ... (Ali Imran:118).
“Mereka tidak akan berhenti berusaha melakukan kerosakan terhadap kamu, mereka menginginkan kamu berada dalam kesusahan, sesungguhnya telah nyata kebencian daripada mulut mereka, sedangkan apa yang disembunyikan oleh dada mereka lebih besar.”
Kemudian ayat 119 menyambung pembicaraan dengan هَٰٓأَنتُمْ أُو۟لَآءِ تُحِبُّونَهُمْ ... (Ali Imran:119). Maka secara struktur wacana, golongan هُمْ ialah golongan yang sedang disebut dalam ayat 118, iaitu pihak yang mempunyai sifat-sifat yang diterangkan dalam ayat tersebut. Oleh itu, untuk menentukan sama ada mereka orang munafik, kita perlu meneliti siapakah golongan yang mempunyai sifat tersebut dalam konteks Surah Ali ‘Imran.
Di sinilah timbul persoalan yang lebih halus. Dalam ayat 118, Allah menggunakan ungkapan ... مِّن دُونِكُمْ ... (Ali Imran:118), “selain daripada kalangan kamu”. Ungkapan ini penting. Orang beriman diseru supaya tidak mengambil golongan tertentu yang bukan daripada kalangan mereka sebagai بِطَانَة, iaitu orang yang sangat rapat dan mengetahui perkara dalaman mereka. Kemudian golongan itu disebut dengan dhamir هُمْ. Dari sudut bahasa, dhamir tersebut kembali kepada pihak yang telah disebut melalui ungkapan ... مِّن دُونِكُمْ ... (Ali Imran:118). Tetapi apakah maksud “selain daripada kalangan kamu” itu secara terperinci? Di sinilah berlaku perbincangan tafsir (Perbahasan Tentang Siapakah مِّن دُونِكُمْ Itu).
Jika هُمْ hendak ditentukan sebagai orang munafik secara mutlak, terdapat satu persoalan yang perlu dijawab: mengapa Allah menggunakan ungkapan ... مِّن دُونِكُمْ ... (Ali Imran:118), iaitu “selain daripada kalangan kamu”, sedangkan orang munafik secara zahir berada dalam masyarakat orang Islam dan mengaku beriman? Orang munafik dari sudut zahir termasuk dalam lingkungan masyarakat Muslim.
Mereka solat bersama orang Islam, bergaul dengan orang Islam dan menzahirkan Islam. Dari sudut hakikat batin, mereka bukan mukmin. Maka jika istilah ... مِّن دُونِكُمْ ... (Ali Imran:118) diambil berdasarkan hakikat iman dan bukan semata-mata identiti sosial, ia masih boleh difahami terhadap mereka. Tetapi jika konteksnya mengambil kira pengelasan sosial zahir, ungkapan tersebut lebih mudah difahami sebagai merujuk kepada pihak luar yang bukan daripada jamaah orang beriman secara zahir.
Ini menunjukkan bahawa perkataan مُنَافِقُونَ tidak boleh dimasukkan ke dalam dhamir هُمْ tanpa perincian. Dhamir itu sendiri tidak menyebut “orang munafik”. Ia hanya menyebut “mereka”. Identiti mereka perlu dilihat berdasarkan sifat dan konteks. Inilah perkara yang sangat penting untuk difahami sebelum kita membuat kesimpulan.
Apabila kita melihat kandungan ayat 119, terdapat satu lagi petunjuk yang sangat besar, iaitu:
... وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوٓا۟ ءَامَنَّا ... (Ali Imran:119).
“Dan apabila mereka bertemu kamu, mereka berkata: kami telah beriman.”
Ayat ini memang mempunyai unsur yang boleh mengingatkan kepada sifat nifaq. Orang yang mengatakan آمَنَّا apabila bertemu orang beriman, tetapi apabila bersendirian menyimpan kebencian, memang terdapat persamaan dengan gambaran orang munafik. Orang munafik pada asasnya menzahirkan iman sedangkan menyembunyikan kekufuran.
Oleh sebab itu, dari sudut sifat, tidak menghairankan jika seseorang melihat ayat ini lalu berkata bahawa gambaran tersebut menyerupai orang munafik. Tetapi persamaan sifat tidak semestinya bermaksud bahawa setiap ayat yang menggambarkan sifat nifaq merujuk secara khusus kepada المنافقون sebagai kelompok yang dikenali secara istilah.
Ini perbezaan yang sangat penting. Dalam al-Quran, sesuatu sifat boleh terdapat pada satu kelompok tanpa menjadikan nama kelompok itu sebagai rujukan utama bagi setiap ayat yang menyebut sifat tersebut. Sifat berdusta, menyembunyikan permusuhan, berpura-pura, tidak suka kepada orang beriman atau berkata sesuatu di hadapan orang beriman tetapi menyimpan sesuatu yang lain dalam hati boleh mempunyai unsur nifaq. Tetapi penentuan bahawa “orang yang dimaksudkan oleh dhamir ini ialah golongan munafik Madinah” memerlukan bukti konteks yang lebih khusus.
Ayat 118 sendiri memberikan petunjuk yang perlu diberi perhatian: ... لَا تَتَّخِذُوا۟ بِطَانَةً مِّن دُونِكُمْ ... (Ali Imran:118). Perbincangan mengenai بطانة berkaitan orang yang sangat rapat dan menjadi tempat mengetahui rahsia. Kemudian Allah menyifatkan mereka sebagai orang yang ... لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا ... (Ali Imran:118), tidak berhenti melakukan kerosakan terhadap kamu. Mereka ... وَدُّوا۟ مَا عَنِتُّمْ ... (Ali Imran:118), menginginkan kamu berada dalam kesusahan. Kebencian telah nyata daripada mulut mereka, dan apa yang disembunyikan oleh dada mereka lebih besar. Ayat ini menggambarkan pihak yang mempunyai permusuhan terhadap orang beriman. Persoalan “siapa mereka” perlu dijawab berdasarkan keseluruhan konteks tersebut.
Dalam tafsir, terdapat perbincangan tentang golongan yang menjadi latar ayat ini. Ada riwayat dan penjelasan yang mengaitkannya dengan Ahli Kitab, khususnya kelompok tertentu daripada Yahudi di sekitar Madinah, manakala terdapat juga tafsiran yang memperluaskan kepada golongan yang mempunyai sifat permusuhan terhadap orang beriman.
Ada pula ulasan yang mengambil kira kemungkinan orang munafik dalam konteks larangan mengambil pihak tertentu sebagai teman kepercayaan. Oleh itu, istilah “orang munafik” tidak boleh disebut seolah-olah ia satu-satunya tafsiran yang tidak mempunyai sebarang khilaf.
Namun ada satu perkara yang lebih kuat daripada persoalan nama kelompok itu, iaitu sifat yang Allah sendiri sebut. Allah menyatakan bahawa mereka tidak menginginkan kebaikan orang beriman, menginginkan kesusahan mereka, menzahirkan kebencian, menyembunyikan kebencian yang lebih besar, berkata “kami beriman” ketika bertemu, dan apabila bersendirian mereka menggigit hujung jari kerana ghayz. Maka walaupun kita berhati-hati dalam menentukan nama kelompok, kita tidak boleh mengabaikan sifat yang menjadi asas kepada peringatan ayat.
Dari sudut ini, jika seseorang bertanya, “Adakah هُمْ itu orang munafik?”, jawapan yang lebih tepat ialah: tidak wajar mengatakan secara mutlak bahawa dhamir هُمْ hanya dan secara pasti merujuk kepada orang munafik berdasarkan lafaz ayat itu sahaja. Yang pasti ialah dhamir itu merujuk kepada golongan yang sedang disebut dalam ayat 118, iaitu pihak yang mempunyai sifat permusuhan terhadap orang beriman.
Dalam tafsiran tertentu mereka dikaitkan dengan Ahli Kitab atau golongan tertentu daripada mereka; unsur sifat nifaq pula jelas terdapat pada gambaran mereka ketika berkata آمَنَّا sedangkan menyembunyikan kebencian. Jika ada orang munafik yang termasuk dalam sifat dan konteks tersebut, maka sifat itu boleh mengenai mereka, tetapi menjadikan “munafik” sebagai satu-satunya rujukan dhamir memerlukan dalil yang lebih khusus.
Kita perlu memahami bahawa مرجع الضمير, iaitu tempat kembali dhamir, tidak semestinya sama dengan صفة المذكور, iaitu sifat orang yang dirujuk. Sebagai contoh, apabila al-Quran menyebut “mereka berdusta”, kita mengetahui bahawa orang yang dirujuk mempunyai sifat berdusta dalam konteks tersebut. Tetapi kita tidak boleh terus mengatakan bahawa nama kelompok mereka ialah “golongan pendusta” sebagai istilah khas. Begitu juga dalam ayat ini, mereka mempunyai sifat yang menyerupai sifat nifaq, tetapi rujukan dhamir hendaklah ditentukan daripada konteks.
Dhamir هُمْ pada ... تُحِبُّونَهُمْ ... (Ali Imran:119) juga mempunyai hubungan yang sangat rapat dengan dhamir هُمْ dalam ... وَلَا يُحِبُّونَكُمْ ... (Ali Imran:119). Dalam ayat itu Allah membina satu hubungan berlawanan: تُحِبُّونَهُمْ — kamu mengasihi mereka; وَلَا يُحِبُّونَكُمْ — mereka tidak mengasihi kamu. Maka “mereka” dalam kedua-dua tempat adalah pihak yang sama. Pada bahagian pertama, mereka menjadi objek kasih orang beriman. Pada bahagian kedua, mereka menjadi subjek yang tidak mengasihi orang beriman. Kemudian mereka pula menjadi subjek dalam لَقُوكُمْ, قَالُوا, خَلَوْا dan عَضُّوا. Ini membentuk satu rangkaian dhamir yang sangat konsisten.
Jika هُمْ itu orang munafik, maka makna ayat menjadi: “Kamu mengasihi orang munafik sedangkan mereka tidak mengasihi kamu; apabila mereka bertemu kamu mereka berkata kami beriman; apabila mereka bersendirian mereka menggigit jari kerana marah.” Makna ini dari sudut sifat memang dapat difahami. Tetapi persoalan yang perlu dijawab ialah apakah konteks ayat menunjukkan mereka secara khusus ialah munafik ataukah ia merujuk kepada golongan lain yang menzahirkan permusuhan terhadap orang beriman. Inilah persoalan sebenar.
Jika pula هُمْ ditafsirkan sebagai golongan Ahli Kitab tertentu yang memusuhi orang beriman, maka makna ayat menjadi: “Kamu mengasihi mereka, sedangkan mereka tidak mengasihi kamu; apabila mereka bertemu kamu, mereka berkata kami beriman; apabila mereka bersendirian, mereka menggigit hujung jari kerana ghayz.” Dalam tafsiran ini, ucapan آمَنَّا tidak semestinya bermakna mereka benar-benar masuk Islam secara hakiki. Ia boleh menunjukkan bahawa mereka mengucapkan suatu ucapan yang kelihatan seolah-olah penerimaan terhadap orang beriman atau suatu bentuk ucapan yang menyembunyikan permusuhan mereka. Maka gambaran itu tetap menunjukkan unsur kepura-puraan, tetapi tidak semestinya menjadikan mereka “munafik” sebagai kategori teologi yang sama seperti munafik yang menzahirkan Islam dan menyembunyikan kufur.
Perbezaan ini sangat penting. Dalam penggunaan agama, istilah nifaq mempunyai makna yang luas dan khusus. Ada nifaq i‘tiqadi, iaitu seseorang menzahirkan iman tetapi menyembunyikan kekufuran. Ada juga nifaq ‘amali, iaitu sifat atau perangai yang menyerupai sifat orang munafik seperti berdusta, mengkhianati amanah dan melanggar janji. Apabila kita melihat seseorang atau sesuatu kelompok mempunyai satu sifat yang menyerupai nifaq, kita tidak boleh secara automatik menetapkan mereka sebagai munafik dalam pengertian akidah tanpa melihat hakikat yang lain. Inilah salah satu sebab mengapa istilah perlu digunakan dengan cermat.
Dalam ayat ini, perkataan آمَنَّا memang menarik perhatian. Mereka berkata “kami telah beriman”. Jika ucapan itu merupakan pengakuan iman yang hanya dibuat di hadapan orang beriman sedangkan hati menyimpan kekufuran, maka unsur nifaq i‘tiqadi memang sangat kuat. Tetapi kita perlu mengetahui apakah konteks ucapan tersebut menurut tafsiran yang sedang digunakan. Jika yang dimaksudkan ialah Ahli Kitab tertentu yang berkata sesuatu yang menunjukkan penerimaan secara zahir dalam keadaan tertentu, tidak semestinya mereka menjadi munafik dalam istilah khusus. Mereka mungkin masih berada di luar Islam secara zahir dan batin, tetapi menggunakan ucapan yang sesuai dengan keadaan pertemuan.
Oleh itu, jangan jadikan satu perkataan آمَنَّا sebagai satu-satunya dalil untuk mengatakan هُمْ = المنافقون. Al-Quran menggunakan konteks yang lebih luas untuk menentukan identiti kelompok. Bahkan dalam ayat itu sendiri, Allah menyebut mereka sebagai pihak yang mempunyai hubungan tertentu dengan orang beriman dan mempunyai sifat-sifat permusuhan. Kita perlu menggabungkan semua petunjuk tersebut.
Surah Ali ‘Imran sendiri mempunyai perbincangan yang jelas tentang Ahli Kitab dan juga orang munafik. Dalam bahagian awal surah, terdapat perbincangan panjang mengenai Ahli Kitab, kedudukan mereka terhadap Rasulullah ﷺ, sikap mereka terhadap wahyu dan perselisihan mereka. Kemudian terdapat juga ayat-ayat yang membicarakan orang munafik dan orang yang menyembunyikan sesuatu dalam hati. Maka apabila satu ayat berada dalam rangkaian yang mempunyai beberapa kelompok, kita tidak boleh menentukan identiti hanya dengan satu sifat. Kita perlu melihat aliran ayat.
Ini membawa kita kepada satu kaedah penting dalam tafsir: السياق يبين المراد, konteks membantu menjelaskan maksud yang dikehendaki. Dhamir هُمْ tidak berdiri sendiri. Ia datang selepas ayat yang menyebut golongan tertentu dan sifat mereka. Maka rujukannya mesti dibaca melalui konteks. Jika konteks menyebut مِنْ دُونِكُمْ dan kemudian memberikan sifat permusuhan, maka “mereka” ialah golongan yang dimaksudkan oleh peringatan tersebut.
Kita juga perlu melihat ayat 120:
إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ
Jika mendapat sesuatu kebaikan, hal itu menyusahkan mereka; jika kamu ditimpa sesuatu keburukan, mereka bergembira dengannya; dan jika kamu bersabar serta bertakwa, tipu daya mereka tidak akan memudaratkan kamu sedikit pun. Allah meliputi apa yang mereka kerjakan.
Ayat ini menyambung sifat golongan tersebut. Mereka berasa sedih apabila orang beriman mendapat kebaikan dan bergembira apabila orang beriman ditimpa keburukan. Ini menguatkan bahawa هُمْ ialah golongan yang menyimpan permusuhan. Tetapi sekali lagi, sifat tersebut tidak dengan sendirinya memaksa kita menamakan mereka sebagai “munafik” dalam istilah khusus. Ia memberitahu kita keadaan hubungan mereka dengan orang beriman.
Satu lagi perkara yang penting ialah perkataan تُحِبُّونَهُمْ. Allah tidak berkata تُحِبُّونَ الْمُنَافِقِينَ. Jika Allah bermaksud menyebut orang munafik secara khusus sebagai satu kategori yang diketahui, terdapat kemungkinan bahasa lain digunakan. Tetapi Allah memilih dhamir kerana golongan itu telah dikenal melalui konteks sebelumnya. Ini menunjukkan bahawa perkara utama dalam ayat bukan memberi nama baru kepada kelompok tersebut, tetapi membongkar sifat hubungan mereka dengan orang beriman.
Penggunaan dhamir mempunyai fungsi yang sangat kuat. Ayat 118 telah menyebut pihak tersebut secara tidak langsung melalui مِنْ دُونِكُمْ, kemudian sifat-sifat mereka dihuraikan. Apabila masuk ayat 119, Allah menggunakan هُمْ kerana mereka sudah menjadi pihak yang diketahui dalam wacana. Maka هُمْ ialah rujukan kepada pihak yang telah dibincangkan, bukan suatu nama khusus.
Dalam ilmu bahasa, dhamir sering digunakan apabila marji‘nya telah diketahui melalui konteks. Kita tidak perlu mengulang nama setiap kali. Contohnya apabila disebut “Zaid datang. Dia duduk,” perkataan “dia” kembali kepada Zaid. Tetapi dalam al-Quran, kadang-kadang marji‘ tidak disebut dalam bentuk nama khas; ia diketahui melalui sifat dan konteks. Demikian juga هُمْ di sini. Mereka telah dibentuk sebagai satu kelompok melalui ayat 118. Ayat 119 kemudian menggunakan dhamir.
Jika kita mengatakan “هُمْ ialah orang munafik” tanpa perincian, kita sebenarnya sedang melakukan dua langkah sekaligus: pertama menentukan marji‘ dhamir, dan kedua menamakan marji‘ itu. Langkah pertama lebih pasti daripada langkah kedua. Marji‘nya ialah golongan yang dimaksudkan dalam ayat 118. Tetapi penamaan tepat golongan tersebut memerlukan penelitian tafsir.
Oleh itu, lebih selamat dan lebih ilmiah untuk mengatakan: هُمْ merujuk kepada golongan yang disebut dalam konteks ayat 118, iaitu pihak yang dijadikan peringatan supaya orang beriman tidak mengambil mereka sebagai بَطَانَة dan yang mempunyai sifat permusuhan terhadap orang beriman. Dalam tafsiran tertentu golongan ini dikenal pasti sebagai kelompok daripada Ahli Kitab, khususnya Yahudi tertentu; sifat yang disebut juga mempunyai unsur nifaq dan kepura-puraan, tetapi ayat ini tidak boleh diputuskan secara mutlak sebagai khusus kepada semua orang munafik.
Perlu juga dibezakan antara munafik sebagai sifat dan munafik sebagai kelompok sejarah yang mempunyai identiti tertentu. Seseorang boleh mempunyai sifat nifaq tanpa kita mengetahui bahawa dia munafik secara akidah. Begitu juga satu kelompok boleh menunjukkan sifat yang serupa dengan orang munafik dalam satu keadaan tanpa bermakna keseluruhan identiti mereka ialah kelompok munafik. Ini merupakan kaedah yang sangat penting dalam membaca ayat al-Quran.
Jika kita menyebut “mereka berpura-pura” kerana ayat menyebut قَالُوا آمَنَّا, kita boleh memahami makna zahirnya. Tetapi jika kita mengatakan “mereka ialah munafik Madinah”, kita telah membuat satu penetapan sejarah yang memerlukan bukti. Begitu juga jika kita mengatakan “mereka ialah Yahudi secara keseluruhan”, itu juga terlalu luas. Yang lebih tepat ialah golongan yang mempunyai sifat yang disebut oleh ayat dalam konteks yang sedang dibicarakan.
Perkara ini semakin jelas apabila kita melihat bahawa al-Quran tidak mengatakan “semua Ahli Kitab membenci orang beriman”. Sebaliknya, ia menyebut kelompok yang mempunyai sifat tertentu. Bahkan dalam al-Quran terdapat juga Ahli Kitab yang dipuji kerana beriman, takut kepada Allah dan menerima kebenaran. Maka apabila ayat ini difahami sebagai merujuk kepada kelompok tertentu daripada Ahli Kitab, ia tidak boleh diperluaskan menjadi penghukuman terhadap semua Ahli Kitab.
Demikian juga apabila kita bercakap tentang orang munafik. Tidak semua orang yang berada dalam masyarakat Muslim dan melakukan satu tindakan yang menyerupai nifaq boleh dihukum sebagai munafik akidah. Penetapan hakikat hati adalah perkara yang sangat berat. Ayat ini sendiri menutup dengan إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ, bahawa Allah mengetahui segala isi dada. Ini menunjukkan bahawa hakikat batin berada dalam ilmu Allah.
Menariknya, jika هُمْ benar-benar difahami sebagai orang munafik secara khusus, ayat tersebut memberikan satu gambaran tentang mereka yang sangat dekat dengan konsep nifaq: di hadapan orang beriman mereka berkata آمَنَّا, tetapi apabila bersendirian mereka menzahirkan ghayz. Namun apabila هُمْ difahami sebagai pihak lain yang memusuhi orang beriman, ayat tersebut masih menggambarkan satu bentuk kepura-puraan dan permusuhan yang sangat kuat. Maka persamaan moral tidak semestinya memerlukan kesamaan identiti kelompok.
Ini juga membantu kita memahami mengapa perbahasan tafsir tidak boleh hanya berdasarkan terjemahan. Terjemahan “kamu mengasihi mereka” tidak memberitahu siapa “mereka”. Untuk menentukan “mereka”, kita perlu kembali kepada ayat sebelumnya. Dan apabila kita kembali kepada ayat sebelumnya, kita menemukan مِنْ دُونِكُمْ, لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا, وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ, قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ, dan مَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ. Semua ini membentuk identiti melalui sifat.
Jadi, jika seseorang bertanya dengan bentuk yang sangat tepat, “Apakah dhamir هُمْ pada تُحِبُّونَهُمْ adalah orang munafik?”, kita hendaklah menjawab: Dhamir هُمْ itu sendiri tidak bermaksud orang munafik. Ia kembali kepada golongan yang disebut dalam konteks ayat sebelumnya. Golongan tersebut mempunyai sifat-sifat permusuhan, menyembunyikan kebencian dan menzahirkan ucapan yang berbeza daripada keadaan batin. Oleh sebab itu, sifat nifaq memang mempunyai persamaan yang kuat dengan gambaran mereka, tetapi tidak tepat menjadikan “orang munafik” sebagai satu-satunya rujukan dhamir tanpa memperincikan tafsiran dan konteks.
Dalam sebahagian penjelasan tafsir, ayat ini dikaitkan dengan golongan Ahli Kitab yang memusuhi orang Islam. Dalam sebahagian penjelasan lain, sifatnya boleh dilihat lebih umum kepada golongan yang mempunyai permusuhan tersebut. Maka jika tuan mahu menggunakan ayat ini dalam penulisan ilmiah, lafaz yang paling kukuh ialah “golongan yang disebut dalam konteks ayat sebagai pihak yang memusuhi orang beriman”, kemudian jika hendak menyebut tafsiran tertentu, nyatakan bahawa “sebahagian tafsiran mengaitkannya dengan golongan daripada Ahli Kitab” dan jangan terus mengatakan “mereka ialah orang munafik” sebagai satu-satunya tafsiran.
Perlu juga difahami bahawa orang munafik mempunyai ciri khusus yang disebut dalam banyak tempat lain dalam al-Quran. Dalam Surah al-Baqarah, misalnya, Allah menyebut bahawa ada manusia yang berkata mereka beriman kepada Allah dan Hari Akhir sedangkan mereka sebenarnya tidak beriman. Dalam Surah al-Munafiqun pula, Allah secara terang menyebut إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ dan menerangkan sifat mereka. Dalam ayat-ayat seperti itu, nama “munafik” disebut secara langsung. Dalam Ali ‘Imran 119, nama itu tidak disebut. Sebaliknya, kita diberikan gambaran sifat dan hubungan.
Ini bukan bermaksud orang munafik tidak mungkin termasuk dalam sifat tersebut. Sebaliknya, sifat tersebut sangat dekat dengan sifat nifaq. Tetapi terdapat perbezaan antara “ayat menggambarkan sifat nifaq” dengan “ayat secara khusus merujuk kepada kelompok munafik yang dikenali”. Perbezaan inilah yang perlu dijaga.
Kita juga perlu melihat makna آمَنَّا secara kontekstual. Mereka berkata آمَنَّا, bukan نُؤْمِنُ. Kata kerja ini dalam bentuk lampau bermaksud “kami telah beriman”. Ucapan tersebut datang ketika mereka bertemu orang beriman. Jika mereka benar-benar orang munafik, ucapan itu merupakan pengakuan yang tidak selari dengan hati. Jika mereka adalah kelompok lain yang ingin menampilkan suatu sikap tertentu di hadapan orang beriman, ucapan itu juga menunjukkan suatu bentuk komunikasi yang tidak menggambarkan hati mereka. Dalam kedua-dua keadaan, fokus ayat ialah percanggahan antara zahir dan batin.
Tetapi mengapa Allah menyebut وَإِذَا خَلَوْا? Ini menunjukkan bahawa ketika mereka tidak lagi bersama orang beriman, keadaan yang tersembunyi muncul. Jika kita menjadikan mereka orang munafik, ini sangat sesuai dengan konsep nifaq kerana munafik ialah orang yang menzahirkan sesuatu dan menyembunyikan sesuatu yang berlawanan. Tetapi jika kita memahami mereka sebagai kelompok Ahli Kitab yang memusuhi orang beriman, keadaan ini juga boleh berlaku kerana seseorang boleh berkata sesuatu yang lembut di hadapan musuhnya tetapi menyimpan kebencian ketika bersendirian tanpa semestinya dia termasuk dalam definisi nifaq akidah.
Maka konsep nifaq dan konsep permusuhan tersembunyi tidak semestinya sama. Nifaq lebih khusus apabila seseorang menzahirkan iman dan menyembunyikan kekufuran. Permusuhan tersembunyi boleh berlaku pada seseorang yang tidak mengaku sebagai Muslim pun. Dia boleh menyembunyikan kebencian atas sebab sosial atau politik tanpa mengaku bahawa dia beriman. Dalam kes kedua, dia mempunyai kepura-puraan atau tipu daya, tetapi tidak semestinya munafik dari segi istilah akidah.
Ini menjadi satu kunci penting dalam memahami ayat. Jika golongan yang dimaksudkan ialah Ahli Kitab, ucapan آمَنَّا tidak semestinya membawa makna “kami telah masuk Islam secara hakiki”. Ia boleh menjadi ucapan yang digunakan dalam pertemuan tertentu. Jika golongan yang dimaksudkan ialah orang munafik, ucapan tersebut mempunyai makna pengakuan iman yang tidak benar. Kedua-dua pembacaan memerlukan konteks tafsir untuk menentukan yang mana lebih tepat.
Dalam perbahasan rujukan dhamir, kita tidak boleh memaksa satu tafsiran hanya kerana satu sifat kelihatan sangat sesuai dengannya. Contohnya, apabila kita melihat seseorang yang berdusta, kita tidak boleh terus mengatakan dia “munafik” dalam istilah akidah. Kita perlu mengetahui apakah yang didustakan, apakah yang diyakini dalam hati, dan apakah konteksnya. Demikian juga dalam ayat ini.
Satu lagi perkara penting ialah hubungan antara تُحِبُّونَهُمْ dan larangan mengambil mereka sebagai بِطَانَة. Jika mereka benar-benar orang munafik yang berada di tengah masyarakat Islam, konsep بطانة sangat mudah difahami kerana orang munafik boleh menjadi orang yang dekat dengan masyarakat Muslim. Tetapi jika mereka Ahli Kitab yang mempunyai hubungan rapat dengan orang Islam, mereka juga boleh menjadi بطانة. Maka istilah itu sendiri tidak menyelesaikan persoalan identiti.
Oleh itu, jangan menggunakan ayat ini sebagai dalil tunggal untuk menetapkan bahawa “orang munafik ialah orang yang kamu cintai sedangkan mereka tidak mencintai kamu”. Itu terlalu sempit. Ayat sedang membicarakan suatu kelompok yang mempunyai sifat tertentu. Orang munafik boleh memiliki sifat tersebut, tetapi ayat itu tidak perlu ditafsirkan secara eksklusif sebagai definisi orang munafik.
Sebaliknya, jika seseorang berkata “dhamir هُمْ sama sekali tidak mungkin merujuk kepada orang munafik”, itu juga terlalu keras. Mengapa? Kerana sifat yang disebut sangat hampir dengan sifat nifaq, dan dalam konteks tertentu, orang munafik boleh termasuk dalam pihak yang dimaksudkan. Apa yang perlu ditolak ialah dakwaan kepastian mutlak tanpa perincian, bukan kemungkinan bahawa sebahagian tafsiran memasukkan mereka.
Maka kaedah yang lebih kuat ialah mengatakan: Rujukan asal dhamir ialah golongan yang disebut dalam ayat 118. Adapun menentukan bahawa golongan itu secara khusus ialah orang munafik memerlukan penelitian tafsir. Ayat 119 mengandungi sifat yang sangat menyerupai nifaq, khususnya ucapan “آمَنَّا” yang bertentangan dengan keadaan batin, tetapi sifat tersebut tidak dengan sendirinya menjadi bukti bahawa marji‘ dhamir mesti dinamakan “orang munafik”.
Ini juga merupakan cara yang lebih tepat untuk mengajar masyarakat. Jika kita terlalu cepat mengatakan “mereka ialah munafik”, orang mungkin menganggap semua sifat tersebut hanya berkaitan dengan orang Islam yang berpura-pura. Padahal ayat mempunyai konteks hubungan dengan pihak luar dan permusuhan terhadap orang beriman. Sebaliknya jika kita hanya mengatakan “mereka ialah Ahli Kitab”, kita mungkin mengabaikan dimensi kepura-puraan yang sangat kuat dalam ayat. Maka perlu dijelaskan bahawa yang pasti ialah sifat dan konteks, manakala penamaan kelompok memerlukan perincian tafsir.
Dalam membaca al-Quran, kita hendaklah membezakan antara apa yang ayat sebut dengan jelas dan apa yang kita simpulkan daripada konteks. Yang disebut dengan jelas ialah “mereka”, mereka tidak mengasihi orang beriman, mereka berkata “kami beriman” ketika bertemu, mereka menggigit jari ketika bersendirian kerana ghayz. Yang disimpulkan melalui konteks ialah siapa kelompok tersebut. Oleh itu, penulisan yang ilmiah hendaklah membezakan kedua-duanya.
Dhamir هُمْ sendiri ialah bentuk orang ketiga jamak. Ia menunjukkan bahawa pihak tersebut sedang dibicarakan sebagai “mereka”, bukan sedang dipanggil secara langsung pada awal ayat. Kemudian pada وَلَا يُحِبُّونَكُمْ, mereka menjadi subjek dan orang beriman menjadi objek. Ini menunjukkan bahawa هُمْ mempunyai satu marji‘ yang sama sepanjang rangkaian tersebut. Tidak ada sebab nahu untuk menjadikan هُمْ dalam تُحِبُّونَهُمْ sebagai satu kelompok dan هُمْ dalam لَا يُحِبُّونَكُمْ sebagai kelompok lain. Kedua-duanya adalah pihak yang sama.
Kemudian dalam وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا, subjek tersembunyi pada لَقُوكُمْ ialah “mereka”. Dalam قَالُوا, waw jamaah juga kembali kepada “mereka”. Dalam وَإِذَا خَلَوْا, waw jamaah kembali kepada “mereka”. Dalam عَضُّوا, waw jamaah kembali kepada “mereka”. Maka sekali lagi, satu rangkaian yang sangat kukuh terbentuk. Dhamir هُمْ menjadi titik awal kepada satu siri tindakan kelompok tersebut.
Dengan demikian, jika kita hendak mengetahui siapakah هُمْ, kita perlu kembali kepada kelompok yang menjadi objek pembicaraan sejak ayat 118. Bukan mengambil perkataan “munafik” daripada mana-mana ayat lain lalu memasukkannya secara automatik ke sini. Inilah disiplin tafsir yang perlu dijaga.
Perkara ini juga menunjukkan bahawa konteks lebih kuat daripada andaian yang dibina hanya atas satu perkataan. Jika seseorang membaca قَالُوا آمَنَّا lalu terus mengatakan “ini pasti munafik”, dia telah melangkau beberapa lapisan konteks. Sebaliknya jika dia membaca مِنْ دُونِكُمْ lalu terus mengatakan “ini pasti bukan munafik”, dia juga mungkin terlalu cepat. Kedua-dua kesimpulan memerlukan penelitian.
Dalam bahasa yang lebih mudah tetapi tetap tepat: “هُمْ” ialah mereka yang Allah sedang bicarakan; siapa mereka secara khusus ditentukan oleh konteks, bukan oleh dhamir itu sendiri. Dalam konteks Ali ‘Imran 118–120, mereka ialah golongan yang memusuhi orang beriman dan yang tidak wajar dijadikan sebagai بطانة. Tafsiran yang mengaitkan mereka dengan Ahli Kitab mempunyai asas yang kuat dalam perbincangan tafsir. Sifat yang mereka lakukan pula mempunyai unsur yang sangat jelas menyerupai nifaq. Oleh itu, tidak tepat menyempitkan ayat dengan mengatakan “هُمْ pasti orang munafik” tanpa menyebut perincian tersebut.
Jika tuan mahu menggunakan istilah orang munafik dalam artikel, bentuk yang lebih berhati-hati ialah: “Golongan yang dirujuk oleh dhamir هُمْ dalam ayat ini mempunyai sifat yang menyerupai sifat nifaq, bahkan gambaran mereka ketika berkata آمَنَّا kemudian menyembunyikan kebencian menunjukkan unsur kepura-puraan yang sangat jelas. Namun rujukan dhamir itu hendaklah dikembalikan terlebih dahulu kepada golongan yang disebut dalam ayat sebelumnya, dan sebahagian tafsiran mengaitkannya dengan golongan daripada Ahli Kitab yang memusuhi orang beriman. Maka tidak wajar menjadikan istilah ‘orang munafik’ sebagai satu-satunya penentuan marji‘ dhamir tanpa perincian.”
Ungkapan seperti ini lebih kuat kerana ia tidak menolak sifat nifaq, tetapi juga tidak memaksa satu identiti yang tidak disebut secara langsung oleh lafaz ayat. Ia memberi ruang kepada tafsiran yang berbeza sambil mengekalkan perkara yang disepakati oleh konteks.
Perlu juga disebut bahawa istilah أهل الكتاب dan المنافقون tidak semestinya saling menafikan dari sudut tertentu apabila kita membincangkan sifat individu. Seseorang boleh mempunyai latar tertentu dan melakukan perbuatan nifaq dari segi bahasa atau akhlak. Tetapi dari segi kategori agama, Ahli Kitab mempunyai kedudukan yang berbeza daripada orang munafik Muslim yang menzahirkan Islam dan menyembunyikan kufur. Oleh itu, jangan mencampurkan kategori-kategori tersebut.
Jika golongan dalam ayat ialah Ahli Kitab yang memusuhi orang beriman, maka mereka tetap boleh mempunyai sifat kepura-puraan dalam interaksi. Tetapi mereka tidak semestinya “munafik” dalam pengertian khusus kerana mereka mungkin tidak mengaku sebagai Muslim. Nifaq akidah memerlukan seseorang menzahirkan iman Islam sedangkan menyembunyikan kufur. Jika seseorang sejak awal berada di luar Islam dan tidak mendakwa dirinya Muslim, dia tidak dinamakan munafik akidah hanya kerana dia berpura-pura baik di hadapan orang Islam.
Ini merupakan perincian yang sangat penting dalam aqidah dan tafsir. Jangan menjadikan setiap perbuatan yang kelihatan seperti nifaq sebagai نفاق اعتقادي. Al-Quran dan Sunnah mempunyai istilah yang lebih khusus. Dalam kehidupan manusia, sifat nifaq boleh muncul sebagai perangai, tetapi hukum terhadap akidah seseorang tidak boleh dibina hanya berdasarkan satu sifat.
Ayat 119 sebenarnya sangat kaya kerana ia memperlihatkan suatu bentuk komunikasi yang bertentangan. Mereka berkata آمَنَّا, tetapi hati mereka dipenuhi الْغَيْظِ. Ini menunjukkan bahawa ucapan seseorang boleh menjadi alat untuk menyembunyikan sesuatu. Tetapi Allah mengetahui hakikat itu. Maka ayat ini mengajar kita supaya tidak mudah tertipu, tetapi pada masa yang sama tidak mengambil alih tugas Allah dalam menentukan perkara ghaib hati manusia.
Apabila seseorang bertanya “adakah mereka munafik?”, jawapan yang paling aman ialah: jika yang dimaksudkan dengan “munafik” ialah orang yang menzahirkan iman sedangkan menyembunyikan kufur, maka ayat ini mempunyai gambaran yang sangat dekat dengan konsep tersebut, tetapi penentuan bahawa dhamir itu secara khusus merujuk kepada golongan munafik memerlukan sandaran tafsir. Jika yang dimaksudkan ialah orang yang mempunyai sifat nifaq seperti berpura-pura, menyembunyikan permusuhan dan menzahirkan sesuatu yang berbeza daripada batin, maka sifat itu jelas terdapat dalam gambaran ayat.
Ini juga menjelaskan mengapa perbahasan مرجع الضمير tidak boleh dicampur dengan perbahasan حكم الأشخاص. Menentukan “siapa yang dimaksudkan” ialah satu persoalan tafsir. Menentukan “apakah hukum akidah mereka” ialah persoalan lain. Menentukan “adakah semua individu dalam kelompok tersebut mempunyai sifat yang sama” ialah persoalan ketiga. Jangan jadikan ketiga-tiga perkara ini sebagai satu perkara.
Dhamir هُمْ kembali kepada satu kelompok. Tetapi tidak semestinya setiap individu dalam suatu kelompok yang luas memiliki setiap sifat yang disebut jika kelompok tersebut difahami secara umum. Sebab itu tafsir sering memperincikan bahawa yang dimaksudkan ialah golongan tertentu atau individu tertentu daripada suatu kaum, bukan semua anggota kaum. Ini sangat penting dalam membaca ayat yang membicarakan kelompok manusia.
Jika kita melihat ayat 118 secara teliti, Allah tidak berkata “jangan ambil semua orang selain kamu sebagai teman”. Sebaliknya Allah memberikan sifat: mereka tidak berhenti melakukan kerosakan, mereka menginginkan kesusahan kamu, kebencian telah nyata daripada mulut mereka dan apa yang tersembunyi dalam dada lebih besar. Maka yang menjadi objek larangan ialah pihak yang mempunyai sifat tersebut. Ini sekali lagi menunjukkan bahawa identiti mereka perlu dibaca melalui sifat, bukan label semata-mata.
Maka apabila ayat 119 mengatakan تُحِبُّونَهُمْ, Allah sedang menegur orang beriman kerana memberikan kasih atau kecenderungan kepada pihak yang menurut ayat sebelumnya menyimpan permusuhan. Teguran itu menjadi lebih tajam kerana pihak tersebut tidak membalas kasih tersebut. Mereka لَا يُحِبُّونَكُمْ. Bahkan apabila bersendirian mereka berada dalam keadaan ghayz. Maka masalah yang Allah tonjolkan ialah orang beriman memberikan kepercayaan atau kasih kepada pihak yang tidak mempunyai hubungan hati yang sama.
Jika pihak tersebut adalah orang munafik, teguran ini sangat jelas: orang beriman mengasihi orang yang pada zahirnya mengaku beriman tetapi pada batinnya memusuhi mereka. Jika pihak tersebut adalah Ahli Kitab yang memusuhi orang Islam, teguran juga jelas: orang beriman memberikan kasih dan kepercayaan kepada pihak luar yang sebenarnya tidak membalasnya dan bahkan menyimpan kebencian. Kedua-dua bacaan mempunyai pengajaran, tetapi identiti khusus perlu dikaitkan dengan tafsiran yang dipilih.
Ada juga perbezaan antara “mengasihi” dalam ayat dan “mengambil sebagai بطانة”. Ayat 118 memberi larangan mengambil mereka sebagai orang kepercayaan yang sangat rapat. Ayat 119 menyebut تُحِبُّونَهُمْ. Maka “kasih” dalam ayat bukan semestinya sekadar perasaan neutral. Ia berada dalam rangka hubungan yang boleh membawa kepada kepercayaan dan kedekatan. Ini menjadikan peringatan Allah lebih kuat: jangan memberikan kedudukan hati dan kepercayaan kepada pihak yang menurut wahyu menyimpan permusuhan.
Apabila orang beriman terlalu mengasihi pihak yang memusuhi mereka, mereka mungkin gagal melihat hakikat yang ada di belakang kata-kata. Ayat 119 membongkar hakikat itu. Mereka berkata آمَنَّا, tetapi apabila bersendirian mereka menggigit jari. Maka jangan jadikan kata-kata sebagai satu-satunya ukuran. Lihat konteks, sifat, tindakan dan apa yang Allah ajarkan.
Tetapi sekali lagi, ini tidak bermaksud setiap manusia mesti dicurigai. Islam tidak mengajar manusia hidup dalam paranoia. Ayat itu mempunyai konteks yang khusus dan sifat yang jelas. Jika seseorang tidak memiliki sifat tersebut, tidak boleh dia dihukum hanya kerana berasal daripada kelompok tertentu. Ini juga merupakan prinsip keadilan dalam al-Quran.
Dalam konteks ini, kita dapat memahami mengapa menyebut “mereka ialah orang munafik” tanpa perincian boleh membawa masalah. Pembaca mungkin terus menganggap bahawa semua orang yang bukan daripada kalangan Muslim ialah munafik jika mereka menyembunyikan permusuhan. Ini salah dari segi istilah. Munafik ialah orang yang menzahirkan sesuatu yang berbeza daripada hakikat iman dalam konteks tertentu. Orang yang secara terang-terangan tidak beriman tidak dinamakan munafik hanya kerana dia memusuhi Islam.
Sebaliknya, jika kita terlalu berhati-hati sehingga mengatakan “langsung tidak ada kaitan dengan nifaq”, kita juga kehilangan makna penting ayat. قَالُوا آمَنَّا dan خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ jelas menggambarkan percanggahan antara ucapan di hadapan dan keadaan batin ketika bersendirian. Ini adalah sifat kepura-puraan yang sangat dekat dengan konsep nifaq. Maka perbincangan yang benar ialah membezakan antara sifat nifaq dengan penamaan kelompok sebagai المنافقون.
Satu lagi kaedah yang penting ialah melihat penggunaan dhamir dalam ayat selepasnya. Dalam 3:120, إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ — jika kamu mendapat kebaikan, hal itu menyusahkan mereka. Dhamir هُمْ di sini jelas kembali kepada golongan yang sama. Mereka tidak suka melihat orang beriman mendapat kebaikan. وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا — jika kamu ditimpa keburukan, mereka bergembira. Ini mengukuhkan sifat permusuhan. Tetapi sekali lagi, ayat tidak menyebut “orang munafik”. Ia terus menggunakan dhamir kerana pihak tersebut sudah diketahui melalui konteks.
Ini menunjukkan bahawa rujukan dhamir adalah stabil merentasi ayat 119 dan 120. Jika kita mahu menamakan mereka sebagai “orang munafik”, kita perlu membuat penamaan terhadap keseluruhan kelompok yang mempunyai sifat tersebut. Tetapi al-Quran sendiri memilih untuk mengekalkan dhamir. Ini memberi kita isyarat supaya kita berhati-hati dalam mengembangkan rujukan tersebut.
Dari segi bahasa, هُمْ ialah dhamir bagi pihak ketiga jamak. Dalam تُحِبُّونَهُمْ, “kamu” ialah subjek dan “mereka” ialah objek. Dalam لَا يُحِبُّونَكُمْ, “mereka” menjadi subjek dan “kamu” menjadi objek. Perubahan ini sangat indah: أنتم → هم → هم → أنتم. Orang beriman mengasihi mereka; mereka tidak mengasihi orang beriman; mereka bertemu orang beriman; mereka bersendirian lalu menunjukkan kebencian. Seluruh struktur menjadikan hubungan dua pihak sangat jelas.
Jika “هُمْ” bermaksud orang munafik, maka ayat menggambarkan bahawa orang beriman mengasihi golongan yang secara batin tidak beriman kepada mereka. Jika “هُمْ” bermaksud kelompok daripada Ahli Kitab yang memusuhi orang beriman, ayat menggambarkan bahawa orang beriman mempunyai hubungan baik dengan mereka sedangkan mereka menyimpan kebencian. Kedua-duanya memberikan pengajaran bahawa orang beriman perlu mempunyai basirah dalam memberikan kepercayaan.
Tetapi persoalan yang lebih tepat bukan “adakah mereka munafik semata-mata?”, tetapi “siapakah kelompok yang dirujuk oleh dhamir هُمْ menurut konteks ayat?” Apabila soalan diubah dengan cara ini, jawapan menjadi lebih tepat. Dhamir itu kembali kepada pihak yang disebut dalam ayat 118. Kemudian tafsiran terhadap pihak tersebut perlu dikaji. Sebahagian tafsiran mengaitkannya dengan Ahli Kitab tertentu. Sifat mereka mempunyai unsur nifaq dan kepura-puraan. Maka istilah “munafik” boleh digunakan untuk menerangkan sifat, tetapi tidak semestinya sebagai identiti eksklusif kelompok.
Inilah perbezaan yang perlu dipertahankan dalam penulisan ilmiah. Jika kita mengatakan “mereka ialah munafik” secara mutlak, pembaca mungkin menyangka perkara tersebut merupakan tafsiran tunggal yang tidak mempunyai perincian. Jika kita mengatakan “mereka bukan munafik sama sekali”, pembaca pula mungkin menganggap unsur kepura-puraan dalam ayat tidak berkaitan dengan nifaq. Kedua-duanya tidak menggambarkan keseluruhan isu.
Lebih tepat dikatakan bahawa ayat ini menggambarkan suatu kelompok yang menyimpan permusuhan terhadap orang beriman dan menzahirkan ucapan yang berbeza daripada keadaan batin mereka. Gambaran tersebut mempunyai unsur nifaq yang sangat jelas. Namun rujukan dhamir hendaklah dikembalikan kepada kelompok yang disebut dalam ayat sebelumnya, dan identiti kelompok itu mempunyai perincian dalam tafsir, termasuk tafsiran yang mengaitkannya dengan Ahli Kitab tertentu.
Dengan cara ini, kita dapat memahami mengapa perkataan هُمْ tidak boleh diterjemahkan sebagai “orang munafik” secara langsung. Terjemahan yang tepat tetap “mereka”. Kemudian nota tafsir menjelaskan siapa yang dimaksudkan dengan “mereka”. Ini merupakan disiplin penting dalam terjemahan al-Quran. Dhamir ialah dhamir. Tafsiran ialah tafsiran. Jangan mencampurkan tafsiran ke dalam teks sehingga pembaca menyangka nama kelompok itu memang terdapat pada lafaz ayat.
Dalam Bahasa Melayu, “kamu mengasihi mereka” tidak memberitahu siapa mereka. Maka jika seseorang menulis “kamu mengasihi orang munafik” sebagai terjemahan terus, dia sebenarnya telah memasukkan tafsiran ke dalam terjemahan. Jika tafsirnya memang menyatakan demikian, ia boleh dijelaskan dalam nota atau huraian. Tetapi sebagai terjemahan lafaz, هُمْ ialah “mereka”.
Ini sangat penting bagi projek perbahasan tuan kerana tajuknya ialah “Perbahasan Tentang Adakah Dhamir هُمْ Pada Perkataan تُحِبُّونَهُمْ Adalah Orang Munafik.” Tajuk tersebut sendiri menunjukkan bahawa persoalannya bukan sekadar mencari terjemahan, tetapi mengkaji marji‘ dhamir. Maka perlu dikekalkan perbezaan antara lafaz dan tafsiran.
Dari sudut kaedah, apabila kita mahu menentukan marji‘ dhamir, kita melihat kata nama atau kelompok yang telah disebut sebelumnya, sifat yang mengiringinya, konteks ayat dan kesinambungan ayat selepasnya. Dalam ayat 118, kelompok itu diperkenalkan sebagai pihak مِنْ دُونِكُمْ dan diberikan sifat permusuhan. Dalam ayat 119, mereka menjadi هُمْ. Dalam ayat 120, mereka terus menjadi هُمْ. Maka marji‘ yang paling dekat dan paling kuat ialah golongan yang dimaksudkan dalam ayat 118.
Apakah mereka orang munafik? Di sinilah kita perlu mengatakan bahawa tidak boleh diputuskan hanya daripada dhamir. Jika tafsiran tertentu menentukan mereka sebagai orang munafik, maka kita menyebutnya sebagai tafsiran tersebut. Jika tafsiran lain menentukan mereka sebagai Ahli Kitab tertentu, kita menyebutnya demikian. Tetapi jangan mengubah perbezaan tafsir menjadi pertentangan yang tidak perlu.
Perlu juga diingat bahawa istilah بطانة sangat penting dalam memahami konteks. Orang yang menjadi بطانة ialah orang yang sangat rapat, mengetahui rahsia, strategi dan keadaan dalaman. Maka larangan tersebut tidak semestinya bermaksud larangan mutlak daripada semua bentuk hubungan sosial. Fokusnya ialah menjadikan pihak yang mempunyai sifat permusuhan sebagai orang kepercayaan yang sangat rapat. Apabila ayat 119 menyebut تُحِبُّونَهُمْ, ia menunjukkan bahawa hubungan orang beriman dengan mereka telah sampai kepada tahap kasih atau kecenderungan yang perlu diperhatikan.
Jika golongan itu orang munafik, bahayanya ialah mereka berada di dalam lingkungan masyarakat Muslim tetapi menyimpan sesuatu yang berlawanan. Jika golongan itu Ahli Kitab tertentu, bahayanya ialah orang beriman memberikan kepercayaan yang terlalu dalam kepada pihak yang sebenarnya menyimpan permusuhan. Dalam kedua-dua keadaan, pengajaran utama ialah jangan memberikan kepercayaan buta kepada pihak yang telah nyata sifat permusuhannya.
Namun ayat ini tidak mengajar bahawa semua hubungan dengan Ahli Kitab adalah salah. Bahkan al-Quran mempunyai hukum dan panduan tersendiri mengenai hubungan dengan mereka. Yang ditekankan di sini ialah golongan yang mempunyai sifat yang disebut. Ini sekali lagi menunjukkan mengapa kita tidak boleh menjadikan هُمْ sebagai label terhadap seluruh kaum.
Begitu juga, tidak semua orang munafik berada di luar masyarakat Islam secara zahir. Bahkan sifat nifaq boleh menyebabkan seseorang kelihatan seperti sebahagian daripada masyarakat Muslim. Maka jika seseorang mahu memasukkan orang munafik dalam tafsiran, dia perlu menerangkan bahawa “مِنْ دُونِكُمْ” boleh difahami dari sudut hakikat iman, bukan semata-mata dari sudut identiti sosial. Tetapi ini ialah satu lapisan tafsiran, bukan makna automatik dhamir.
Kita juga boleh melihat bahawa ayat 119 tidak menyebut يُبْغِضُونَكُمْ atau “mereka membenci kamu” pada tempat tersebut, tetapi لَا يُحِبُّونَكُمْ, “mereka tidak mengasihi kamu”. Kemudian sifat ghayz disebut secara lebih kuat apabila mereka bersendirian. Ini menunjukkan peningkatan dari tidak mengasihi kepada keadaan marah yang membuak. Mereka bukan sekadar tidak mempunyai kasih, tetapi hati mereka mengandungi kebencian dan ghayz. Sifat ini sekali lagi menjadi asas untuk mengenal golongan tersebut.
Jika kita mahu menggunakan istilah “munafik” dalam perbahasan, kita perlu berhati-hati membezakan nifaq dengan ghayz. Ghayz ialah keadaan marah. Nifaq ialah keadaan batin yang berbeza daripada zahir, khususnya dalam iman. Ayat ini menyebut kedua-dua unsur: ucapan آمَنَّا dan keadaan الْغَيْظِ. Tetapi ia tidak menyebut nama “munafik”. Maka kita boleh mengatakan bahawa terdapat unsur nifaq, tetapi tidak semestinya mengatakan bahawa dhamir itu adalah definisi kelompok munafik.
Satu lagi perkara yang perlu diperhatikan ialah “orang munafik” dalam penggunaan al-Quran mempunyai kategori yang jelas. Apabila Allah menyebut الْمُنَافِقُونَ, ia merupakan kata nama yang menunjukkan satu kelompok yang mempunyai sifat nifaq. Dalam Ali ‘Imran 119, Allah menggunakan هُمْ. Ini menunjukkan bahawa kelompok tersebut sudah diketahui melalui konteks, bukan diperkenalkan dengan nama “munafik”. Oleh itu, jika kita hendak mengatakan bahawa mereka ialah munafik, kita sedang melakukan satu langkah tafsiran yang perlu disokong oleh konteks.
Jika dibandingkan dengan ayat-ayat yang menyebut munafik secara jelas, kita akan mendapati terdapat penekanan terhadap pengakuan iman yang palsu, penyembunyian kekufuran dan usaha menipu orang beriman. Ayat 119 memang mempunyai unsur yang serupa, tetapi persamaan tidak semestinya identiti. Ini seperti seseorang yang mempunyai sifat berani tidak semestinya termasuk dalam setiap kelompok yang dinamakan “orang berani”. Sifat dan kategori adalah dua perkara.
Dalam penulisan tafsir, perbezaan antara “sifat” dan “musamma” sangat penting. صفة ialah ciri. مسمى ialah sesuatu yang dinamakan dengan nama tertentu. Dhamir هُمْ merujuk kepada musamma yang ditentukan oleh konteks. Sifat mereka ialah tidak mengasihi orang beriman, menyimpan kebencian, berkata “kami beriman” dan menanggung ghayz. Apabila kita hendak menamakan musamma itu “orang munafik”, kita memerlukan bukti tambahan.
Maka jawapan yang paling cermat ialah: Dhamir هُمْ pada تُحِبُّونَهُمْ tidak boleh diterjemahkan atau ditetapkan secara automatik sebagai “orang munafik”. Ia merujuk kepada golongan yang telah disebut secara konteks dalam ayat sebelumnya. Golongan tersebut mempunyai sifat yang sangat dekat dengan nifaq, dan sebahagian tafsiran boleh mengaitkan unsur tersebut dengan orang munafik, tetapi konteks ayat juga mempunyai hubungan yang kuat dengan kelompok daripada Ahli Kitab yang memusuhi orang beriman. Oleh itu, “mereka” ialah terjemahan lafaz, manakala “orang munafik” ialah satu penentuan tafsir yang perlu disebut dengan perincian, bukan dianggap sebagai makna literal dhamir.
Ini juga menjaga ketepatan dalam menafsirkan al-Quran. Kita tidak boleh membiarkan istilah tertentu mengambil alih makna ayat. Apabila Allah berkata هُمْ, kita berkata “mereka”. Kemudian kita jelaskan bahawa mereka ialah golongan yang dimaksudkan dalam konteks. Jika terdapat beberapa pandangan tentang identiti mereka, kita bentangkan pandangan tersebut secara adil. Dengan cara ini, pembaca dapat membezakan teks al-Quran daripada huraian mufassir.
Dalam konteks ayat 118–120, satu perkara yang tidak boleh dinafikan ialah golongan tersebut bukan golongan yang mempunyai hubungan kasih yang sihat dengan orang beriman. Mereka mahu orang beriman berada dalam kesusahan. Kebencian telah keluar daripada mulut mereka. Apa yang mereka sembunyikan lebih besar. Mereka tidak mengasihi orang beriman. Apabila bertemu, mereka berkata “kami beriman”. Apabila bersendirian, mereka menanggung ghayz. Apabila orang beriman mendapat kebaikan, mereka bersedih; apabila orang beriman mendapat keburukan, mereka bergembira. Semua ini menunjukkan permusuhan yang sangat kuat.
Justeru, sama ada kita menamakan mereka sebagai golongan tertentu daripada Ahli Kitab atau membincangkan kemungkinan sifat nifaq, kita tidak boleh menghilangkan inti ayat: mereka ialah pihak yang mempunyai permusuhan tersembunyi terhadap orang beriman dan tidak wajar diberikan kepercayaan yang menjadikan mereka بطانة. Inilah konteks yang melahirkan dhamir هُمْ.
Adapun persoalan “adakah mereka orang munafik?” perlu dijawab dengan istilah yang tepat: Ada unsur nifaq pada gambaran mereka, tetapi tidak semestinya dhamir itu secara eksklusif merujuk kepada golongan munafik sebagai kategori yang disebut dalam ayat-ayat lain. Jika seorang penulis mahu memilih satu tafsiran yang menyatakan mereka orang munafik, dia hendaklah menyebut bahawa itu ialah tafsiran berdasarkan konteks tertentu, bukan menjadikan lafaz هُمْ sendiri sebagai bukti bahawa mereka ialah munafik.
Dengan demikian, kita dapat mengelakkan dua kesilapan. Kesilapan pertama ialah terlalu cepat mengatakan “mereka ialah munafik” sehingga mengabaikan tafsiran yang mengaitkan mereka dengan Ahli Kitab tertentu. Kesilapan kedua ialah terlalu cepat mengatakan “mereka bukan munafik” sehingga mengabaikan sifat kepura-puraan yang jelas dalam ayat. Jalan yang lebih tepat ialah mengakui bahawa ayat menggambarkan sifat yang sangat dekat dengan nifaq, tetapi identiti marji‘ dhamir perlu ditentukan melalui konteks dan tafsiran.
Pada akhirnya, هُمْ pada تُحِبُّونَهُمْ adalah satu dhamir yang sangat ringkas tetapi membawa kita kepada satu perbahasan yang luas tentang hubungan orang beriman dengan pihak yang memusuhi mereka. Dhamir itu bukan nama kelompok. Ia adalah kata ganti bagi pihak yang telah dibicarakan. Dalam ayat sebelumnya, pihak tersebut disebut sebagai orang yang tidak wajar dijadikan بطانة kerana mereka mempunyai sifat permusuhan. Kemudian ayat 119 menyebut mereka sebagai هُمْ. Maka rujukan paling asas ialah golongan tersebut. Adapun apakah mereka secara khusus orang munafik, Ahli Kitab tertentu, atau kelompok lain yang mempunyai sifat tersebut, itu ialah persoalan tafsir yang perlu diperincikan.
Jika hendak dirumuskan dalam satu ungkapan yang sangat tepat, maka boleh dikatakan:
Dhamir هُمْ pada تُحِبُّونَهُمْ bukanlah lafaz yang secara zatnya bermaksud “orang munafik”. Dhamir itu bermaksud “mereka” dan kembali kepada golongan yang menjadi perbincangan dalam ayat sebelumnya. Mereka ialah pihak yang Allah sifatkan sebagai menyimpan permusuhan terhadap orang beriman, menginginkan kesusahan mereka dan menyembunyikan kebencian yang lebih besar daripada apa yang mereka zahirkan. Gambaran mereka berkata آمَنَّا ketika bertemu orang beriman kemudian menyimpan الغَيْظ ketika bersendirian mempunyai unsur nifaq yang sangat jelas, tetapi hal itu tidak dengan sendirinya menjadikan rujukan dhamir secara mutlak dan eksklusif sebagai “orang munafik”. Dalam tafsiran yang mengaitkannya dengan Ahli Kitab tertentu, sifat kepura-puraan tersebut tetap dapat difahami tanpa menjadikan mereka munafik akidah.
Ini merupakan perbezaan yang perlu dijaga agar tafsir tidak bercampur antara makna lafaz, rujukan dhamir dan hukum terhadap kelompok manusia. هُمْ ialah dhamir. مرجع الضمير ialah golongan yang dimaksudkan dalam konteks. النفاق pula ialah satu sifat atau kategori tertentu. Ketiga-tiganya berkaitan tetapi tidak boleh disamakan secara automatik.
Maka apabila dibaca هَٰأَنتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ, maksudnya ialah: “Inilah kamu; kamu mengasihi mereka.” Orang beriman ialah أنتم, manakala pihak yang dibicarakan ialah هم. Kemudian وَلَا يُحِبُّونَكُمْ menunjukkan mereka tidak membalas kasih tersebut. وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا menunjukkan bahawa apabila mereka berhadapan dengan orang beriman, mereka mengeluarkan ucapan yang kelihatan baik. وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ membongkar keadaan batin mereka ketika tidak lagi berhadapan dengan orang beriman. Keseluruhan struktur ini menunjukkan bahawa Allah sedang mendedahkan hakikat suatu kelompok yang mempunyai jurang besar antara penampilan dan keadaan hati.
Dan apabila kita bertanya apakah jurang itu disebut nifaq, jawapannya ialah: dari sudut sifat, ia mempunyai unsur nifaq yang nyata; dari sudut penentuan marji‘, kita perlu kembali kepada konteks ayat dan tafsiran ulama, bukan memaksa bahawa setiap penggunaan dhamir هُمْ dalam ayat ini mesti bermaksud “orang munafik”.
Perbahasan ini juga menunjukkan bahawa al-Quran mendidik kita supaya tidak tergesa-gesa memberikan label kepada manusia. Allah mengetahui isi dada. Kita mengetahui perkara yang Allah dedahkan melalui wahyu. Jika wahyu menyebut sesuatu kelompok dengan sifat tertentu, kita terima sifat tersebut. Jika wahyu tidak menyebut nama kelompok secara langsung, kita hendaklah berhati-hati dalam memberikan nama. Ini lebih selamat dalam tafsir dan lebih dekat kepada disiplin ilmiah.
Oleh sebab itu, jika seseorang bertanya, “Adakah هُمْ dalam تُحِبُّونَهُمْ itu orang munafik?”, jawapan yang paling kuat bukan “ya” secara mutlak dan bukan juga “tidak” secara mutlak. Jawapan yang lebih tepat ialah: Dhamir itu merujuk kepada golongan yang menjadi sasaran peringatan dalam ayat 118–119. Mereka mempunyai sifat permusuhan dan kepura-puraan yang sangat jelas. Unsur nifaq terdapat dalam gambaran mereka, tetapi penamaan mereka sebagai orang munafik secara khusus bergantung kepada tafsiran tentang identiti kelompok tersebut. Terdapat tafsiran yang mengaitkannya dengan golongan daripada Ahli Kitab yang memusuhi orang beriman, dan tidak tepat menghapuskan perincian tersebut dengan hanya mengatakan “mereka ialah munafik”.
Dengan itu, kita dapat memahami bahawa kekuatan ayat bukan terletak pada label munafik, tetapi pada pendedahan Allah terhadap hakikat hubungan antara dua kelompok. Orang beriman mengasihi mereka. Mereka tidak mengasihi orang beriman. Mereka bertemu lalu berkata آمَنَّا. Mereka bersendirian lalu menanggung الْغَيْظ. Mereka melihat kebaikan menimpa orang beriman lalu bersedih. Mereka melihat keburukan menimpa orang beriman lalu bergembira. Inilah hakikat yang Allah mahu orang beriman ketahui supaya mereka tidak memberikan kepercayaan secara membuta tuli kepada pihak yang menyimpan permusuhan.
Maka هُمْ ialah “mereka”, tetapi siapa “mereka” hendaklah dibaca melalui seluruh konteks. Dan apabila seluruh konteks dibaca, kita mendapati bahawa mereka ialah golongan yang memiliki sifat permusuhan terhadap orang beriman sebagaimana yang disebut dalam ayat 118 dan diteruskan dalam ayat 119–120. Sifat mereka mempunyai persamaan yang sangat kuat dengan nifaq, tetapi persoalan sama ada mereka ialah golongan munafik secara istilah khusus hendaklah dikembalikan kepada perincian tafsir.
Kesimpulan terakhirnya ialah: jangan menukar dhamir menjadi nama kelompok tanpa dalil. هُمْ bermaksud “mereka”. مرجع الضمير ialah golongan yang telah disebut secara konteks. Mereka mempunyai sifat-sifat yang dinyatakan Allah. Jika sebahagian tafsiran menyebut mereka sebagai Ahli Kitab tertentu, kita nyatakan demikian. Jika ada perbincangan yang mengaitkan sifat tersebut dengan orang munafik, kita nyatakan bahawa unsur nifaq memang jelas. Tetapi kita tidak boleh mengatakan bahawa lafaz هُمْ itu sendiri bermaksud المنافقون. Itu merupakan langkah tafsiran, bukan makna nahu bagi dhamir tersebut.
Dan justeru itu, apabila membaca تُحِبُّونَهُمْ, hendaklah difahami bahawa Allah sedang menunjukkan kepada orang beriman satu hubungan yang tidak seimbang: kamu mengasihi mereka, tetapi mereka tidak mengasihi kamu. Mereka menyembunyikan apa yang ada dalam dada, dan Allah membongkarnya. Mereka berkata آمَنَّا, tetapi keadaan batin mereka menunjukkan perkara yang lain. Maka peringatan ayat bukan semata-mata supaya orang beriman mengetahui “siapa mereka” dari sudut label, tetapi supaya orang beriman mengetahui sifat mereka dan tidak memberikan kedudukan kepercayaan kepada pihak yang telah nyata permusuhannya.
Dengan memahami perkara ini, barulah dhamir هُمْ pada تُحِبُّونَهُمْ ditempatkan pada tempatnya yang sebenar: ia adalah dhamir bagi golongan yang dimaksudkan dalam rangkaian ayat tersebut, bukan satu lafaz yang secara automatik membawa maksud “orang munafik”. Unsur nifaq dalam gambaran mereka memang sangat kuat, tetapi penentuan identiti kelompok hendaklah dilakukan melalui konteks dan tafsir. Inilah bacaan yang lebih teliti, lebih adil dan lebih tepat terhadap susunan Surah Ali ‘Imran ayat 118 hingga 120.
