Perbahasan Tentang Ayat 16 Dari Surah Al-An'am مَّن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُۥۚ ... (Al-An'am:16)
مَّن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُۥۚ وَذَٰلِكَ ٱلْفَوْزُ ٱلْمُبِينُ ﴿سورة الأنعام آية ١٦﴾.
Perbahasan Tentang Ayat 16 Dari Surah Al-An'am ... مَّن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُۥۚ
Firman Allah سبحانه وتعالى dalam Surah al-An‘am ayat 16: مَّن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُۥۚ وَذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ. Ayat ini merupakan sambungan yang sangat rapat dengan ancaman yang disebut dalam ayat sebelumnya, iaitu عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ. Pada ayat sebelumnya, Allah سبحانه وتعالى menyebut tentang ketakutan terhadap azab pada suatu hari yang besar, manakala pada ayat ini Allah menerangkan keadaan orang yang diselamatkan daripada azab tersebut: مَن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ. Oleh sebab itu, lafaz مَن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ tidak boleh difahami secara terpisah daripada عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ yang mendahuluinya. Perkataan “يُصْرَفْ” dalam ayat ini membawa makna dipalingkan, dijauhkan atau diselamatkan daripada sesuatu yang sebelumnya disebut, iaitu azab. Al-Tabari menjelaskan bahawa menurut bacaan yang beliau pilih, maknanya ialah orang yang Allah memalingkan azab daripada dirinya pada hari tersebut, maka Allah telah merahmatinya; beliau juga menjelaskan bahawa “ذلك الفوز” bermaksud keselamatan daripada kebinasaan dan memperoleh apa yang dicari. Ibn Kathir pula menjelaskan bahawa yang dimaksudkan dengan “من يصرف عنه” ialah azab, dan sesiapa yang dijauhkan daripadanya pada hari itu maka sesungguhnya dia telah memperoleh rahmat Allah dan itulah kemenangan yang nyata.
Apabila kita meneliti lafaz مَن, kita mendapati bahawa Allah menggunakan lafaz yang umum, iaitu “sesiapa”. Ini mempunyai keluasan makna yang sangat besar. Allah tidak mengehadkan keselamatan daripada azab hanya kepada satu kelompok manusia berdasarkan bangsa, keturunan, kedudukan dunia, kekayaan, rupa, tempat tinggal atau nama yang diwarisi. Yang menjadi perkara utama ialah seseorang itu termasuk dalam golongan yang Allah selamatkan daripada azab pada hari tersebut. Lafaz مَن juga membawa perhatian kepada individu, kerana setiap manusia akhirnya akan berhadapan dengan Allah sebagai seorang hamba yang bertanggungjawab terhadap dirinya. Dalam kehidupan dunia manusia boleh berlindung di bawah identiti kelompok, keluarga, masyarakat atau kedudukan tertentu, tetapi pada hari pembalasan keselamatan yang sebenar bukan diperoleh kerana seseorang mempunyai nama yang baik di sisi manusia. Keselamatan ialah apabila Allah memalingkan azab daripadanya. Maka lafaz مَن membuka pintu harapan dan pada masa yang sama menegakkan rasa tanggungjawab. Ia membuka harapan kerana tiada manusia yang ditutup daripada rahmat Allah selama dia menempuh jalan yang diredai-Nya, tetapi ia juga menegakkan tanggungjawab kerana setiap individu perlu memperhatikan keadaan dirinya sendiri.
Perkataan يُصْرَفْ pula sangat kaya dari sudut makna. Akar kata ص ر ف mempunyai makna memalingkan, mengalihkan, mengubah arah dan menjauhkan sesuatu daripada sesuatu yang lain. Apabila dikatakan seseorang itu يُصْرَفْ عَنْهُ sesuatu, maka sesuatu itu tidak sampai kepadanya atau dipalingkan daripadanya. Dalam konteks ayat ini, sesuatu yang dipalingkan itu ialah azab yang telah disebut pada ayat sebelumnya. Maka gambaran yang diberikan al-Quran ialah terdapat suatu azab yang pada asalnya menjadi ancaman terhadap manusia pada hari tersebut, tetapi terdapat orang yang Allah memalingkan azab itu daripada dirinya. Inilah suatu bentuk keselamatan yang sangat besar kerana keselamatan itu bukan sekadar seseorang memperoleh keselesaan selepas azab, tetapi dia diselamatkan daripada azab itu sendiri. Dia tidak dibiarkan berhadapan dengannya kemudian baru dilepaskan; dia dipalingkan daripadanya.
Makna ini sangat penting apabila kita memahami hubungan antara يُصْرَفْ dengan عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ. Ayat 15 menyebut perkara yang ditakuti, iaitu azab pada hari yang besar. Ayat 16 kemudian menyebut jalan keselamatan daripada perkara tersebut. Maka kedua-dua ayat ini membentuk satu rangkaian makna yang sempurna: terdapat azab yang benar, terdapat hari pembalasan yang besar, dan terdapat orang yang Allah selamatkan daripada azab tersebut. Dengan demikian, ayat 16 bukan sekadar menyebut rahmat secara umum, tetapi menjelaskan bahawa salah satu bentuk rahmat Allah yang paling agung ialah memalingkan azab daripada seorang hamba pada hari yang sangat besar itu.
Perlu diperhatikan bahawa Allah tidak mengatakan semata-mata مَن يُعْطَ الجنة atau “sesiapa yang diberikan syurga”, tetapi Allah terlebih dahulu menyebut مَن يُصْرَفْ عَنْهُ. Ini mengajar bahawa keselamatan daripada neraka dan azab merupakan perkara yang sangat besar dalam hakikat kemenangan akhirat. Ibn Kathir menghubungkan makna ayat ini dengan firman Allah dalam Surah Ali ‘Imran ayat 185: فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ. Di situ Allah menyatakan bahawa sesiapa yang dijauhkan daripada neraka dan dimasukkan ke dalam syurga, maka dia telah berjaya. Ini memperlihatkan bahawa konsep kemenangan dalam al-Quran tidak sepatutnya diukur dengan ukuran dunia. Kemenangan yang sebenar ialah keselamatan pada hari akhirat.
Maka lafaz يُصْرَفْ عَنْهُ sebenarnya membawa satu pembetulan terhadap cara manusia memahami kejayaan. Dunia sering mengajar manusia bahawa kejayaan ialah memperoleh sesuatu: memperoleh harta, memperoleh kuasa, memperoleh kedudukan, memperoleh pengaruh, memperoleh pujian atau memperoleh keselesaan. Tetapi al-Quran mengajar bahawa terdapat satu bentuk kejayaan yang jauh lebih besar, iaitu seseorang terselamat daripada azab Allah pada hari pembalasan. Sebab itu penghujung ayat menyatakan وَذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ. Lafaz ذَٰلِكَ menunjuk kepada keadaan yang baru disebut, iaitu rahmat Allah dan penyelamatan daripada azab. Maka yang disebut sebagai kemenangan yang nyata bukanlah kejayaan duniawi, tetapi keselamatan akhirat.
Apabila seseorang memahami مَن يُصْرَفْ عَنْهُ, dia perlu memahami bahawa keselamatan itu bukan sesuatu yang boleh dianggap remeh. Mengapa? Kerana sesuatu yang Allah sendiri sebut sebagai rahmat dan kemenangan yang nyata pastilah mempunyai kedudukan yang sangat tinggi. Jika seseorang memiliki dunia tetapi tidak diselamatkan daripada azab, maka apa nilai kekayaan itu apabila berhadapan dengan pembalasan akhirat? Jika seseorang mempunyai kedudukan tinggi tetapi tidak mendapat rahmat Allah, apakah kedudukan itu mampu menyelamatkannya? Jika seseorang dikenali dan dipuji manusia tetapi tidak mendapat keselamatan akhirat, apakah pujian itu mampu mengubah keadaan di hadapan Allah? Jawapannya tidak. Maka ayat ini memindahkan neraca manusia daripada dunia kepada akhirat.
Lafaz عَنْهُ juga mempunyai kedalaman yang perlu direnungi. Kata ganti هُ merujuk kepada seseorang yang dikenakan penyelamatan itu, manakala عَنْ menunjukkan pemalingan atau penyingkiran sesuatu daripadanya. Dalam konteks ayat, azab dipalingkan “daripadanya”. Ini menggambarkan bahawa azab itu bukan sekadar hilang secara umum; ia dipalingkan daripada individu tersebut. Dengan kata lain, terdapat hubungan khusus antara keselamatan dan orang yang diselamatkan. Allah mengetahui hamba-Nya, mengetahui keadaan amalnya, mengetahui iman dan ketaatannya, dan Allah memberi rahmat kepadanya. Maka keselamatan akhirat bukan suatu keadaan yang berlaku secara rawak atau tanpa ilmu Allah.
Di sini kita perlu memahami bahawa Allah سبحانه وتعالى Maha Mengetahui siapa yang layak menerima rahmat-Nya dan siapa yang akan diselamatkan. Allah mengetahui segala perkara yang zahir dan batin. Allah mengetahui iman yang berada dalam hati, amal yang dilakukan secara terang-terangan, amal yang dilakukan secara tersembunyi, taubat yang ikhlas, dosa yang ditinggalkan kerana takut kepada-Nya dan segala keadaan hamba yang manusia lain tidak mengetahuinya. Maka apabila Allah menyelamatkan seseorang daripada azab, penyelamatan itu berlaku berdasarkan ilmu dan hikmah-Nya.
Bacaan يَصْرِفْ dengan membuka ya dan memecahkan ra’ menunjukkan secara jelas bahawa Allah menjadi pelaku, iaitu “sesiapa yang Allah memalingkan daripadanya azab pada hari tersebut”. Al-Tabari memilih bacaan ini kerana menurut beliau, kesinambungan dengan فَقَدْ رَحِمَهُ menunjukkan adanya pelaku yang disebut secara jelas. Jika يُصْرَفْ dibaca secara pasif, maknanya tetap difahami sebagai azab yang dipalingkan daripadanya, tetapi pelaku tidak disebut dalam lafaz tersebut. Al-Tabari menyatakan bahawa kedua-dua qiraat mempunyai makna yang berkaitan, namun beliau memilih bacaan yang menamakan pelaku kerana konteks فَقَدْ رَحِمَهُ menunjukkan bahawa Allah ialah pihak yang memberi rahmat dan memalingkan azab.
Perbezaan qiraat ini sangat indah dari sudut penghayatan makna kerana kedua-duanya tidak membawa pertentangan pada hakikat asas. Jika dibaca يُصْرَفْ, perhatian tertumpu kepada keadaan seorang hamba yang azab itu dipalingkan daripadanya. Jika dibaca يَصْرِفْ, perhatian lebih jelas kepada Allah sebagai pihak yang memalingkan azab tersebut. Dengan demikian, kedua-dua bentuk bacaan mengarahkan hati kepada hakikat yang sama: keselamatan daripada azab pada hari tersebut berlaku dengan tindakan Allah dan merupakan rahmat Allah. Al-Tabari, al-Qurtubi dan para mufassir yang membincangkan qiraat ini menunjukkan bahawa perbezaan bacaan tersebut mempunyai hubungan dengan aspek penyebutan atau penghapusan pelaku dalam struktur ayat, bukan perbezaan akidah tentang siapa yang memiliki kuasa menyelamatkan.
Apabila Allah menyebut فَقَدْ رَحِمَهُ, perkara yang sangat menarik ialah Allah tidak mengatakan bahawa orang tersebut “telah menyelamatkan dirinya”. Allah mengaitkan keselamatan daripada azab dengan rahmat. Ini merupakan asas yang sangat penting dalam memahami keselamatan akhirat. Seorang hamba beramal, bertaubat, beriman dan mentaati Allah, tetapi pada akhirnya dia tidak boleh memandang keselamatan itu sebagai sesuatu yang dia peroleh dengan kekuatan dirinya semata-mata. Dia tetap memerlukan rahmat Allah. Amal ialah sebab yang disyariatkan, tetapi rahmat Allah ialah perkara yang menjadikan seorang hamba memperoleh keselamatan.
Maka ayat ini menghancurkan kesombongan rohani. Seseorang yang banyak beribadah tidak boleh berkata dengan hati yang sombong, “Aku selamat kerana amalanku.” Dia hendaklah berkata dalam makna yang lebih benar: “Aku beramal kerana Allah memerintahkanku, dan aku berharap Allah menerima amalanku serta merahmatiku.” Dia tidak bergantung kepada amalnya sebagai sesuatu yang berdiri sendiri. Dia bergantung kepada Allah. Bahkan apabila dia beramal, dia takut amal itu tidak diterima dan berharap kepada rahmat Allah.
Makna ini disokong oleh hadis sahih bahawa Nabi صلى الله عليه وسلم menjelaskan bahawa tidak seorang pun masuk syurga semata-mata kerana amalnya. Apabila para sahabat bertanya termasuk baginda sendiri, baginda menjelaskan bahawa rahmat Allah yang meliputi. Hadis ini tidak bermaksud amal tidak penting. Sebaliknya, amal ialah sebab yang Allah tetapkan dan seseorang diperintahkan untuk beramal. Tetapi seseorang tidak boleh menganggap bahawa amalnya memberikan hak mutlak ke atas Allah. Keselamatan akhirnya ialah dengan rahmat Allah. Dengan itu, فَقَدْ رَحِمَهُ memberikan asas yang sangat kuat kepada konsep pergantungan kepada rahmat Allah.
Rahmat Allah pula bukan sekadar perasaan belas kasihan seperti sifat makhluk. Rahmat Allah ialah sifat kesempurnaan yang sesuai dengan kebesaran-Nya, dan kesan rahmat itu sangat luas. Dalam ayat ini, salah satu kesan rahmat tersebut ialah memalingkan azab daripada seorang hamba pada hari pembalasan. Maka apabila seseorang membaca فَقَدْ رَحِمَهُ, dia hendaklah menyedari bahawa keselamatan daripada azab bukan perkara kecil. Ia adalah manifestasi rahmat Allah yang sangat besar.
Lafaz رَحِمَهُ menggunakan kata kerja lampau, iaitu “Dia telah merahmatinya”. Dalam konteks ayat, ia memberikan makna bahawa apabila seseorang telah diselamatkan daripada azab pada hari tersebut, maka telah nyata bahawa dia memperoleh rahmat Allah. Ini juga menunjukkan bahawa rahmat tersebut menjadi sebab atau penjelasan terhadap keselamatan. Allah tidak hanya memberitahu bahawa seseorang terselamat, tetapi menjelaskan hakikat di sebalik keselamatan itu: فَقَدْ رَحِمَهُ.
Maka hubungan antara dua bahagian ayat ini sangat rapat: مَن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ dan فَقَدْ رَحِمَهُ. Bahagian pertama menyebut keselamatan daripada azab; bahagian kedua menerangkan bahawa keselamatan tersebut ialah rahmat Allah. Ini menunjukkan bahawa seseorang tidak boleh memandang keselamatan akhirat sebagai perkara yang berlaku kerana kekuatan manusia semata-mata. Bahkan apabila seorang hamba berusaha, dia tetap memerlukan taufiq Allah untuk beriman, kekuatan untuk taat, kesempatan untuk bertaubat, kemampuan meninggalkan maksiat dan akhirnya rahmat Allah untuk diselamatkan.
Di sinilah kita dapat melihat hubungan antara rahmat Allah dan taufiq Allah. Seseorang mungkin mengetahui bahawa dosa itu salah tetapi tidak mampu meninggalkannya kerana hatinya telah terikat dengan hawa nafsu. Seseorang mungkin mengetahui kewajipan tetapi sentiasa menangguhkannya. Seseorang mungkin mengetahui keutamaan taubat tetapi merasakan dirinya masih mempunyai masa. Maka kemampuan untuk benar-benar kembali kepada Allah merupakan nikmat. Apabila seseorang diberi taufiq untuk bertaubat, itu sendiri ialah rahmat. Apabila Allah menolongnya meninggalkan dosa, itu rahmat. Apabila Allah menetapkan hatinya atas iman sehingga kematian, itu rahmat. Dan apabila pada Hari Kiamat Allah memalingkan azab daripadanya, itu rahmat yang mencapai kesudahannya.
Maka seseorang yang memahami فَقَدْ رَحِمَهُ akan sentiasa memohon rahmat Allah. Dia tidak hanya meminta harta, kesihatan, kelapangan dunia atau kejayaan duniawi. Dia memohon sesuatu yang lebih besar: rahmat yang membawa kepada keselamatan akhirat. Sebab itu doa-doa al-Quran sangat banyak menyebut rahmat Allah. Orang yang mengetahui hakikat akhirat akan mengetahui bahawa rahmat Allah ialah keperluan yang paling besar.
Lafaz يَوْمَئِذٍ pula perlu diperhatikan dengan sangat teliti. Ia bermaksud “pada hari itu”, iaitu hari yang telah disebut sebelumnya. Dalam konteks ayat 15, hari itu ialah يَوْمٍ عَظِيمٍ, hari yang besar, iaitu Hari Kiamat. Maka ayat 16 tidak membuka hari yang baru. Ia kembali kepada hari yang sama. Ini menunjukkan kesinambungan yang sangat kuat antara kedua-dua ayat. Ayat 15 menyebut عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ dan ayat 16 menyebut يَوْمَئِذٍ. Kata ذَٰلِكَ atau rujukan kepada hari sebelumnya menjadikan ancaman itu sentiasa berada di hadapan pembaca.
Dengan itu, seseorang yang membaca ayat 16 hendaklah tidak melupakan gambaran ayat 15. يَوْمَئِذٍ bukan sekadar “pada suatu masa nanti”. Ia ialah hari yang baru sahaja disebut sebagai hari yang besar dan pada hari itulah azab yang ditakuti berlaku. Maka keselamatan yang dimaksudkan juga ialah keselamatan daripada azab pada hari tersebut. Inilah yang menjadikan ayat 16 begitu kuat: ia membawa manusia daripada ketakutan kepada jalan keselamatan.
Kata يَوْمَئِذٍ juga menunjukkan bahawa terdapat masa tertentu apabila keadaan manusia akan berubah secara mutlak. Dunia mempunyai peraturan yang berbeza. Manusia boleh memiliki harta, kuasa dan perlindungan. Tetapi pada يَوْمَئِذٍ, segala perkara akan kembali kepada hakikat yang Allah tetapkan. Tidak ada seseorang yang boleh menjadikan dunia sebagai benteng daripada pembalasan Allah. Yang menjadi ukuran ialah iman dan amal yang benar serta rahmat Allah.
Apabila seseorang mengetahui bahawa يَوْمَئِذٍ ialah hari pembalasan, dia akan memahami bahawa keselamatan yang disebut bukan sekadar keselamatan daripada suatu kesusahan dunia. Ia ialah keselamatan daripada akibat yang kekal dan sangat berat. Sebab itu Allah menyebutnya sebagai rahmat. Dalam kehidupan dunia, seseorang mungkin berkata bahawa dia telah terselamat kerana terlepas daripada kemalangan, penyakit atau kehilangan. Tetapi semua keselamatan dunia itu tetap sementara. Keselamatan daripada azab akhirat jauh lebih besar kerana ia berkaitan dengan nasib seseorang pada kehidupan yang kekal.
Perkara ini juga menjelaskan mengapa al-Quran sering menghubungkan keselamatan akhirat dengan rahmat Allah. Manusia tidak mampu menguasai akhirat dengan kekuatan dunia. Harta tidak boleh membeli rahmat. Kedudukan tidak boleh memaksa rahmat. Keturunan tidak boleh menuntut rahmat. Bahkan ilmu yang banyak tidak menjamin keselamatan jika ilmu tersebut tidak membawa kepada iman dan ketaatan. Yang diperlukan ialah rahmat Allah.
Namun rahmat Allah tidak boleh difahami sebagai alasan untuk meremehkan perintah dan larangan. Jika seseorang berkata, “Allah Maha Rahmat, maka aku boleh terus melakukan dosa,” dia telah menyalahgunakan makna rahmat. Ayat ini sendiri bermula dengan ancaman terhadap azab dan kemudian menyebut orang yang diselamatkan daripadanya sebagai orang yang dirahmati. Ini menunjukkan bahawa rahmat bukan lesen untuk menderhaka. Sebaliknya, rahmat ialah sesuatu yang dicari dengan iman, taubat dan ketaatan.
Dalam konteks ayat, orang yang diselamatkan daripada azab ialah orang yang memperoleh فوز. Maka rahmat dan kemenangan mempunyai hubungan yang sangat erat. Rahmat membawa kepada keselamatan, dan keselamatan itu disebut sebagai kemenangan yang nyata. Ini menunjukkan bahawa kemenangan akhirat bukan sekadar menerima nikmat selepas melalui azab. Keselamatan daripada azab itu sendiri merupakan nikmat yang sangat besar.
Ibn Kathir menjelaskan الفوز sebagai memperoleh keuntungan dan terhindar daripada kerugian. Ini memberikan dimensi ekonomi yang sangat kuat dalam bahasa al-Quran. Manusia di dunia sangat memahami keuntungan dan kerugian. Dia tahu bahawa seseorang yang kehilangan modal akan rugi. Tetapi al-Quran mengajar bahawa kerugian sebenar ialah kehilangan keselamatan akhirat. Seseorang mungkin rugi dalam perniagaan dunia tetapi masih boleh membina semula hartanya. Tetapi jika seseorang kehilangan keselamatan akhirat, kerugian tersebut bukan seperti kerugian dunia. Oleh sebab itu, Allah menyebut keselamatan daripada azab sebagai الفوز المبين, kemenangan yang nyata.
Kata الْفَوْزُ pula mempunyai makna kejayaan, keberuntungan dan memperoleh apa yang dicari sambil terselamat daripada kebinasaan. Al-Tabari menerangkan bahawa الفوز ialah النجاة من الهلكة والظفر بالطلبة, iaitu keselamatan daripada kebinasaan dan memperoleh apa yang dicari. Maka dalam ayat ini, orang yang diselamatkan daripada azab bukan sekadar “tidak dihukum”; dia memperoleh kemenangan.
Ini penting kerana manusia kadangkala menganggap “tidak mendapat azab” sebagai sesuatu yang pasif. Tetapi al-Quran menaikkan kedudukannya kepada kemenangan. Mengapa? Kerana keselamatan daripada azab ialah salah satu hasil paling besar yang boleh diperoleh seorang hamba. Apabila seseorang diselamatkan daripada neraka dan memperoleh syurga, dia telah mencapai tujuan yang paling besar. Maka manusia hendaklah mengubah ukuran kejayaannya. Jangan menganggap seseorang berjaya hanya kerana dia mempunyai dunia yang luas. Jangan menganggap seseorang gagal hanya kerana dunia tidak berpihak kepadanya. Ukuran akhir ialah bagaimana keadaannya apabila bertemu Allah.
Dalam hal ini, فَقَدْ رَحِمَهُ menjadi sangat penting. Allah tidak mengatakan فقد نجاه sahaja, walaupun makna keselamatan terkandung dalam ayat. Allah memilih perkataan رحمه untuk menunjukkan bahawa akar keselamatan ialah rahmat. Ini menjadikan hati seorang mukmin sentiasa merendah diri. Dia tidak berkata, “Aku berjaya kerana aku kuat.” Dia berkata, “Jika Allah menyelamatkan aku, itu kerana rahmat-Nya.” Dia tidak memandang amalnya sebagai sesuatu yang menyebabkan Allah wajib menyelamatkannya. Dia melihat amal sebagai bentuk ketaatan dan sebab yang disyariatkan, sementara rahmat tetap milik Allah.
Ini juga mengajar manusia tentang hakikat kehambaan. Hamba sentiasa berhajat kepada Rabb. Dia tidak berdiri sendiri. Dia tidak memiliki keselamatan secara mutlak. Dia memerlukan Allah pada setiap saat. Dia memerlukan Allah untuk memberinya kehidupan, iman, kekuatan beribadah, ilmu yang bermanfaat, keikhlasan, taubat, keteguhan hati dan akhirnya keselamatan pada Hari Kiamat. Maka فَقَدْ رَحِمَهُ ialah pengakuan bahawa keselamatan hamba bergantung kepada rahmat Rabb.
Apabila seseorang memahami perkara ini, dia akan lebih banyak berdoa kepada Allah. Dia akan memohon rahmat, keampunan dan keselamatan. Dia tidak hanya mengumpulkan amal tetapi juga memohon agar amal itu diterima. Dia tidak hanya takut kepada azab tetapi memohon agar Allah memalingkan azab daripadanya. Dia tidak hanya mengetahui syurga tetapi memohon agar Allah memasukkannya ke dalam syurga dengan rahmat-Nya.
Ini juga mengajar bahawa rahmat Allah mempunyai kesan yang sangat nyata. Rahmat bukan sekadar nama atau konsep. Dalam ayat ini, rahmat Allah mempunyai kesan: صرف العذاب, memalingkan azab. Maka apabila seseorang memohon rahmat, dia sebenarnya memohon agar Allah melimpahkan kepadanya segala perkara yang membawa kepada keselamatan dan menjauhkannya daripada kebinasaan.
Dalam konteks ini, seseorang perlu memahami perbezaan antara sebab dan musabbib. Amal ialah sebab. Taubat ialah sebab. Iman ialah sebab. Menjauhi dosa ialah sebab. Tetapi Allah ialah Musabbib al-Asbab, pihak yang menciptakan sebab dan akibat. Maka seseorang tidak boleh menyembah amalnya. Dia menyembah Allah. Dia tidak bergantung kepada kekuatan dirinya. Dia bergantung kepada Allah yang memberikan kekuatan.
Hal ini sangat penting supaya seseorang tidak terjerumus kepada ujub. Ujub ialah melihat amal diri dengan rasa kagum sehingga lupa bahawa Allah yang memberikan kemampuan untuk melakukan amal tersebut. Orang yang membaca فَقَدْ رَحِمَهُ akan sedar bahawa walaupun dia banyak beramal, keselamatan akhirnya tetap dengan rahmat Allah. Maka dia akan lebih rendah hati.
Pada masa yang sama, ayat ini tidak menghapuskan tanggungjawab manusia. Jika seseorang sengaja meninggalkan iman dan ketaatan dengan alasan “rahmat Allah”, dia telah salah faham. Rahmat Allah bukan bermakna manusia tidak perlu berusaha. Allah telah menetapkan sebab-sebab yang perlu ditempuh. Orang yang benar-benar berharap rahmat Allah akan berusaha mentaati-Nya. Dia tidak duduk bermalas-malasan sambil mendakwa berharap. Harapan yang benar membawa kepada usaha, manakala angan-angan kosong membawa kepada kelalaian.
Maka فَقَدْ رَحِمَهُ membina dua sayap dalam hati seorang mukmin: khauf dan raja’. Dia takut azab dan berharap rahmat. Dia tidak merasa aman daripada azab dan tidak berputus asa daripada rahmat. Jika dia hanya takut, dia mungkin terjerumus ke dalam keputusasaan. Jika dia hanya berharap, dia mungkin terjerumus ke dalam rasa aman palsu. Tetapi ayat ini sendiri menggabungkan kedua-duanya dengan sangat sempurna.
Kita juga perlu melihat hubungan ayat ini dengan tauhid yang menjadi konteks Surah al-An‘am. Ayat 14 menyebut penolakan mengambil selain Allah sebagai wali, dan ayat 15 menyebut ketakutan terhadap azab apabila menderhakai Rabb. Ayat 16 kemudian menyebut bahawa keselamatan daripada azab ialah rahmat Allah. Maka rangkaian ini menunjukkan bahawa perkara yang paling utama dalam mencari keselamatan ialah kembali kepada Allah sebagai satu-satunya Rabb dan Ilah. Jika manusia mencari keselamatan mutlak daripada selain Allah, dia telah tersasar daripada asas yang ditekankan oleh rangkaian ayat ini.
Seseorang mungkin meminta bantuan manusia dalam perkara yang manusia mampu lakukan. Itu bukan persoalan yang dimaksudkan di sini. Tetapi keselamatan daripada azab Hari Kiamat ialah perkara yang berada di bawah kekuasaan Allah. Tidak ada manusia yang boleh mengambil alih tempat Allah dalam memberikan keputusan akhirat. Tidak ada wali, tokoh, keturunan atau kedudukan dunia yang boleh memaksa Allah untuk menyelamatkan seseorang. Syafaat yang benar pun tidak berlaku secara bebas daripada kehendak dan izin Allah. Maka فَقَدْ رَحِمَهُ mengembalikan hati kepada Allah sebagai pemilik rahmat.
Allah سبحانه وتعالى berfirman dalam banyak tempat bahawa rahmat-Nya luas. Tetapi keluasan rahmat tidak boleh dijadikan alasan untuk mengabaikan ancaman. Dalam ayat ini, rahmat muncul tepat selepas ancaman. Ini sangat mendidik. Allah memberitahu bahawa terdapat azab yang perlu ditakuti, kemudian memberitahu bahawa orang yang dipalingkan daripadanya telah mendapat rahmat. Ini bermaksud seorang mukmin hendaklah bergerak daripada takut kepada usaha mencari rahmat, bukan daripada takut kepada kelalaian.
Maka apabila seseorang membaca مَن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ, dia hendaklah bertanya kepada dirinya: apakah yang aku cari daripada Allah? Jika jawapannya keselamatan akhirat, maka dia hendaklah memahami bahawa keselamatan itu jauh lebih besar daripada semua keselamatan dunia. Dia mungkin berdoa agar Allah menyelamatkannya daripada penyakit, tetapi lebih utama dia memohon agar Allah menyelamatkannya daripada azab. Dia mungkin meminta agar Allah menyelesaikan masalah hutang, tetapi dia juga perlu meminta agar Allah menyelesaikan masalah dosa. Dia mungkin meminta keselamatan keluarga di dunia, tetapi dia juga perlu memohon keselamatan mereka pada hari akhirat.
Kata يَوْمَئِذٍ menjadikan masa depan akhirat seolah-olah diletakkan di hadapan mata. Ia menghubungkan hati manusia yang hidup hari ini dengan hari yang akan datang. Dalam kehidupan dunia, manusia cenderung memikirkan perkara yang segera. Al-Quran mendidik manusia supaya melihat perkara yang pasti walaupun belum tiba. Hari Kiamat belum dilihat, tetapi berita tentangnya pasti. Maka seorang mukmin hidup berdasarkan berita wahyu, bukan semata-mata berdasarkan pengalaman pancaindera.
Inilah sifat iman kepada perkara ghaib. Orang beriman tidak menunggu Hari Kiamat untuk mempercayai Hari Kiamat. Dia mempercayainya kerana Allah memberitahunya. Dia tidak menunggu melihat syurga untuk mempercayai syurga. Dia tidak menunggu melihat neraka untuk mempercayai neraka. Dia tidak menunggu berdiri di hadapan Allah untuk percaya bahawa dia akan berdiri di hadapan Allah. Iman mendahului penglihatan. Sebab itu peringatan يَوْمَئِذٍ mempunyai kesan yang besar kepada orang yang beriman.
Orang yang tidak mengambil serius hari tersebut mungkin memandang keselamatan akhirat sebagai perkara yang terlalu jauh. Tetapi orang beriman mengetahui bahawa setiap detik membawa dirinya semakin dekat kepada kematian. Dan kematian ialah pintu menuju alam akhirat. Maka يَوْمَئِذٍ bukanlah sesuatu yang boleh dianggap mustahil hanya kerana manusia belum melihatnya.
Dalam masa yang sama, kita perlu menjaga disiplin dalam menggambarkan perkara ghaib. Kita membenarkan apa yang Allah dan Rasul-Nya khabarkan. Kita tidak menambah perkara yang tidak ada dalil. Ayat ini sudah cukup jelas: ada hari yang besar, ada azab, ada orang yang dipalingkan daripadanya, dan orang tersebut telah mendapat rahmat Allah. Maka kita tidak perlu mengisi ruang ghaib dengan gambaran yang tidak sahih. Ketundukan kepada nas lebih selamat daripada khayalan.
Apabila Allah menyebut فَقَدْ رَحِمَهُ, terdapat juga pengajaran bahawa rahmat Allah boleh menjadi sesuatu yang diketahui melalui kesannya. Seseorang yang diselamatkan daripada azab pada hari tersebut diketahui bahawa dia telah mendapat rahmat. Ini menunjukkan bahawa rahmat Allah mempunyai tanda dan hasil. Dalam kehidupan dunia, rahmat Allah juga dapat dilihat melalui taufiq kepada iman, kecintaan kepada ketaatan, kebencian terhadap maksiat, peluang bertaubat dan keteguhan dalam agama. Tetapi kesan yang paling besar ialah keselamatan pada Hari Kiamat.
Maka janganlah seseorang menilai rahmat Allah hanya berdasarkan kekayaan dunia. Kekayaan boleh menjadi nikmat, tetapi tidak semestinya tanda seseorang telah mendapat rahmat dalam makna keselamatan akhirat. Demikian juga kemiskinan bukan semestinya tanda seseorang jauh daripada rahmat. Allah memberi dunia kepada orang yang Dia cintai dan orang yang Dia tidak cintai. Dunia bukan ukuran mutlak terhadap rahmat Allah. Ukuran yang paling besar ialah keselamatan akhirat.
Ini penting kerana manusia sering membuat kesimpulan yang salah: seseorang yang hidup senang dianggap mendapat rahmat, sementara seseorang yang hidup susah dianggap tidak mendapat rahmat. Ayat ini mengajar neraca yang lebih tepat. Rahmat yang paling besar ialah apabila Allah memalingkan azab pada يَوْمَئِذٍ. Maka dunia perlu dilihat dalam konteks akhirat, bukan sebaliknya.
Begitu juga apabila seseorang mengalami ujian. Dia tidak sepatutnya terus menyimpulkan bahawa Allah tidak merahmatinya. Ujian boleh menjadi sebab pengampunan dosa, peningkatan darjat dan kembalinya hati kepada Allah. Sebaliknya, kelapangan yang tidak membawa kepada syukur boleh menjadi ujian yang berat. Maka ukuran rahmat tidak boleh dipisahkan daripada akhirat.
Dalam hal ini, فَقَدْ رَحِمَهُ mempunyai kesan yang sangat besar terhadap cara seseorang melihat kehidupan. Dia tidak lagi hanya bertanya, “Adakah aku mendapat keselesaan?” tetapi bertanya, “Adakah aku sedang menuju kepada rahmat Allah?” Dia tidak hanya bertanya, “Adakah hidupku mudah?” tetapi bertanya, “Adakah hidupku membawa kepada keselamatan akhirat?” Dia tidak hanya bertanya, “Adakah aku berjaya di mata manusia?” tetapi bertanya, “Adakah Allah akan memalingkan azab daripadaku?”
Pertanyaan seperti ini mengubah seluruh orientasi kehidupan. Dunia menjadi medan untuk mencari rahmat Allah. Amal menjadi sarana mendekatkan diri kepada-Nya. Taubat menjadi keperluan. Ilmu menjadi jalan mengenal Allah. Ibadah menjadi tanda ubudiyyah. Dan semua itu menuju kepada satu permohonan besar: semoga Allah merahmati dan menyelamatkan daripada azab pada hari tersebut.
Kata فَقَدْ juga mempunyai makna penegasan dan kepastian. Apabila syarat yang disebut berlaku, maka kesimpulan disebut: فَقَدْ رَحِمَهُ. Ini menunjukkan bahawa apabila seseorang benar-benar dipalingkan daripada azab pada hari itu, maka tidak diragukan lagi bahawa dia telah mendapat rahmat Allah. Kemudian Allah menyimpulkan dengan وَذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ. Maka struktur ayat bergerak daripada keadaan kepada sebab, kemudian kepada hasil: diselamatkan daripada azab → mendapat rahmat → memperoleh kemenangan yang nyata.
Struktur ini sangat kuat dari sudut tarbiah. Ia menunjukkan bahawa keselamatan akhirat bukan sekadar terlepas daripada perkara buruk, tetapi memperoleh perkara yang paling baik. Orang yang diselamatkan daripada azab bukan orang yang “tidak kalah”; dia ialah orang yang “menang”. Dunia mungkin mendefinisikan kemenangan sebagai mengalahkan pesaing. Al-Quran mendefinisikan kemenangan sebagai selamat daripada neraka dan mendapat rahmat Allah.
Oleh itu, orang yang memahami ayat ini tidak akan terlalu sedih apabila kehilangan sesuatu yang bersifat duniawi selama agamanya masih terpelihara. Dia tetap berusaha memperbaiki keadaan dunia, tetapi dia mengetahui bahawa kehilangan dunia tidak semestinya kerugian hakiki. Kerugian hakiki ialah kehilangan akhirat. Ini bukan bermaksud seseorang tidak boleh bersedih atas kehilangan dunia. Tetapi kesedihan itu tidak boleh mengatasi kesedihan kehilangan agama dan keselamatan akhirat.
Sebaliknya, seseorang mungkin memiliki banyak dunia tetapi sebenarnya berada dalam kerugian jika dunia tersebut menyebabkan dia melupakan Allah. Harta yang membawa kepada syukur boleh menjadi nikmat. Harta yang membawa kepada kesombongan dan maksiat boleh menjadi ujian. Maka dunia bukan tujuan; rahmat Allah dan keselamatan akhirat ialah tujuan yang lebih besar.
Lafaz مَن يُصْرَفْ عَنْهُ juga menunjukkan bahawa keselamatan daripada azab ialah suatu bentuk “pemalingan”. Ini memberikan isyarat bahawa seorang hamba tidak boleh menganggap azab sebagai sesuatu yang tidak mungkin menimpanya. Sebaliknya, dia berada dalam keadaan memerlukan Allah untuk memalingkannya daripada azab. Ini sangat dekat dengan doa-doa Nabi صلى الله عليه وسلم yang meminta perlindungan daripada neraka dan azab. Orang beriman sentiasa memohon keselamatan, kerana dia tidak bergantung kepada dirinya.
Apabila seseorang sentiasa memohon agar Allah menyelamatkannya daripada azab, doanya sendiri menjadi pendidikan kepada hati. Dia mengulang permintaan itu sehingga hatinya memahami bahawa akhirat lebih penting daripada dunia. Sebab itu doa memohon perlindungan daripada neraka mempunyai kedudukan besar dalam sunnah. Ia bukan sekadar lafaz yang diulang, tetapi pengakuan bahawa seorang hamba sangat memerlukan perlindungan Allah.
Dalam konteks tauhid, ini juga menunjukkan bahawa isti‘anah yang berkaitan dengan perkara ghaib dan keselamatan akhirat hendaklah ditujukan kepada Allah. Jika seseorang percaya bahawa makhluk tertentu mempunyai kuasa bebas untuk memalingkan azab akhirat tanpa izin Allah, maka itu bertentangan dengan hakikat yang diajarkan oleh ayat. Allah ialah pemilik rahmat dan Allah yang memalingkan azab. Jika terdapat syafaat, ia tetap berada di bawah kehendak dan izin Allah. Maka hati tidak boleh berpaling daripada Allah kepada makhluk dalam perkara yang hanya Allah berkuasa melaksanakannya.
Ini juga menjadikan فَقَدْ رَحِمَهُ sebagai ayat yang sangat kuat dalam memurnikan tauhid. Orang yang mahu rahmat Allah akan memohon kepada Allah. Dia tidak menganggap rahmat akhirat sebagai milik bebas mana-mana makhluk. Dia mengetahui bahawa segala sesuatu berada di bawah kekuasaan Allah. Bahkan apabila Allah memberikan syafaat kepada sesiapa yang Dia izinkan, syafaat itu sendiri merupakan sebahagian daripada rahmat Allah.
Maka seorang hamba tidak sepatutnya merasa dirinya boleh menuntut keselamatan. Dia memohon. Dia berharap. Dia takut. Dia beramal. Dia bertaubat. Dia bergantung kepada Allah. Inilah ubudiyyah. Ubudiyyah bukan sekadar melakukan gerakan ibadah, tetapi hati mengetahui bahawa dirinya sentiasa berhajat kepada Rabbnya.
Lebih dalam lagi, فَقَدْ رَحِمَهُ mengajar bahawa rahmat Allah merupakan sesuatu yang lebih besar daripada sekadar menghapuskan hukuman. Rahmat ialah Allah memelihara hamba daripada sebab-sebab kebinasaan, memberi taufiq kepada kebaikan, mengampunkan dosa, menerima taubat, meneguhkan iman dan menyelamatkan pada hari akhirat. Maka rahmat ialah rangkaian nikmat yang membawa seorang hamba menuju keselamatan.
Jika seseorang hanya memahami rahmat sebagai “Allah tidak menghukum”, pemahamannya masih sempit. Rahmat juga bermaksud Allah memberikan apa yang membawa kepada kebaikan dan menyelamatkan daripada keburukan. Dalam ayat ini, bentuk rahmat yang disebut secara khusus ialah memalingkan azab. Maka kita dapat melihat bahawa rahmat mempunyai dimensi pencegahan dan penyelamatan: Allah memalingkan sesuatu yang membinasakan hamba.
Ini sangat penting dalam memahami kehidupan dunia. Kadang-kadang seorang hamba meminta sesuatu daripada Allah tetapi Allah tidak memberikannya. Dia mungkin menganggap itu tidak mendapat rahmat. Padahal boleh jadi Allah sedang memalingkan daripadanya sesuatu yang lebih buruk. Rahmat Allah tidak semestinya datang dalam bentuk yang manusia kehendaki. Tetapi kita tidak boleh membuat kesimpulan khusus tentang setiap kejadian tanpa dalil. Yang pasti ialah rahmat Allah lebih luas daripada apa yang dapat diukur manusia.
Dalam konteks akhirat, perkara itu menjadi jelas: keselamatan daripada azab adalah rahmat, walaupun keselamatan itu sendiri mungkin datang melalui jalan yang manusia tidak sangka. Maka seorang mukmin hendaklah berserah kepada hikmah Allah sambil tetap berusaha dan berdoa.
Kata يَوْمَئِذٍ juga memberi satu pengajaran bahawa manusia mempunyai masa untuk mempersiapkan diri sebelum hari tersebut, tetapi selepas tiba hari tersebut, ruang untuk amal telah berakhir. Dunia ialah tempat amal; akhirat ialah tempat pembalasan. Maka seseorang yang membaca ayat ini hendaklah bertanya: jika keselamatan pada يَوْمَئِذٍ sangat besar, apakah yang aku lakukan sebelum يَوْمَئِذٍ tiba? Inilah persoalan yang paling penting.
Jangan menunggu sehingga kematian. Jangan menunggu sehingga rambut memutih. Jangan menunggu sehingga sakit berat. Jangan menunggu sehingga kehilangan orang yang dicintai baru mengingati akhirat. Jangan menunggu sehingga hati keras. Rahmat Allah dicari semasa pintu amal masih terbuka. Hari yang disebut يَوْمَئِذٍ akan datang, tetapi masa untuk menyediakan diri ialah sekarang.
Seseorang yang mengetahui perkara ini akan segera bertaubat apabila melakukan dosa. Dia tidak sengaja menangguhkan taubat kerana dia tidak mengetahui bila kematian datang. Dia juga tidak terlalu yakin bahawa dia akan sempat berubah pada masa hadapan. Hati yang hidup dengan يَوْمَئِذٍ tidak suka menangguhkan ketaatan.
Pada masa yang sama, orang tersebut tidak berputus asa apabila dia tergelincir. Dia kembali kepada Allah. Mengapa? Kerana dia mengetahui bahawa rahmat Allah masih terbuka di dunia sebelum tiba hari pembalasan. Maka ancaman يَوْمَئِذٍ sepatutnya menjadi sebab untuk mempercepatkan taubat, manakala فَقَدْ رَحِمَهُ menjadi sebab untuk tidak berputus asa.
Perhatikan pula bahawa Allah tidak mengatakan bahawa orang yang diselamatkan daripada azab telah “menyelamatkan dirinya sendiri”. Ini menunjukkan keterbatasan manusia. Manusia perlu beramal, tetapi dia tidak boleh menjadikan amal sebagai kuasa bebas yang menjamin keselamatan. Dia sentiasa memerlukan Allah. Maka doa, tawakkal, takut dan harapan semuanya berjalan bersama.
Tawakkal yang benar tidak bermaksud meninggalkan amal. Tawakkal bermaksud hati bergantung kepada Allah sambil mengambil sebab yang diperintahkan. Dalam konteks ayat ini, seorang hamba mengambil sebab dengan iman dan ketaatan, tetapi hatinya tetap bergantung kepada rahmat Allah. Dia tidak berkata, “Aku sudah cukup dengan amalanku.” Dia berkata, “Ya Allah, terimalah amalanku dan rahmatilah aku.”
Ini juga menjelaskan mengapa seorang mukmin perlu takut kepada ujub. Ujub boleh merosakkan hubungan antara amal dan rahmat. Seseorang yang ujub melihat dirinya sebagai punca keselamatan. Sedangkan ayat ini mengajar bahawa keselamatan ialah rahmat Allah. Maka semakin banyak seseorang beramal, semakin dia patut merendah diri dan bersyukur kerana Allah memberikan taufiq.
Dalam masa yang sama, janganlah seseorang menjadikan konsep rahmat sebagai alasan untuk meremehkan dosa. Jika dia benar-benar memahami rahmat, dia akan lebih bersyukur dan lebih malu untuk menderhakai Allah. Orang yang mengetahui bahawa Allah merahmatinya tidak sepatutnya menggunakan rahmat sebagai alasan untuk melawan perintah Allah. Dia sepatutnya membalas nikmat dengan ketaatan.
Di sinilah kita memahami bahawa فَقَدْ رَحِمَهُ mempunyai hubungan yang kuat dengan syukur. Jika Allah menyelamatkan seseorang daripada azab, itu adalah rahmat yang besar. Maka seorang hamba yang mengharapkan rahmat Allah hendaklah hidup dengan syukur. Syukur bukan sekadar menyebut alhamdulillah, tetapi menggunakan nikmat dalam perkara yang diredai Allah.
Keselamatan daripada azab pada hari tersebut ialah nikmat yang tidak dapat dibandingkan dengan semua nikmat dunia. Jika seseorang diberikan seluruh dunia tetapi akhirnya diselamatkan daripada azab, nilai keselamatan itu jauh lebih besar. Sebab itu al-Quran menyebutnya sebagai الفوز المبين. Ia kemenangan yang nyata, bukan kemenangan yang diragui.
Kata المبين pula memberikan penegasan. Kemenangan itu jelas, nyata dan tidak memerlukan penjelasan tambahan apabila hakikatnya berlaku. Dunia boleh memberikan kemenangan yang bercampur dengan kerugian. Seseorang mungkin menang dalam satu perkara tetapi kehilangan perkara lain. Dia mungkin mendapat harta tetapi kehilangan keluarga. Dia mungkin mendapat kedudukan tetapi kehilangan ketenangan. Dia mungkin mendapat pujian tetapi kehilangan keikhlasan. Tetapi kemenangan akhirat yang disebut di sini ialah kemenangan yang benar-benar jelas.
Maka وَذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ merupakan penutup yang mengarahkan seluruh perhatian kepada ukuran akhir. Jika seseorang mahu mengetahui apakah kemenangan yang sebenar, al-Quran memberikan jawapan: keselamatan daripada azab dan rahmat Allah. Dengan demikian, seorang mukmin tidak akan menjadikan ukuran dunia sebagai ukuran terakhir.
Dalam hubungan dengan ayat 15, terdapat susunan yang sangat mendalam: إِنِّي أَخَافُ kemudian عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ, kemudian مَن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ, kemudian فَقَدْ رَحِمَهُ, kemudian وَذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ. Hati mula-mula dibawa kepada khauf, kemudian diperlihatkan azab, kemudian diperlihatkan kemungkinan keselamatan, kemudian dijelaskan bahawa keselamatan itu rahmat, dan akhirnya dijelaskan bahawa rahmat dan keselamatan itu ialah kemenangan. Susunan ini tidak membiarkan hati berhenti dalam ketakutan tanpa arah. Ketakutan diberikan jalan menuju harapan.
Inilah salah satu bentuk kesempurnaan tarbiah al-Quran. Al-Quran tidak sekadar berkata “takutlah neraka”. Ia juga berkata bahawa sesiapa yang diselamatkan daripada azab telah mendapat rahmat Allah. Maka seorang hamba hendaklah takut kepada azab sambil mencari rahmat. Dia tidak boleh menjadikan ketakutan sebagai sebab untuk berputus asa. Sebaliknya, ketakutan hendaklah menjadi sebab untuk kembali.
Dalam kehidupan seorang pendakwah, makna ini juga sangat penting. Apabila mengingatkan manusia tentang azab, hendaklah sentiasa ada ruang untuk taubat dan rahmat Allah. Ancaman yang benar tidak boleh dihapuskan, tetapi ia juga tidak boleh dipisahkan daripada rahmat. Orang yang berdosa perlu tahu bahawa dosanya serius, tetapi dia juga perlu tahu bahawa pintu taubat terbuka. Ini sejalan dengan susunan ayat: azab disebut, kemudian rahmat disebut.
Begitu juga seseorang tidak boleh hanya berbicara tentang rahmat sehingga manusia merasa selamat daripada dosa. Rahmat Allah bukan alasan untuk meninggalkan takwa. Ayat 16 sendiri menyebut rahmat sebagai sesuatu yang diperoleh oleh orang yang dipalingkan daripada azab. Maka keselamatan dan rahmat mempunyai hubungan dengan jalan yang membawa kepada keselamatan.
Dalam aspek aqidah, ayat ini juga membuktikan bahawa rahmat Allah ialah hakikat yang benar. Ia bukan sekadar metafora psikologi atau simbol moral. Allah benar-benar merahmati hamba-Nya. Dan kesan rahmat itu termasuk penyelamatan daripada azab. Maka seorang mukmin menetapkan rahmat Allah sebagaimana datang dalam nas, tanpa menyerupakan rahmat Allah dengan sifat makhluk dan tanpa menafikan hakikat sifat tersebut.
Begitu juga dengan perbuatan Allah memalingkan azab. Kita menetapkannya sebagaimana yang disebut oleh nas, tanpa menentukan bagaimana hakikat perbuatan Allah. Allah melakukan apa yang Dia kehendaki dengan hikmah-Nya. Kita tidak menyerupakan perbuatan Allah dengan perbuatan makhluk. Tetapi kita juga tidak menafikan apa yang Allah khabarkan tentang diri-Nya.
Lafaz يَصْرِفْ jika dibaca dengan menamakan Allah sebagai pelaku sangat jelas menunjukkan bahawa Allah ialah pihak yang memalingkan azab. Ini mengukuhkan tauhid rububiyyah kerana Allah memiliki kekuasaan mutlak terhadap pembalasan. Tidak ada makhluk yang mempunyai kuasa bebas untuk menentukan keselamatan akhirat. Semua berada di bawah kehendak Allah.
Jika dibaca يُصْرَفْ, perhatian tertumpu kepada hamba yang dipalingkan azab daripadanya. Tetapi walaupun pelaku tidak disebut secara langsung, konteks فَقَدْ رَحِمَهُ menunjukkan bahawa Allah ialah pihak yang merahmati. Maka kedua-dua bacaan akhirnya berkumpul pada satu hakikat tauhid: keselamatan daripada azab merupakan perbuatan dan rahmat Allah.
Ini memberikan pengajaran bahawa qiraat yang sahih tidak saling bercanggah. Sebaliknya, ia memperluaskan makna. Satu bacaan menonjolkan keadaan orang yang diselamatkan, manakala satu lagi menonjolkan Allah sebagai pihak yang menyelamatkan. Kedua-duanya memperkaya tadabbur terhadap ayat.
Maka apabila seseorang membaca مَن يُصْرَفْ عَنْهُ, dia hendaklah merasakan dirinya berada dalam keadaan berhajat kepada penyelamatan Allah. Tidak ada seorang pun yang boleh berkata, “Aku pasti selamat.” Orang beriman berusaha dan berharap. Dia tidak mengetahui kesudahan dirinya secara pasti. Dia memohon agar Allah menetapkannya atas iman sehingga mati dan merahmatinya pada Hari Kiamat.
Inilah sebabnya ulama sering menekankan bahawa seorang mukmin berada antara khauf dan raja’. Khauf mencegahnya daripada dosa. Raja’ mendorongnya kepada taubat dan amal. Ayat ini mengandungi kedua-duanya. يُصْرَفْ عَنْهُ membangkitkan kesedaran terhadap azab, manakala فَقَدْ رَحِمَهُ membangkitkan harapan kepada rahmat.
Apabila seseorang terlalu merasa dirinya telah selamat, dia mungkin berani melakukan dosa. Apabila seseorang terlalu merasa dirinya telah binasa, dia mungkin berhenti berharap dan tidak mahu kembali kepada Allah. Kedua-dua keadaan itu tidak sesuai dengan roh ayat. Ayat ini mengajar seseorang supaya takut kepada azab tetapi berharap kepada rahmat.
Dalam kehidupan harian, ini bermakna apabila seseorang tergelincir dalam dosa, dia tidak berkata, “Aku memang begini, tidak ada harapan.” Sebaliknya dia berkata, “Aku telah berdosa, maka aku perlu kembali kepada Allah.” Dia takut kepada akibat dosa tetapi berharap kepada rahmat. Begitu juga apabila dia melakukan amal, dia tidak berkata, “Aku sudah selamat.” Sebaliknya dia bersyukur dan takut amalnya tidak diterima.
Kesedaran terhadap فَقَدْ رَحِمَهُ juga mengajar seseorang supaya tidak meremehkan doa. Doa ialah pengakuan bahawa manusia memerlukan Allah. Apabila seseorang berdoa agar Allah mengampunkan dosa, dia mengakui keperluannya kepada rahmat. Apabila dia meminta perlindungan daripada neraka, dia mengakui bahawa keselamatan berada di tangan Allah. Apabila dia meminta husnul khatimah, dia mengakui bahawa dia tidak mampu menjamin pengakhiran dirinya sendiri.
Dengan demikian, ayat ini mendidik tauhid dalam bentuk yang sangat praktikal. Hati tidak hanya mengakui bahawa Allah wujud, tetapi benar-benar bergantung kepada Allah. Dia takut kepada azab Allah. Dia berharap rahmat Allah. Dia meminta perlindungan daripada Allah. Dia bertaubat kepada Allah. Dia mencari keselamatan daripada Allah.
Lebih mendalam lagi, ayat ini mengajar bahawa keselamatan akhirat bukanlah perkara yang boleh diukur hanya berdasarkan keadaan seseorang pada satu waktu tertentu. Seseorang mungkin hari ini berada dalam ketaatan tetapi masih perlu berdoa agar Allah menetapkan hatinya. Seseorang yang dahulu berdosa mungkin bertaubat dan akhirnya mendapat rahmat Allah. Oleh itu, manusia tidak sepatutnya merasa terlalu yakin terhadap dirinya atau terlalu cepat menghukum orang lain. Allah mengetahui kesudahan setiap hamba.
Namun ini bukan bermaksud manusia tidak boleh menilai amal secara zahir. Kita menilai apa yang zahir menurut syarak, tetapi keputusan akhirat berada pada Allah. Maka seorang mukmin hendaklah lebih sibuk memperbaiki dirinya daripada memastikan dirinya pasti lebih baik daripada orang lain.
Apabila seseorang benar-benar menghayati مَن يُصْرَفْ عَنْهُ, dia akan memahami bahawa perkara yang paling menakutkan bukan kehilangan harta, tetapi tidak mendapat rahmat Allah pada hari tersebut. Dia mungkin kehilangan pekerjaan dan masih boleh mencari pekerjaan lain. Dia mungkin kehilangan harta dan masih boleh berusaha. Dia mungkin kehilangan kedudukan dan masih boleh hidup. Tetapi jika dia kehilangan keselamatan akhirat, tidak ada jalan untuk kembali ke dunia bagi memperbaikinya.
Oleh itu, ayat ini mengajar manusia supaya menyusun keutamaan. Dunia penting, tetapi akhirat lebih penting. Kesihatan penting, tetapi iman lebih penting. Harta penting, tetapi keselamatan akhirat lebih penting. Keluarga penting, tetapi setiap individu tetap bertanggungjawab terhadap dirinya. Kedudukan sosial penting dalam urusan dunia, tetapi ia tidak menjamin keselamatan pada Hari Kiamat.
Perkara ini juga menjadikan kematian bukan sekadar pengakhiran biologi. Kematian ialah perpindahan menuju kehidupan yang akan memperlihatkan hasil amal. Maka seorang yang memahami ayat ini akan mempersiapkan kematian bukan dengan rasa putus asa, tetapi dengan taubat dan harapan kepada rahmat Allah.
Dia akan berusaha menyelesaikan hak manusia, meninggalkan dosa, memperbaiki ibadah, memperkukuh tauhid dan memohon keampunan. Semua itu bukan kerana dia merasa amalnya pasti menyelamatkan, tetapi kerana dia mahu bertemu Allah dalam keadaan yang lebih baik dan berharap Allah merahmatinya.
Dalam konteks فَقَدْ رَحِمَهُ, terdapat juga pengajaran bahawa rahmat Allah ialah perkara yang paling layak dicari. Jika seorang manusia benar-benar memahami nilai rahmat Allah, dia tidak akan mengorbankan rahmat itu demi keseronokan maksiat yang sementara. Dia tidak akan menjual akhirat dengan dunia. Dia tidak akan menukar keselamatan dengan kepuasan hawa nafsu.
Syaitan sering menghias sesuatu yang dekat dan menyembunyikan akibat yang jauh. Ayat ini melakukan sebaliknya. Ia membawa manusia kepada يَوْمَئِذٍ, hari yang akan datang, dan mengingatkan bahawa rahmat Allah pada hari itu adalah perkara yang sangat besar. Dengan itu, hati diajar untuk mengatasi dorongan segera.
Seseorang yang hendak melakukan maksiat mungkin hanya memikirkan beberapa minit keseronokan. Tetapi ayat ini mengajarnya berfikir tentang kesudahan. Jika dia benar-benar mengingati يَوْمَئِذٍ, dia akan bertanya apakah nilai keseronokan itu jika ia membawa kepada kehilangan rahmat Allah. Inilah fungsi besar peringatan akhirat.
Begitu juga apabila seseorang menghadapi kesukaran kerana memilih ketaatan. Dia mungkin berasa rugi kerana meninggalkan sesuatu yang haram. Tetapi ayat ini mengajarnya melihat keuntungan yang lebih besar. Jika meninggalkan maksiat menjadi sebab Allah merahmatinya dan memalingkan azab daripadanya, maka kerugian dunia itu bukan kerugian hakiki.
Oleh sebab itu, الفوز tidak boleh difahami dengan ukuran manusia semata-mata. Kadang-kadang seseorang kelihatan kalah di dunia kerana mempertahankan agamanya, tetapi dia mungkin menang di akhirat. Kadang-kadang seseorang kelihatan menang di dunia kerana memperoleh apa sahaja yang dia kehendaki, tetapi jika dunia itu menyebabkan dia menderhaka kepada Allah, kemenangan tersebut boleh menjadi kerugian. Kita tidak boleh menentukan kesudahan individu tertentu tanpa dalil, tetapi prinsip al-Quran sangat jelas: kemenangan yang sebenar ialah keselamatan akhirat.
Ini menjadikan وَذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ sebagai ukuran terakhir bagi seluruh kehidupan. Semua pencapaian dunia hendaklah dinilai berdasarkan apakah ia membantu seseorang menuju kepada keselamatan akhirat atau menjauhkannya. Harta yang digunakan untuk ketaatan boleh menjadi bekalan. Ilmu yang membawa kepada kebenaran boleh menjadi bekalan. Masa yang digunakan untuk ibadah boleh menjadi bekalan. Keluarga yang saling membantu dalam ketaatan boleh menjadi bekalan. Tetapi semua perkara tersebut tidak boleh menggantikan rahmat Allah.
Maka seorang mukmin hendaklah sentiasa memohon: “Ya Allah, janganlah Engkau biarkan aku bergantung kepada diriku sendiri.” Ini kerana manusia lemah. Dia boleh berubah. Dia boleh lupa. Dia boleh tergelincir. Dia boleh terpedaya. Dia boleh terpengaruh. Maka dia memerlukan pertolongan Allah sehingga akhir hayat.
Dalam konteks ini, فَقَدْ رَحِمَهُ juga mengajar bahawa rahmat Allah perlu dicari bukan hanya selepas seseorang mati, tetapi sejak di dunia. Seseorang boleh mencari rahmat Allah melalui taubat, iman, ketaatan, ihsan, amal soleh dan menjauhi perkara yang Allah larang. Dia tidak menunggu akhirat untuk berharap kepada rahmat. Dia mula mencarinya sekarang.
Tetapi dia tetap mengetahui bahawa rahmat akhirat ialah kesempurnaan rahmat tersebut. Di dunia, seseorang mungkin mendapat rahmat dalam bentuk taufiq, tetapi masih menghadapi ujian. Di akhirat, apabila Allah memalingkan azab daripadanya dan memberikan keselamatan, maka rahmat itu mencapai bentuk yang sangat besar. Sebab itu ayat menyebut فَقَدْ رَحِمَهُ.
Perkataan رَحِمَهُ juga menunjukkan bahawa orang yang diselamatkan itu bukan sekadar terselamat secara kebetulan. Dia dirahmati. Ini mengembalikan perhatian kepada hubungan antara hamba dan Rabb. Rahmat Allah ialah hubungan kurniaan daripada Rabb kepada hamba. Hamba tidak boleh menuntutnya dengan kesombongan. Dia memohon dengan kehinaan ubudiyyah.
Inilah sebab doa yang mengandungi “rahmat” mempunyai kedudukan tinggi. Seseorang yang meminta rahmat Allah sebenarnya meminta Allah memperlakukannya dengan kurniaan dan menyelamatkannya daripada keburukan. Maka doa rahmat ialah doa yang sangat luas.
Apabila seseorang membaca ayat ini dalam solat atau ketika membaca al-Quran, dia boleh menjadikan ayat tersebut sebagai peringatan kepada dirinya: keselamatan akhirat ialah rahmat Allah. Maka dia tidak sepatutnya terlalu kagum dengan amalnya. Dia tidak sepatutnya meremehkan dosa. Dia tidak sepatutnya berputus asa. Dia tidak sepatutnya merasa selamat tanpa sebab. Dia hendaklah sentiasa berharap kepada Allah.
Kesedaran ini juga mengajar bahawa seorang hamba perlu meminta agar Allah tidak memalingkan rahmat-Nya daripadanya. Allah berfirman dalam Surah Ali ‘Imran: رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِن لَّدُنكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنتَ الْوَهَّابُ. Mereka meminta agar hati tidak diselewengkan selepas mendapat hidayah dan meminta rahmat. Ini menunjukkan bahawa rahmat dan keteguhan hati sangat penting.
Maka orang yang memahami فَقَدْ رَحِمَهُ akan takut kehilangan hidayah. Dia tidak menganggap dirinya telah mencapai tahap yang tidak memerlukan pertolongan Allah. Dia sentiasa berdoa agar Allah menetapkan hatinya. Dia takut kepada perubahan hati kerana dia mengetahui bahawa keselamatan akhirat memerlukan keteguhan sehingga akhir.
Ini juga menjelaskan mengapa seseorang tidak boleh terlalu yakin dengan keadaan dirinya hari ini. Yang penting ialah bagaimana dia meninggal dunia dan bagaimana Allah memperlakukannya pada hari pembalasan. Oleh itu, doa husnul khatimah mempunyai makna yang besar. Seseorang mahu terus berada dalam iman sehingga kematian supaya dia termasuk dalam orang yang mendapat rahmat Allah.
Di sinilah kita melihat hubungan antara يُصْرَفْ عَنْهُ dan فَقَدْ رَحِمَهُ sebagai hubungan antara perlindungan dan kurniaan. Allah bukan sahaja menghilangkan bahaya, tetapi memberi rahmat. Keselamatan bukan sekadar ketiadaan azab, tetapi hasil rahmat Allah. Ini menjadikan rahmat lebih luas daripada sekadar penghapusan hukuman.
Dalam kehidupan dunia pun, seseorang boleh melihat bahawa rahmat Allah sering berupa pencegahan. Kadang-kadang Allah menghalang sesuatu yang buruk daripada berlaku. Kadang-kadang Allah menutup dosa seseorang daripada diketahui manusia dan memberinya peluang untuk bertaubat. Kadang-kadang Allah menyedarkan hati sebelum dosa menjadi lebih berat. Semua itu, secara umum, menunjukkan luasnya bentuk rahmat Allah, walaupun kita tidak boleh menentukan hikmah khusus bagi setiap kejadian tanpa dalil.
Pada Hari Kiamat, rahmat itu disebut secara khusus sebagai keselamatan daripada azab. Ini ialah bentuk rahmat yang paling jelas dalam ayat.
Maka seseorang yang benar-benar takut kepada Allah tidak sepatutnya berdoa hanya agar memperoleh nikmat dunia. Dia hendaklah memohon agar Allah merahmatinya dalam bentuk yang paling besar: menyelamatkannya daripada azab, memasukkannya ke dalam syurga dan menetapkannya dalam redha Allah.
Ayat ini juga mengajar bahawa rahmat Allah lebih utama daripada segala pencapaian manusia. Seorang manusia boleh mengumpulkan ribuan amal, tetapi dia tetap memerlukan rahmat Allah. Ini bukan merendahkan amal, tetapi menempatkan amal pada kedudukan yang benar. Amal ialah kewajipan dan sebab keselamatan, tetapi Allah ialah Rabb yang menerima, memberi taufiq dan merahmati.
Maka janganlah seseorang berhenti beramal dengan alasan “semuanya bergantung kepada rahmat”. Sebaliknya, kerana dia berharap rahmat, dia beramal. Dia mengetahui bahawa Allah menjanjikan rahmat kepada orang yang beriman dan taat. Dia mengambil sebab yang diperintahkan dan kemudian menyerahkan hasil kepada Allah.
Demikian juga janganlah seseorang hanya bergantung kepada amal sehingga lupa rahmat. Jika dia melihat amalnya sebagai harga syurga, dia telah melupakan bahawa syurga itu sendiri merupakan kurniaan Allah. Dia perlu bersyukur bahawa Allah memberinya kemampuan beramal dan memohon agar Allah menerimanya.
Inilah keseimbangan yang sangat halus tetapi sangat penting dalam akidah dan ibadah: amal tanpa ujub, harapan tanpa angan-angan, takut tanpa putus asa, tawakkal tanpa meninggalkan sebab, dan bergantung kepada rahmat tanpa meninggalkan ketaatan. Semua ini dapat dihimpunkan melalui فَقَدْ رَحِمَهُ.
Lafaz ini juga mempunyai kesan terhadap cara manusia melihat dosa. Jika dia mengetahui bahawa keselamatan daripada azab ialah rahmat Allah, dia tidak akan sengaja memandang kecil dosa. Dosa boleh menjadi penghalang daripada rahmat jika seseorang terus-menerus menderhaka dan tidak bertaubat. Maka dia akan segera kembali kepada Allah.
Namun dia juga tidak boleh menganggap dirinya tidak layak mendapat rahmat kerana pernah berdosa. Selagi pintu taubat terbuka, dia hendaklah kembali. Rahmat Allah bukan hanya untuk orang yang tidak pernah melakukan kesalahan. Bahkan antara tanda rahmat Allah ialah memberikan taufiq kepada orang yang berdosa untuk bertaubat sebelum datang kematian.
Maka orang yang memahami ayat ini akan menghargai peluang taubat. Dia tidak berkata, “Nanti aku akan bertaubat.” Dia tidak mengetahui apakah “nanti” itu akan sampai. Dia mengetahui bahawa يَوْمَئِذٍ pasti datang, tetapi dia tidak mengetahui bila kematiannya akan datang. Maka masa untuk mencari rahmat ialah sekarang.
Dalam konteks ini, يَوْمَئِذٍ menjadi peringatan tentang batas masa. Hari akhirat mempunyai masa tersendiri, tetapi manusia hanya mempunyai masa dunia yang terbatas untuk beramal. Setiap hari yang berlalu ialah peluang yang berkurang. Maka orang yang cerdik menggunakan masa untuk mencari rahmat Allah.
Seseorang boleh melihat kehidupannya sendiri dan bertanya: apakah yang telah aku lakukan untuk hari tersebut? Apakah aku menjaga tauhid? Apakah aku menjaga solat? Apakah aku bertaubat? Apakah aku menjaga hak manusia? Apakah aku meninggalkan maksiat yang aku tahu? Apakah aku terus mempertahankan dosa kerana hawa nafsu? Semua soalan ini kembali kepada satu kesedaran: aku mahu termasuk dalam مَن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ.
Tetapi kita tidak boleh mengatakan dengan pasti bahawa seseorang tertentu termasuk dalam golongan tersebut kecuali ada dalil yang jelas. Kita boleh berharap untuk diri sendiri dan orang lain agar Allah merahmati mereka. Kita boleh mendoakan keselamatan. Tetapi keputusan akhir adalah milik Allah.
Ini juga menjaga manusia daripada sifat merasa diri suci. Orang yang berkata, “Aku pasti selamat,” sebenarnya tidak memahami keperluan kepada rahmat. Bahkan Rasulullah صلى الله عليه وسلم mengajar umatnya untuk sentiasa takut dan berharap kepada Allah. Maka semakin seseorang mengenal Allah, semakin dia sedar bahawa dirinya sangat berhajat kepada-Nya.
Jika kita kembali kepada keseluruhan ayat, Allah menyebut: مَن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ. Tidak terdapat perkataan yang sia-sia. مَن membuka ruang kepada individu yang diselamatkan. يُصْرَفْ menunjukkan pemalingan azab. عَنْهُ menunjukkan azab dijauhkan daripada individu itu. يَوْمَئِذٍ menentukan masa, iaitu hari pembalasan yang telah disebut. فَقَدْ memberikan penegasan. رَحِمَهُ menjelaskan bahawa keselamatan itu rahmat Allah. وَذَٰلِكَ menunjuk kepada keadaan tersebut. الْفَوْزُ menetapkan bahawa itulah kemenangan. الْمُبِينُ menegaskan bahawa kemenangan itu nyata.
Jika seluruh susunan ini direnungi, kita melihat bahawa ayat ini mengajar satu perkara yang sangat besar: kemenangan manusia tidak diukur pada apa yang berjaya diperolehnya daripada dunia, tetapi pada apa yang Allah selamatkan daripadanya dan rahmat yang Allah berikan kepadanya pada Hari Akhirat.
Ini menjadi sangat penting kerana dunia sering mengubah nilai. Dunia membuat manusia merasa bahawa memiliki banyak sesuatu bermaksud menang. Tetapi al-Quran menunjukkan bahawa seseorang yang kehilangan dunia tetapi mendapat rahmat Allah mungkin lebih berjaya daripada seseorang yang memiliki dunia tetapi kehilangan akhirat. Oleh itu, seorang mukmin hendaklah berhati-hati supaya tidak menukar ukuran akhirat dengan ukuran dunia.
Dalam kehidupan seseorang yang beriman, ukuran ini boleh mempengaruhi banyak keputusan. Dia mungkin menolak keuntungan haram walaupun ia menguntungkan secara duniawi kerana dia lebih takut kehilangan rahmat Allah. Dia mungkin menahan lidah daripada fitnah walaupun fitnah itu memberi keuntungan sosial. Dia mungkin menjaga amanah walaupun orang lain tidak mengetahui pengkhianatannya. Dia mungkin meninggalkan perkara yang haram walaupun nafsunya sangat menginginkannya. Semua ini kerana dia mengingati يَوْمَئِذٍ.
Maka ayat ini bukan sekadar membicarakan masa depan. Ia mengubah tingkah laku pada masa sekarang. Kesedaran tentang akhirat menjadi tenaga untuk taat. Ketakutan kepada azab menjadi benteng daripada maksiat. Harapan kepada rahmat menjadi tenaga untuk bertaubat.
Dalam hal ini, ayat ini mempunyai kekuatan tarbiah yang sangat besar. Ia tidak hanya berkata “jangan berdosa”. Ia memberikan sebab mengapa dosa perlu ditinggalkan: kerana terdapat hari yang besar, terdapat azab, dan keselamatan daripada azab merupakan rahmat Allah. Maka larangan menjadi berakar dalam kesedaran akhirat.
Begitu juga ia tidak hanya berkata “buat amal”. Ia menunjukkan tujuan akhir: rahmat Allah dan kemenangan nyata. Maka amal mempunyai orientasi yang jelas.
Lebih jauh lagi, ayat ini mengajar bahawa manusia perlu mengenal Allah sebagai الرحمن الرحيم tanpa menghilangkan rasa takut terhadap-Nya. Rahmat Allah tidak menafikan keadilan-Nya, dan keadilan-Nya tidak menafikan rahmat-Nya. Orang yang diselamatkan daripada azab mendapat rahmat. Orang yang dihukum pula tidak boleh mengatakan Allah menzaliminya. Semua berlaku dengan ilmu dan keadilan Allah. Ini menjadikan hati berada antara takut dan harap.
Dalam perkara ini, seseorang perlu berhati-hati daripada dua sikap ekstrem. Pertama, merasa terlalu yakin bahawa semua orang akan mendapat rahmat tanpa mengambil kira ancaman wahyu. Kedua, merasa bahawa hampir tiada siapa boleh mendapat rahmat. Kedua-duanya tidak tepat. Al-Quran sendiri menyebut azab dan rahmat. Seorang mukmin membenarkan kedua-duanya.
Rahmat Allah sangat luas, tetapi ancaman Allah juga benar. Maka orang yang memahami ayat ini tidak akan berkata, “Allah Maha Pengampun, maka dosa tidak mengapa.” Dia juga tidak akan berkata, “Aku sudah berdosa, maka tidak ada gunanya bertaubat.” Kedua-duanya salah. Jalan yang benar ialah takut kepada azab dan berharap kepada rahmat.
Pada tahap yang paling mendalam, مَن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ mengajar bahawa manusia bukan pemilik mutlak nasibnya. Dia mempunyai pilihan dan tanggungjawab, tetapi keselamatan akhirnya berada dalam kekuasaan Allah. Ini bukan bermakna manusia tidak mempunyai tanggungjawab. Sebaliknya, kerana Allah memerintahkannya untuk beriman dan beramal, dia wajib melaksanakan perintah tersebut. Tetapi dia tetap mengakui bahawa taufiq dan rahmat Allah diperlukan.
Maka seseorang hendaklah menggabungkan usaha dan doa. Dia berusaha meninggalkan dosa dan berdoa agar Allah menyelamatkannya daripada azab. Dia berusaha melakukan ketaatan dan berdoa agar Allah menerima amalnya. Dia berusaha menjaga tauhid dan berdoa agar Allah meneguhkannya. Dia berusaha bertaubat dan berdoa agar Allah menerima taubatnya.
Semua ini kembali kepada فَقَدْ رَحِمَهُ.
Rahmat Allah juga merupakan sebab seorang hamba tidak patut memandang hina orang yang masih bergelut dengan dosa. Dia hendaklah berdakwah dan menasihati dengan kebenaran, tetapi tidak merasa dirinya memiliki kuasa menentukan rahmat Allah kepada seseorang. Boleh jadi seseorang yang hari ini berdosa akan bertaubat dengan taubat yang benar dan akhirnya mendapat rahmat Allah. Dan boleh jadi seseorang yang hari ini kelihatan banyak beramal perlu sentiasa takut terhadap dirinya sendiri. Maka manusia tidak mengetahui penutup amal seseorang kecuali Allah dan apa yang diberitahu melalui wahyu.
Ini juga mengajar kita bahawa nilai terbesar bukan keadaan seseorang pada satu saat, tetapi kesudahan. Dalam kehidupan dunia, manusia sering menilai seseorang berdasarkan sejarahnya. Tetapi Allah mampu mengubah seseorang melalui hidayah dan taubat. Maka jangan berputus asa daripada kebaikan orang yang berdosa, dan jangan pula merasa terlalu yakin terhadap diri sendiri.
فَقَدْ رَحِمَهُ menjadi asas kepada harapan yang benar. Harapan yang benar bukan berkata, “Allah akan merahmatiku walaupun aku terus menderhaka.” Harapan yang benar ialah berkata, “Aku telah berdosa, tetapi aku akan kembali kepada Allah dan aku berharap Allah merahmatiku.” Perbezaan ini sangat besar. Yang pertama ialah angan-angan, yang kedua ialah raja’ yang disertai usaha.
Demikian juga seseorang yang telah banyak beramal hendaklah berkata, “Aku berharap Allah menerima amalanku dan merahmatiku.” Bukan, “Aku sudah pasti selamat kerana aku telah banyak beramal.” Perbezaan ini menjaga hati daripada ujub dan takabbur.
Jika seseorang memahami semua ini, dia akan mengetahui bahawa keselamatan akhirat memerlukan hubungan yang sangat kuat dengan Allah. Dia tidak boleh bergantung kepada amalnya, manusia lain, dunia, keturunan atau kedudukan. Dia perlu kembali kepada Allah dengan hati yang tunduk.
Maka apabila kita membaca مَن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ, hendaklah kita merasakan betapa besarnya permohonan yang tersirat di dalamnya: “Ya Allah, jadikanlah aku antara orang yang Engkau palingkan daripada azab pada hari tersebut dan Engkau rahmati.” Ini bukan sekadar doa untuk keselesaan, tetapi doa untuk keselamatan yang kekal.
Keselamatan ini juga merupakan perkara yang patut menjadi cita-cita terbesar seorang mukmin. Dia boleh mempunyai cita-cita dunia, tetapi cita-cita akhirat mesti lebih besar. Dia boleh mahu berjaya dalam pekerjaan, perniagaan, keluarga dan pendidikan, tetapi semua itu mesti berada di bawah cita-cita yang lebih besar: mendapat rahmat Allah dan terselamat daripada azab.
Dengan demikian, ayat ini membentuk hierarki keutamaan. Yang paling besar bukan dunia. Yang paling besar ialah keselamatan akhirat. Yang paling besar bukan memiliki sesuatu, tetapi diselamatkan daripada azab. Yang paling besar bukan pujian manusia, tetapi rahmat Allah. Yang paling besar bukan kemenangan sementara, tetapi الفوز المبين.
Inilah sebab al-Quran menggunakan perkataan الفوز yang mempunyai makna kemenangan dan kejayaan. Manusia secara fitrah suka menang. Tetapi al-Quran mengajar bahawa kemenangan paling tinggi bukan kemenangan dalam persaingan dunia. Ia ialah kemenangan apabila Allah menyelamatkan seseorang daripada azab dan memberikan rahmat.
Apabila seseorang benar-benar memahami perkara ini, dia tidak akan terlalu kecewa apabila tidak mendapat sesuatu yang dunia anggap sebagai kejayaan. Dia akan berusaha, tetapi jika sesuatu hilang, dia masih mempunyai tujuan yang lebih besar. Selagi iman terpelihara, dia masih mempunyai harapan. Selagi pintu taubat terbuka, dia masih mempunyai jalan. Selagi Allah memberi kehidupan, dia masih boleh mencari rahmat.
Maka فَقَدْ رَحِمَهُ juga memberi semangat kepada orang yang sedang berusaha kembali kepada Allah. Jangan merasa bahawa dosa masa lalu menghalang seseorang daripada rahmat Allah selama dia benar-benar bertaubat. Jangan menggunakan masa lalu sebagai alasan untuk terus hidup dalam dosa. Rahmat Allah lebih luas daripada dosa hamba yang bertaubat. Tetapi seseorang perlu benar-benar kembali, bukan sekadar berharap tanpa perubahan.
Ini juga menunjukkan bahawa taubat ialah manifestasi daripada rahmat Allah. Jika Allah tidak memberi taufiq, seseorang mungkin terus dalam dosa. Maka apabila hati seseorang digerakkan untuk menangis kerana dosa, meninggalkan maksiat dan kembali kepada Allah, hendaklah dia bersyukur kerana itu juga nikmat.
Akhirnya, مَن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ hendaklah membentuk satu rasa yang sangat mendalam dalam hati seorang hamba: aku tidak mencari sekadar dunia yang selamat; aku mencari rahmat Allah yang menyelamatkan aku daripada azab pada hari pembalasan. Aku tidak mahu sekadar hidup dengan tenang beberapa tahun, tetapi aku mahu keselamatan apabila kehidupan dunia berakhir. Aku tidak mahu sekadar mendapat pujian manusia, tetapi aku mahu mendapat rahmat Allah. Aku tidak mahu sekadar menang dalam urusan dunia, tetapi aku mahu mencapai الفوز المبين.
Dengan itu, seluruh kehidupan dunia menjadi persediaan menuju يَوْمَئِذٍ. Setiap solat menjadi persediaan. Setiap taubat menjadi persediaan. Setiap meninggalkan maksiat menjadi persediaan. Setiap amal soleh menjadi persediaan. Setiap menjaga tauhid menjadi persediaan. Setiap kali menahan hawa nafsu kerana Allah menjadi persediaan. Bukan kerana manusia mampu membeli keselamatan dengan amalnya, tetapi kerana Allah memerintahkan amal dan menjadikan ketaatan sebagai jalan menuju rahmat-Nya.
Dan apabila seseorang menyedari bahawa keselamatan itu rahmat, dia akan semakin merendah diri. Dia tidak berkata, “Aku selamat kerana aku hebat.” Dia berkata, “Jika Allah merahmati aku, itulah keselamatanku.” Dia tidak memandang rendah orang lain. Dia tidak merasa dirinya memiliki jaminan yang tidak diberikan oleh Allah. Dia sentiasa berdoa agar Allah menetapkannya.
Inilah salah satu kesempurnaan makna فَقَدْ رَحِمَهُ. Allah bukan sekadar mengajar manusia supaya takut kepada azab, tetapi mengajar manusia ke mana hendak membawa ketakutan itu. Bawa kepada rahmat Allah. Jangan biarkan takut berhenti sebagai rasa. Jadikan ia taubat. Jadikan ia ketaatan. Jadikan ia tawakkal. Jadikan ia doa.
Maka ayat ini pada akhirnya mengumpulkan tiga hakikat besar: azab itu benar, keselamatan daripada azab ialah rahmat Allah, dan keselamatan itu merupakan kemenangan yang nyata. Ancaman tidak ditutup-tutupi. Rahmat tidak dinafikan. Kemenangan tidak dikecilkan. Semua diletakkan pada tempatnya.
Orang yang benar-benar menghayati ayat ini akan mengetahui bahawa perkara paling penting dalam kehidupan bukanlah berapa banyak dunia yang telah dikumpulkan, tetapi apakah dia akan mendapat rahmat Allah pada يَوْمَئِذٍ. Bukan berapa ramai manusia yang memujinya, tetapi apakah Allah akan menyelamatkannya. Bukan berapa tinggi kedudukannya, tetapi apakah dia akan mendapat الفوز المبين. Bukan berapa lama dia menikmati dunia, tetapi bagaimana kesudahannya apabila dia kembali kepada Rabbnya.
Oleh sebab itu, ayat مَن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ sepatutnya menjadikan seorang hamba sentiasa merayu kepada Allah dengan hati yang sangat tunduk: jangan biarkan aku termasuk orang yang berhadapan dengan azab tanpa rahmat, tetapi masukkanlah aku dalam golongan yang Engkau rahmati, Engkau selamatkan dan Engkau menangkan. Jika Allah memalingkan azab daripada seseorang pada hari tersebut, maka itulah rahmat yang paling agung. Dan apabila rahmat itu diperoleh, maka tidak ada lagi ukuran dunia yang dapat menandingi kemenangan tersebut.
Maka janganlah hati berhenti pada lafaz يُصْرَفْ seolah-olah ia hanya bermaksud “dijauhkan”. Lihatlah siapa yang menjauhkan, daripada apa dia dijauhkan, bila dia dijauhkan, mengapa penyelamatan itu begitu besar, dan apakah akibatnya. Dia dijauhkan daripada azab. Dia dijauhkan pada Hari Kiamat. Dia dijauhkan oleh Allah. Dan apabila dia dijauhkan, Allah menyatakan bahawa dia telah mendapat rahmat. Kemudian Allah menyatakan bahawa itulah kemenangan yang nyata. Inilah perjalanan makna yang lengkap daripada satu ayat yang pendek tetapi sangat berat.
Demikian juga janganlah berhenti pada رَحِمَهُ sebagai “Allah merahmatinya” tanpa bertanya apakah kesan rahmat tersebut. Kesan yang disebut dalam ayat ialah penyelamatan daripada azab. Maka rahmat Allah dalam ayat ini bukan sesuatu yang kabur. Ia mempunyai hasil yang sangat nyata: seorang hamba terselamat daripada hukuman pada hari yang besar. Ini menjadikan permohonan rahmat Allah sebagai antara permohonan paling besar yang boleh dimiliki oleh hati seorang mukmin.
Dan jangan pula berhenti pada الْفَوْزُ sebagai “kejayaan” dalam erti kata umum. Allah sendiri menjelaskan apakah kejayaan itu dalam konteks ayat: diselamatkan daripada azab dan mendapat rahmat. Maka orang yang mahu memahami kejayaan menurut al-Quran hendaklah mengukur dirinya dengan ukuran ini. Dunia boleh menjadi alat menuju kejayaan, tetapi dunia bukan kejayaan yang terakhir.
Akhirnya, apabila seseorang membaca ayat 16 selepas ayat 15, dia sepatutnya merasakan perubahan yang sangat besar dalam hatinya. Ayat 15 membawa ketakutan: عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ. Ayat 16 membuka harapan: فَقَدْ رَحِمَهُ. Kemudian ayat itu menutup dengan kemenangan: الْفَوْزُ الْمُبِينُ. Maka hati tidak dibiarkan mati dalam ketakutan dan tidak pula dibiarkan hanyut dalam angan-angan. Hati dididik supaya takut kepada azab, berharap kepada rahmat dan mengejar kemenangan akhirat.
Itulah inti yang paling dalam daripada مَّن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ: keselamatan daripada azab pada Hari Kiamat bukan hasil kekuatan manusia yang berdiri sendiri, tetapi rahmat Allah kepada hamba-Nya; dan rahmat tersebut merupakan kemenangan yang sebenar. Maka seorang hamba hendaklah hidup dalam keadaan takut kepada azab, berharap kepada rahmat, bersungguh-sungguh dalam ketaatan, segera bertaubat apabila berdosa, menjaga tauhid, tidak merasa aman daripada pembalasan Allah dan tidak pernah berputus asa daripada rahmat-Nya. Dia mengetahui bahawa hari tersebut pasti datang, tetapi dia tidak mengetahui keadaan dirinya pada hari tersebut. Oleh itu dia tidak menunggu sehingga hari itu tiba untuk mencari keselamatan. Dia mencarinya sekarang, selama pintu taubat masih terbuka, selama amal masih boleh dilakukan, selama hati masih mampu tunduk dan selama Allah masih memberinya kehidupan. Apabila akhirnya tiba يَوْمَئِذٍ, dia berharap termasuk dalam golongan yang Allah sebut dengan lafaz yang sangat agung: مَن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ. Dan apabila rahmat itu diperoleh, maka benarlah firman Allah: وَذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ.
asasa
https://draft.blogger.com/blog/post/edit/50065684574614780/7442015919108038680?hl=en
