0077 سورة الزخرف آية 77 - رَبُّكَۖ
وَنَادَوْا۟ يَـٰمَـٰلِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَۖ قَالَ إِنَّكُم مَّـٰكِثُونَ ﴿سورة الزخرف آية ٧٧﴾.
Perbahasan Tentang Lafaz رَبُّكَ Dalam Ayat 77 Dari Surah Az-Zukhruf
Lafaz رَبُّكَۖ dalam ayat 77 Surah Az-Zukhruf merupakan lafaz yang sangat kaya dengan makna, sangat kuat dari sudut hubungan antara Rububiyyah Allah dengan keadaan manusia di akhirat, dan sangat dalam apabila diperhatikan dalam rangkaian ayat yang menggambarkan keadaan orang-orang yang menjadi penghuni neraka. Allah سبحانه وتعالى berfirman: وَنَادَوْا۟ يَـٰمَـٰلِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَۖ قَالَ إِنَّكُم مَّـٰكِثُونَ (Az-Zukhruf:77). Perhatian khusus dalam perbahasan ini diberikan kepada satu lafaz sahaja, iaitu رَبُّكَۖ, yang bermaksud “Tuhanmu”.
Lafaz ini bukan sekadar panggilan biasa kepada Allah, bukan sekadar pengulangan nama Allah dengan bentuk yang lain, bahkan ia membawa makna Rububiyyah, iaitu Allah sebagai Rabb, Tuhan yang mencipta, memiliki, menguasai, mentadbir, memelihara, menentukan, memerintah, memberi kehidupan, mematikan, membangkitkan dan menghukum makhluk-Nya.
Namun dalam ayat ini terdapat keadaan yang sangat menggetarkan, kerana lafaz رَبُّكَۖ itu keluar daripada mulut ahli neraka sendiri. Mereka berkata kepada Malik, penjaga neraka: لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَۖ, “hendaklah Tuhanmu mematikan kami”. Mereka tidak berkata لِيَقْضِ عَلَيْنَا الله secara langsung, bahkan mereka menyebut Allah dengan lafaz رَبُّكَۖ, “Tuhanmu”.
Penggunaan lafaz ini membuka ruang yang sangat luas untuk memahami bagaimana manusia yang berada dalam keadaan azab masih mengakui bahawa di atas mereka terdapat Rabb yang mempunyai kekuasaan mutlak, namun pengakuan itu datang ketika mereka sudah tidak lagi mempunyai jalan untuk melarikan diri daripada keputusan Allah.
Oleh sebab itu, lafaz رَبُّكَۖ dalam ayat ini perlu dibaca dengan penuh perhatian kepada struktur bahasa, hubungan antara المتكلم dan المخاطب, hubungan antara ahli neraka dengan Malik, hubungan antara Allah dengan Rasul-Nya, serta hakikat Rububiyyah yang menjadi asas kepada seluruh kekuasaan Allah terhadap makhluk.
Apabila mereka berkata لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَۖ, lafaz رَبُّكَۖ secara bahasa terdiri daripada رَبّ dan كَاف الخطاب. Lafaz رَبّ membawa makna Rabb, manakala كَاف pada كَ ialah kata ganti nama bagi orang kedua tunggal, iaitu “kamu”, merujuk kepada Malik yang sedang mereka panggil. Dengan demikian, dari sudut binaan bahasa, رَبُّكَۖ bererti “Rabb kamu”, atau “Tuhan kamu”.
Tetapi dalam konteks ayat ini, Malik bukanlah pemilik neraka secara mutlak, bukan pencipta neraka, bukan Rabb bagi dirinya sendiri, dan bukan sumber kuasa yang berdiri sendiri. Malik ialah makhluk yang menjalankan tugas yang Allah berikan kepadanya. Maka apabila ahli neraka menyebut رَبُّكَۖ, mereka sebenarnya sedang mengakui bahawa kuasa yang mereka harapkan untuk menamatkan kewujudan mereka tetap berada pada Rabb Malik, iaitu Allah سبحانه وتعالى.
Mereka tahu bahawa Malik tidak memiliki kuasa mutlak untuk membuat keputusan sendiri. Mereka tahu bahawa penjaga neraka hanyalah makhluk yang menjalankan perintah. Mereka tahu bahawa keputusan terakhir berada pada Rabb yang menguasai mereka dan menguasai Malik. Lafaz رَبُّكَۖ dengan demikian mengandungi pengakuan terhadap Rububiyyah Allah dalam keadaan yang sangat terdesak.
Perhatikan bahawa mereka tidak berkata kepada Malik, “Engkau matikanlah kami.” Mereka berkata: لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَۖ. Ini menunjukkan bahawa mereka tidak menganggap Malik sebagai penguasa mutlak terhadap kehidupan dan kematian. Mereka mengetahui bahawa Malik hanyalah penjaga yang melaksanakan perintah. Bahkan apabila mereka meminta supaya penderitaan mereka dihentikan, mereka mengarahkan permintaan itu kepada Rabb Malik.
Di sinilah terserlah satu hakikat yang sangat besar: seluruh makhluk berada di bawah Rububiyyah Allah. Para malaikat yang menjalankan tugas berada di bawah Rububiyyah Allah. Para nabi berada di bawah Rububiyyah Allah. Orang beriman berada di bawah Rububiyyah Allah. Orang kafir juga berada di bawah Rububiyyah Allah. Ahli syurga berada di bawah Rububiyyah Allah. Ahli neraka berada di bawah Rububiyyah Allah. Tidak ada satu makhluk pun yang keluar daripada penguasaan Rububiyyah Allah.
Hakikat ini penting kerana perkataan Rabb dalam al-Quran bukan hanya membawa maksud “Tuhan” dalam pengertian umum sebagaimana manusia kadang-kadang menggunakan perkataan tersebut. رَبّ ialah lafaz yang menunjukkan pemilikan dan pengurusan. Apabila dikatakan رَبُّكَۖ, ia menghubungkan Allah dengan makhluk melalui Rububiyyah-Nya. Allah ialah Rabb kerana Dia mencipta makhluk, memiliki makhluk dan mentadbir makhluk. Dia menentukan perjalanan makhluk, memberi mereka kehidupan, menetapkan ajal, memberi rezeki, menghidupkan, mematikan dan membangkitkan.
Maka apabila ahli neraka menyebut رَبُّكَۖ, mereka menyebut satu nama yang pada hakikatnya mengandungi seluruh makna kekuasaan yang mereka tidak mampu lawan. Mereka berada dalam neraka kerana keputusan Rabb. Mereka ingin mati kerana keputusan Rabb. Mereka memohon kepada penjaga neraka kerana penjaga itu sendiri berada di bawah Rabb. Mereka tidak mampu keluar daripada kekuasaan Rabb tersebut.
Lafaz رَبُّكَۖ juga mempunyai hubungan yang sangat rapat dengan ayat sebelumnya. Allah telah menyatakan bahawa orang-orang yang berdosa berada dalam azab Jahannam dan azab itu tidak diringankan daripada mereka. Selepas itu mereka berada dalam keadaan putus asa, lalu mereka memanggil Malik dan berkata لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَۖ. Maka lafaz رَبُّكَۖ datang dalam suasana yang menunjukkan bahawa selepas segala jalan untuk mengelakkan azab telah tertutup, mereka masih melihat adanya satu kuasa yang paling tinggi.
Mereka tidak meminta kepada sesuatu kuasa yang tidak wujud. Mereka meminta supaya Rabb Malik melaksanakan keputusan yang mereka kehendaki. Namun jawapan yang datang ialah قَالَ إِنَّكُم مَّـٰكِثُونَ. Ertinya, Rabb yang mereka sebut itu tidak memberikan apa yang mereka kehendaki. Mereka mahu kematian, tetapi ketetapan Rabb mereka ialah mereka terus tinggal. Maka di sini lafaz رَبُّكَۖ mempunyai hubungan yang sangat kuat dengan hakikat bahawa Rububiyyah Allah merangkumi perintah dan keputusan yang tidak boleh dibatalkan oleh kehendak makhluk.
Perkataan رَبّ juga memberi gambaran bahawa Allah bukan sahaja mencipta makhluk lalu membiarkannya tanpa pengurusan. Rububiyyah Allah menunjukkan bahawa segala urusan berada di bawah tadbiran-Nya. Ini dapat difahami daripada banyak ayat al-Quran yang menghubungkan Rabb dengan penciptaan, pemerintahan dan pengurusan. Allah menyatakan: أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ, “Ingatlah, bagi-Nya penciptaan dan perintah.” Gabungan الخلق dan الأمر memperlihatkan bahawa Allah bukan sekadar pencipta pada permulaan, tetapi Dia juga mempunyai perintah dan pengurusan terhadap seluruh makhluk. Oleh sebab itu, apabila ahli neraka berkata رَبُّكَ, mereka menyebut Rabb yang memiliki الخلق dan الأمر, Rabb yang memiliki kehidupan mereka dan kematian mereka, Rabb yang menetapkan mereka tinggal dalam neraka dan Rabb yang menentukan bahawa permintaan mereka untuk mati tidak akan dikabulkan.
Lafaz رَبُّكَ juga sangat penting kerana ia menunjukkan bahawa Rububiyyah Allah tidak terhenti apabila seseorang manusia melakukan kekufuran. Orang kafir tetap berada di bawah Rububiyyah Allah walaupun mereka mengingkari Uluhiyyah-Nya. Mereka tetap dicipta oleh Allah, tetap menerima rezeki daripada Allah, tetap hidup dengan izin Allah, tetap bernafas dengan ketetapan Allah, tetap mempunyai ajal yang Allah tentukan, dan akhirnya tetap kembali kepada Allah. Pengingkaran mereka tidak mengeluarkan mereka daripada kekuasaan Rububiyyah Allah. Sebaliknya, mereka berada di bawah Rububiyyah Allah sepanjang kehidupan dunia dan akhirnya berhadapan dengan akibat penolakan mereka terhadap hak Allah. Ayat ini menggambarkan perkara tersebut dengan amat jelas. Orang yang sedang berada dalam neraka itu sendiri menyebut Rabb Malik. Mereka tidak mampu keluar daripada Rububiyyah Allah walaupun mereka dahulu menolak kebenaran yang dibawa oleh Rasul.
Inilah antara kedalaman lafaz رَبُّكَ: Rububiyyah Allah bukan suatu perkara yang boleh diterima atau ditolak sehingga seseorang menjadi berada di luar kekuasaan Allah. Rububiyyah Allah adalah hakikat yang meliputi seluruh kewujudan. Makhluk tidak memilih untuk berada di bawah Rububiyyah Allah. Bahkan kewujudan mereka sendiri bergantung kepada Allah. Manusia boleh memilih untuk taat atau derhaka, boleh memilih untuk beriman atau kufur, tetapi manusia tidak pernah mempunyai pilihan untuk keluar daripada kerajaan Allah. Bahkan pilihan manusia sendiri berlaku dalam ruang yang Allah ciptakan dan Allah izinkan secara kauni. Oleh sebab itu, lafaz رَبُّكَ dalam ayat ini menegaskan satu bentuk penguasaan yang tidak dapat dielakkan.
Jika diperhatikan dengan lebih halus, penggunaan كَاف dalam رَبُّكَ juga mengandungi hubungan khusus antara Malik dan Allah. Mereka memanggil Malik terlebih dahulu dengan يَا مَالِكُ. Kemudian mereka menyebut رَبُّكَ. Mereka tidak menyebut “Rabb kami” dalam bentuk رَبُّنَا, tetapi “Rabb kamu” dalam bentuk رَبُّكَ. Ini merupakan satu perkara yang sangat menarik dari sudut susunan ayat. Mereka sedang bercakap kepada Malik, lalu mereka menisbahkan Rabb kepada Malik: “Rabb kamu”. Ini kerana mereka memohon kepada Malik supaya dia meminta kepada Rabb yang menguasainya agar kematian ditimpakan kepada mereka. Nisbah tersebut bukan bermaksud Allah hanya Rabb kepada Malik dan bukan Rabb kepada mereka. Bahkan secara hakikat, Allah ialah Rabb mereka juga. Akan tetapi struktur percakapan itu menunjukkan bahawa mereka sedang bercakap kepada Malik tentang pihak yang mereka fahami sebagai mempunyai kuasa untuk memutuskan keadaan mereka. Mereka berkata “Rabb kamu” kerana Malik ialah penjaga yang mereka lihat sebagai pelaksana perintah Allah. Mereka mengetahui bahawa Malik berada di bawah Allah.
Perbezaan antara رَبُّكَ dan رَبُّنَا di sini juga memberi ruang untuk melihat keadaan jiwa mereka. Mereka sedang berada dalam suasana kehinaan dan keputusasaan. Mereka tidak menyebut diri mereka sebagai hamba yang kembali kepada Allah. Mereka hanya meminta agar penderitaan dihentikan. Permintaan لِيَقْضِ عَلَيْنَا bermaksud mereka mahu kematian sebagai jalan untuk mengakhiri azab. Mereka tidak meminta rahmat, tidak meminta keampunan, tidak meminta keluar dari neraka, tetapi meminta supaya kewujudan mereka ditamatkan. Maka penyebutan رَبُّكَ datang dalam konteks permintaan yang sangat khusus. Mereka mengakui adanya Rabb yang berkuasa, tetapi pengakuan itu tidak membawa manfaat kepada mereka kerana mereka telah sampai kepada keadaan di mana keputusan akhir telah ditetapkan.
Di sinilah dapat difahami bahawa pengetahuan tentang Rububiyyah Allah semata-mata tidak semestinya menyelamatkan seseorang. Mengetahui bahawa Allah ialah Rabb tidak sama dengan mentauhidkan Allah dalam ibadah. Ramai manusia mengetahui bahawa Allah ialah Pencipta, Pemberi rezeki dan Penguasa, tetapi pengetahuan itu mesti membawa kepada pengabdian kepada-Nya. Orang-orang musyrik pada zaman Rasulullah صلى الله عليه وسلم juga mengakui sebahagian besar makna Rububiyyah Allah, tetapi mereka tetap menyekutukan Allah dalam ibadah. Al-Quran mendedahkan pengakuan mereka tentang penciptaan dan penguasaan Allah. Allah menyatakan bahawa jika ditanya siapa yang menciptakan langit dan bumi, mereka akan mengatakan Allah. Namun pengakuan tersebut tidak menjadikan mereka ahli tauhid yang sebenar kerana mereka masih menyekutukan Allah dalam ibadah.
Dengan demikian, lafaz رَبُّكَ dalam Az-Zukhruf 77 bukan hanya mengajar bahawa Allah ialah Rabb, tetapi ia mengajar bahawa pengakuan terhadap Rububiyyah mesti difahami dalam keseluruhan tauhid. Allah ialah Rabb, maka Allah sahaja yang berhak menjadi Ma'bud. Allah ialah Rabb yang mencipta, maka manusia tidak boleh menjadikan makhluk sebagai tempat pengabdian yang mutlak. Allah ialah Rabb yang memiliki, maka manusia tidak boleh menganggap dirinya bebas mutlak daripada perintah Allah. Allah ialah Rabb yang menentukan ajal, maka manusia tidak mempunyai kuasa untuk menentukan bila kehidupannya berakhir. Allah ialah Rabb yang menguasai akhirat, maka manusia tidak boleh menganggap bahawa kematian boleh dijadikan jalan keluar daripada hisab dan keputusan Allah.
Apabila ahli neraka berkata لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ, mereka sebenarnya sedang berhadapan dengan satu bentuk penyingkapan hakikat Rububiyyah yang dahulu mereka abaikan. Di dunia manusia boleh berpura-pura seolah-olah dirinya mempunyai kuasa. Manusia boleh memiliki harta, kedudukan, tentera, ilmu, pengaruh dan kekuatan fizikal. Tetapi semua itu tidak mengeluarkan manusia daripada Rububiyyah Allah. Apabila seseorang mati, semua sebab duniawi yang selama ini membuatnya merasa kuat akan terputus. Di akhirat, hakikat kekuasaan Allah menjadi sesuatu yang tidak boleh dinafikan. Maka lafaz رَبُّكَ dalam ayat ini berdiri di tengah-tengah suasana yang memperlihatkan kehancuran segala dakwaan kuasa makhluk.
Rububiyyah Allah juga bermakna bahawa Allah mempunyai hak untuk menentukan apa yang berlaku kepada makhluk-Nya. Ini bukan bermaksud setiap perkara yang berlaku kepada manusia boleh dinamakan hukuman. Perkara duniawi seperti sakit, kehilangan, kesempitan, kemiskinan dan musibah mempunyai pelbagai hikmah dan sebab yang berbeza. Namun dalam konteks akhirat, apabila Allah menetapkan azab terhadap orang yang layak menerimanya, keputusan itu berada dalam Rububiyyah-Nya yang sempurna. Tidak ada sesiapa yang boleh berkata bahawa Allah menzalimi mereka apabila Allah menghukum mereka. Inilah hubungan yang sangat rapat antara lafaz رَبُّكَ dalam ayat 77 dengan ayat 76 sebelumnya yang menyatakan bahawa Allah tidak menzalimi mereka, tetapi mereka sendiri yang menzalimi diri. Rabb yang disebut dalam ayat 77 ialah Rabb yang tidak menzalimi hamba-Nya.
Oleh itu, lafaz رَبُّكَ perlu difahami bersama prinsip al-Quran bahawa Allah tidak menzalimi sesiapa walaupun sebesar zarah. Allah tidak menghukum seseorang tanpa hujah dan tidak meletakkan beban yang tidak mampu ditanggung oleh hamba. Allah menyatakan bahawa Dia tidak menzalimi walaupun sebesar zarah. Allah juga menyatakan bahawa sesiapa yang melakukan kejahatan, maka akibat kejahatan itu kembali kepada dirinya sendiri. Maka apabila ahli neraka menyebut رَبُّكَ, mereka sedang menyebut Rabb yang keputusannya berdasarkan ilmu yang sempurna, hikmah yang sempurna dan keadilan yang sempurna.
Lafaz رَبّ juga mempunyai makna tarbiyyah, iaitu pemeliharaan dan pengurusan secara beransur-ansur. Dari sudut bahasa Arab, konsep Rububiyyah mempunyai hubungan dengan mengurus sesuatu sehingga ia mencapai keadaan yang ditentukan. Allah ialah Rabb seluruh alam kerana Dia mengatur seluruh alam. Namun dalam konteks ayat 77, terdapat satu bentuk Rububiyyah yang sangat menggetarkan: Rabb yang selama di dunia memberi manusia peluang, memberi peringatan, mengutus rasul, menurunkan wahyu, memberi masa untuk bertaubat dan membuka jalan hidayah, pada hari akhirat menjadi Rabb yang menetapkan keputusan. Dengan itu, perkataan رَبُّكَ mengingatkan bahawa Allah yang memelihara manusia di dunia ialah Allah yang sama yang akan menghisab manusia di akhirat. Rububiyyah Allah tidak terpisah antara dunia dan akhirat.
Manusia kadang-kadang memahami “pemeliharaan” hanya sebagai pemberian nikmat. Tetapi Rububiyyah Allah lebih luas daripada itu. Allah mentadbir dengan memberi dan menahan, menghidupkan dan mematikan, mengangkat dan merendahkan, memberi kesenangan dan memberi ujian, membuka pintu dan menutup pintu, memberi peluang dan mengakhiri peluang. Kesemuanya berada dalam ilmu dan hikmah-Nya. Maka apabila seseorang yang derhaka akhirnya berhadapan dengan azab, dia masih berada di bawah Rububiyyah Allah. Bahkan neraka sendiri berada di bawah kerajaan Allah. Malaikat penjaga neraka berada di bawah perintah Allah. Azab berada di bawah kekuasaan Allah. Kematian yang diminta oleh ahli neraka juga berada di bawah ketetapan Allah. Tidak ada satu perkara pun yang terkeluar daripada سلطان Allah.
Inilah sebabnya lafaz رَبُّكَ lebih dalam daripada sekadar lafaz “Tuhanmu” dalam terjemahan biasa. Terjemahan “Tuhanmu” memang benar sebagai terjemahan umum, tetapi makna رَبّ dalam bahasa wahyu tidak seharusnya dipersempitkan. Rabb ialah Pemilik, Penguasa, Pencipta dan Pentadbir. Apabila digabungkan dengan كَاف, ia menjadi “Rabb kamu”, iaitu Rabb yang menguasai pihak yang sedang diajak bercakap. Malik ialah hamba Allah. Rasulullah صلى الله عليه وسلم ialah hamba dan rasul Allah. Para malaikat ialah hamba Allah. Seluruh manusia ialah hamba Allah. Maka nisbah رَبُّكَ menonjolkan hubungan Rububiyyah antara Allah dan makhluk.
Lebih mendalam lagi, lafaz رَبُّكَ menunjukkan bahawa Allah tidak memerlukan makhluk untuk menjadi Rabb. Allah tidak menjadi Rabb kerana manusia mengakui-Nya. Allah tidak menjadi Rabb kerana malaikat mengakui-Nya. Allah tidak menjadi Rabb kerana manusia menyembah-Nya. Allah ialah Rabb kerana Rububiyyah itu adalah kesempurnaan yang menjadi milik-Nya. Pengakuan manusia hanya mengakui hakikat yang sudah ada. Penolakan manusia tidak mengurangkan sedikit pun Rububiyyah Allah. Jika seluruh manusia kufur, Allah tetap Rabb. Jika seluruh manusia beriman, Allah tetap Rabb. Jika semua manusia taat, kerajaan Allah tidak bertambah. Jika semua manusia derhaka, kerajaan Allah tidak berkurang. Inilah kesempurnaan Rububiyyah.
Dalam konteks ahli neraka, perkara ini menjadi sangat jelas. Mereka meminta: لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ. Permintaan mereka tidak memberi tambahan kepada kuasa Allah dan penolakan terhadap permintaan mereka tidak mengurangkan kuasa Allah. Mereka berada sepenuhnya di bawah keputusan-Nya. Apabila Malik menjawab إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ, keputusan itu menunjukkan bahawa kehendak mereka tidak mengatasi kehendak Rabb. Mereka mahu mati, tetapi mereka tidak mati. Mereka mahu azab berhenti, tetapi azab tidak dihentikan. Mereka mahu keputusan berubah, tetapi keputusan tidak berubah. Maka Rububiyyah Allah terlihat melalui kekuasaan-Nya untuk menetapkan sesuatu tanpa dipaksa oleh makhluk.
Di sinilah pentingnya memahami bahawa Allah سبحانه وتعالى mempunyai kehendak yang mutlak terhadap makhluk-Nya. Tiada makhluk yang boleh memaksa Allah. Tidak ada malaikat yang boleh memaksa Allah. Tidak ada nabi yang boleh memaksa Allah. Tidak ada wali yang boleh memaksa Allah. Tidak ada ahli neraka yang boleh memaksa Allah. Semua makhluk berhajat kepada Allah, sedangkan Allah tidak berhajat kepada sesiapa. Inilah hakikat Rububiyyah yang tercermin dalam رَبُّكَ. Allah ialah Rabb kerana Dia tidak berada di bawah kuasa makhluk, sedangkan seluruh makhluk berada di bawah kuasa-Nya.
Lafaz رَبُّكَ juga boleh dilihat dari sudut hubungan antara ilmu Allah dan keputusan Allah. Allah tidak menetapkan keputusan secara jahil. Allah mengetahui segala sesuatu sebelum ia berlaku, ketika ia berlaku dan selepas ia berlaku. Dia mengetahui apa yang dilakukan manusia, niat mereka, keadaan mereka, hujah yang sampai kepada mereka dan pilihan yang mereka lakukan. Oleh itu, apabila Rabb menetapkan keputusan terhadap manusia, keputusan itu tidak terhasil daripada kekurangan ilmu. Sebaliknya, ia datang daripada ilmu yang sempurna. Ini penting untuk memahami keadilan Allah. Manusia mungkin menghukum berdasarkan bukti yang terbatas, sedangkan Allah mengetahui perkara yang tersembunyi dan nyata.
Apabila ahli neraka berkata رَبُّكَ, mereka menyebut Rabb yang mengetahui segala-galanya. Tidak ada sesuatu daripada kehidupan mereka yang tersembunyi daripada Allah. Tidak ada alasan yang mereka boleh sembunyikan. Tidak ada perbuatan yang terpadam daripada ilmu Allah. Tidak ada niat yang hilang. Tidak ada kata-kata yang luput. Tidak ada dosa yang Allah tidak tahu. Oleh sebab itu, Rabb yang mereka sebut ialah Rabb yang memiliki pengetahuan sempurna terhadap keadaan mereka. Mereka meminta kematian, tetapi Allah mengetahui bahawa kematian bukan penyelesaian bagi mereka. Maka keputusan yang berlaku ialah mereka terus tinggal.
Al-Quran berkali-kali menghubungkan Rububiyyah Allah dengan ilmu dan penguasaan-Nya. Allah ialah Rabb al-'Alamin, Rabb seluruh alam. Penggunaan bentuk jamak dalam العالمين menunjukkan keluasan kerajaan-Nya. Tidak ada alam yang berada di luar Rububiyyah-Nya. Dunia manusia, dunia jin, alam malaikat, langit, bumi, kehidupan dan kematian, semuanya berada di bawah tadbiran Allah. Maka رَبُّكَ dalam ayat ini ialah Rabb yang sama dengan رب العالمين. Tidak ada dua Rabb yang berbeza. Rabb Malik ialah Rabb seluruh alam.
Namun, kenapa dalam ayat ini tidak digunakan “رب العالمين” tetapi “ربك”? Jawapannya dapat dilihat daripada konteks percakapan. Ahli neraka sedang bercakap kepada Malik. Maka mereka menyebut “Rabb kamu”, sesuai dengan struktur dialog tersebut. Ini juga menunjukkan keindahan balaghah al-Quran. Lafaz yang ringkas dipilih untuk menggambarkan keadaan percakapan dengan tepat. Mereka memanggil Malik, kemudian menyandarkan Rabb kepada Malik. Dengan satu lafaz sahaja, hubungan antara Malik dan Allah serta kedudukan Malik sebagai makhluk yang diperintah dapat difahami.
Pada masa yang sama, رَبُّكَ bukan bermaksud Allah ialah Rabb Malik sahaja. Ia adalah nisbah bahasa berdasarkan مخاطب. Contoh yang sama terdapat dalam al-Quran apabila Allah menyebut ربك kepada Nabi Muhammad صلى الله عليه وسلم. “Rabbmu” tidak bermaksud Allah hanya Rabb Nabi Muhammad. Ia bermaksud Allah ialah Rabb yang mempunyai hubungan Rububiyyah dengan orang yang diajak bercakap. Maka apabila ahli neraka menyebut ربك kepada Malik, maksudnya Allah ialah Rabb Malik dan Rabb seluruh makhluk.
Hubungan antara رَبُّكَ dengan Rasulullah صلى الله عليه وسلم juga sangat menarik apabila diperhatikan dari keseluruhan Surah Az-Zukhruf. Surah ini mengandungi banyak ayat yang menegaskan bahawa Allah ialah Rabb langit dan bumi, Rabb Arasy, dan Rabb seluruh makhluk. Rasulullah صلى الله عليه وسلم diperintahkan menyampaikan tauhid dan membantah syirik. Maka pada penghujung rangkaian ayat mengenai neraka, lafaz رَبُّكَ membawa pembaca kembali kepada hakikat bahawa seluruh perdebatan dunia akhirnya kembali kepada siapa Rabb yang sebenar. Manusia boleh mendakwa apa sahaja di dunia, tetapi apabila sampai kepada akhirat, mereka berhadapan dengan Rabb yang tidak dapat mereka lawan.
Perkataan رَبّ juga berkaitan dengan pengakuan manusia bahawa dirinya adalah مَرْبُوب, iaitu makhluk yang berada di bawah Rububiyyah. Jika Allah ialah Rabb, maka manusia ialah hamba. Jika Allah ialah Pemilik, maka manusia ialah milik. Jika Allah ialah Penguasa, maka manusia ialah yang dikuasai. Jika Allah ialah Pentadbir, maka manusia ialah yang ditadbir. Ini bukan penghinaan kepada manusia dalam makna yang tercela. Bahkan inilah kemuliaan sebenar manusia apabila dia menerima kedudukannya sebagai hamba Allah. Kehinaan sebenar berlaku apabila manusia enggan mengakui Rububiyyah Allah lalu mengangkat dirinya atau makhluk lain sebagai sesuatu yang boleh menerima pengabdian mutlak.
Ahli neraka dalam ayat ini tidak mempunyai pilihan lagi untuk memperbaiki hubungan mereka dengan Rabb. Ketika di dunia, mereka mempunyai peluang untuk berkata ربنا ظلمنا أنفسنا dan bertaubat. Mereka mempunyai peluang untuk mengucapkan رب اغفر لي. Mereka mempunyai peluang untuk tunduk, solat, berzikir, membaca al-Quran dan beribadah. Tetapi ketika mereka berada dalam neraka, lafaz رَبُّكَ keluar dalam bentuk permintaan supaya kematian berlaku. Ini menunjukkan bahawa manusia perlu mengenal Rabb sebelum datang masa apabila pengenalan itu tidak lagi memberi peluang untuk memperbaiki amal.
Betapa dalamnya perbezaan antara orang beriman yang menyebut “Rabbku” dengan hati yang tunduk dan orang yang berada dalam neraka yang menyebut “Rabb kamu” kerana mahu mengakhiri azab. Lafaz yang sama boleh keluar daripada manusia dengan keadaan hati yang sangat berbeza. Orang beriman berkata رَبِّي atau رَبَّنَا dengan pengharapan, cinta, takut dan tawakal. Nabi Ibrahim عليه السلام berdoa dengan panggilan Rabb. Nabi Musa عليه السلام berdoa dengan panggilan Rabb. Para nabi menggunakan hubungan Rububiyyah sebagai asas doa mereka. Adapun ahli neraka menggunakan sebutan Rabb dalam keadaan terdesak. Ini menunjukkan bahawa pengakuan Rububiyyah perlu hadir ketika manusia masih berada di dunia, ketika amal masih boleh dilakukan dan taubat masih terbuka.
Dalam al-Quran terdapat banyak doa yang bermula dengan Rabb. رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا. رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي. رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا. رَبِّ اغْفِرْ لِي. رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا. Semua ini menunjukkan bahawa memanggil Allah sebagai Rabb merupakan bentuk pengakuan terhadap hubungan hamba dengan Tuhan. Dalam ayat Az-Zukhruf 77, orang yang berada di neraka juga menyebut Rabb, tetapi mereka tidak memanggil dengan bentuk doa yang memohon rahmat dan keampunan. Mereka meminta kematian. Maka ayat ini secara tidak langsung memperlihatkan betapa besar perbezaan antara doa ketika hidup dengan permintaan selepas keputusan akhir.
Perkataan رَبّ juga menunjukkan bahawa manusia tidak boleh memahami kehidupan sebagai sesuatu yang bebas daripada tadbiran Allah. Setiap saat manusia berada di bawah Rububiyyah-Nya. Apabila manusia bangun daripada tidur, dia berada di bawah Rububiyyah Allah. Apabila manusia makan, rezeki itu berada di bawah Rububiyyah Allah. Apabila manusia sakit, tubuhnya tetap berada di bawah Rububiyyah Allah. Apabila manusia sembuh, kesembuhan itu berada di bawah Rububiyyah Allah. Apabila manusia mati, kematiannya berada di bawah Rububiyyah Allah. Apabila manusia dibangkitkan, kebangkitannya berada di bawah Rububiyyah Allah. Apabila manusia dihimpunkan, hisabnya berada di bawah Rububiyyah Allah. Apabila manusia masuk syurga atau neraka, semuanya berlaku dalam kerajaan Allah.
Oleh itu, lafaz رَبُّكَ membatalkan gambaran bahawa Allah hanya berhubung dengan manusia ketika manusia melakukan ibadah. Allah ialah Rabb manusia sebelum manusia mengenal-Nya. Allah ialah Rabb manusia ketika manusia taat. Allah ialah Rabb manusia ketika manusia derhaka. Allah ialah Rabb manusia ketika manusia hidup. Allah ialah Rabb manusia ketika manusia mati. Allah ialah Rabb manusia selepas manusia dibangkitkan. Hubungan Rububiyyah tidak terputus.
Namun manusia mempunyai kewajipan untuk mengakui Rububiyyah itu dengan pengabdian. Inilah sebabnya tauhid Rububiyyah dan tauhid Uluhiyyah tidak boleh dipisahkan. Jika seseorang mengakui Allah sebagai Rabb tetapi menyembah selain Allah, maka pengakuan Rububiyyahnya tidak membawa kepada tauhid ibadah yang sempurna. Al-Quran menggunakan pengakuan bahawa Allah ialah Rabb sebagai hujah untuk menyeru manusia supaya beribadah kepada-Nya. Allah berfirman: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ. “Wahai manusia, sembahlah Rabb kamu.” Ayat ini menghubungkan secara langsung antara Rububiyyah dan ibadah. Kerana Allah ialah Rabb, maka Dia berhak disembah.
Inilah salah satu makna yang sangat penting apabila lafaz رَبُّكَ muncul dalam Az-Zukhruf 77. Ahli neraka mengakui Rabb, tetapi pengakuan itu datang setelah mereka tidak lagi mempunyai peluang untuk membuktikan pengabdian. Mereka berada dalam keadaan di mana hubungan Rububiyyah menjadi sesuatu yang mereka rasakan melalui kekuasaan dan keputusan, bukan melalui ibadah dan ketaatan. Sedangkan orang beriman mengenal Rabb melalui wahyu, lalu tunduk kepada-Nya sebelum melihat azab dan sebelum menyaksikan alam akhirat.
Rububiyyah Allah juga bererti Allah memiliki segala sesuatu. Apabila ahli neraka berkata لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ, mereka sedang meminta supaya Pemilik mereka dan Pemilik kehidupan mereka menamatkan mereka. Tetapi mereka tidak memiliki diri mereka sendiri secara mutlak. Manusia tidak boleh memutuskan kewujudan dirinya sesuka hati. Hidup ialah pemberian Allah dan ajal ialah ketetapan Allah. Dalam ayat ini, perkara tersebut menjadi sangat jelas: walaupun mereka sangat menginginkan kematian, mereka tidak mempunyai kuasa untuk menjadikan kematian berlaku. Mereka bergantung kepada keputusan Rabb.
Ini mengajar bahawa manusia sebenarnya lemah. Selagi hidup di dunia, manusia mungkin merasa kuat kerana dia mampu bergerak, bercakap, bekerja dan memiliki sebab-sebab tertentu. Tetapi kekuatan itu bukan milik mutlaknya. Allah boleh mengambil satu sahaja sebab yang manusia bergantung kepadanya, lalu manusia menjadi lemah. Bahkan manusia tidak mampu menjamin bahawa jantungnya akan terus berdenyut. Tidak mampu menjamin paru-parunya terus berfungsi. Tidak mampu menjamin otaknya terus bekerja. Semua ini berada di bawah Rububiyyah Allah.
Apabila memahami رَبُّكَ dengan cara ini, seseorang akan melihat bahawa lafaz tersebut sebenarnya membina rasa ubudiyyah yang sangat mendalam. Jika Allah ialah Rabb, maka manusia tidak boleh sombong. Jika Allah ialah Rabb, manusia tidak boleh mendakwa dirinya bebas mutlak. Jika Allah ialah Rabb, manusia mesti bergantung kepada-Nya. Jika Allah ialah Rabb, manusia mesti takut kepada-Nya. Jika Allah ialah Rabb, manusia mesti berharap kepada-Nya. Jika Allah ialah Rabb, manusia mesti mencintai-Nya. Jika Allah ialah Rabb, manusia mesti mentaati-Nya. Jika Allah ialah Rabb, manusia mesti kembali kepada-Nya.
Tetapi dalam ayat 77, ahli neraka sudah kehilangan ruang amal. Mereka tidak meminta “Rabb kami, ampunkan kami”. Mereka meminta “Rabb kamu, matikan kami”. Ini menggambarkan keadaan yang sangat dahsyat: keinginan mereka bukan lagi untuk memperbaiki hubungan dengan Allah, tetapi untuk menghilangkan penderitaan. Namun kematian tidak diberikan kepada mereka. Jawapan Malik, إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ, menunjukkan bahawa Rabb yang mereka sebut tetap mempunyai keputusan yang tidak boleh mereka ubah.
Perhatikan bahawa lafaz رَبُّكَ datang sebelum keputusan قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ. Ini menjadikan hubungan antara permintaan dan penolakan sangat kuat. Mereka meminta kepada Rabb supaya mereka mati, tetapi keputusan Rabb adalah mereka terus tinggal. Dengan itu, lafaz رَبُّكَ menjadi pusat makna kekuasaan dalam ayat. Mereka mahu sesuatu; Rabb menentukan sesuatu yang lain. Mereka mempunyai kehendak; Rabb mempunyai ketetapan. Mereka meminta penghentian; Rabb menetapkan kelangsungan. Mereka mahu keluar daripada penderitaan; Rabb menetapkan bahawa mereka kekal.
Ini bukan bermaksud Allah menzalimi mereka dengan tidak memberikan kematian. Bahkan ayat sebelumnya telah menegaskan bahawa Allah tidak menzalimi mereka. Tidak memberikan sesuatu yang diminta oleh makhluk bukanlah kezaliman jika pemberian itu tidak menjadi hak makhluk. Manusia tidak mempunyai hak untuk menentukan bahawa Allah wajib mematikan mereka. Allah ialah Rabb, mereka ialah makhluk. Allah mempunyai hikmah dan keputusan-Nya. Oleh itu, apabila mereka meminta kematian tetapi tidak mendapatkannya, keputusan tersebut tetap berada dalam keadilan dan hikmah Allah.
Perkara ini juga memperlihatkan bahawa manusia tidak memiliki hak mutlak terhadap dirinya sendiri. Dalam Islam, kehidupan bukan milik manusia secara mutlak. Allah yang mencipta dan memberi kehidupan. Oleh sebab itu, manusia tidak boleh memperlakukan dirinya sesuka hati. Kehidupan ialah amanah. Ajal ialah ketetapan. Bahkan apabila manusia berada dalam kesakitan yang sangat berat, dia tetap tidak memiliki kuasa mutlak untuk menentukan akhir kehidupannya. Ini adalah sebahagian daripada pengakuan bahawa Allah ialah Rabb.
Lafaz رَبُّكَ juga mengandungi makna pemilikan yang mutlak. Dalam bahasa Arab, رَبّ boleh digunakan bagi pemilik atau penguasa sesuatu. Dalam konteks Allah, maknanya jauh lebih sempurna kerana Allah memiliki seluruh alam dengan pemilikan yang sebenar dan mutlak. Pemilikan manusia hanyalah nisbi dan terbatas. Manusia memiliki rumah, tanah atau harta secara hukum dunia, tetapi dia tidak mencipta benda tersebut dan tidak menguasai segala hukum yang mengaturnya. Dia boleh kehilangan harta, mati dan meninggalkan semuanya. Allah pula memiliki seluruh kewujudan tanpa batasan tersebut. Maka apabila disebut رَبُّكَ, ia menunjukkan pemilikan Allah terhadap makhluk yang jauh melampaui pemilikan sesama manusia.
Ahli neraka sedang berada dalam tempat yang mereka tidak mampu miliki, tidak mampu kawal dan tidak mampu keluar. Mereka menyebut Rabb Malik kerana mengetahui bahawa Malik bukan pemilik mutlak neraka. Malik ialah penjaga. Pemilik sebenar ialah Allah. Dengan demikian, ayat ini menolak segala bentuk gambaran bahawa malaikat memiliki kuasa ketuhanan. Malaikat ialah makhluk yang taat kepada Allah. Mereka tidak mendahului Allah dalam perkataan dan mereka melaksanakan perintah-Nya. Malik tidak mempunyai kuasa untuk memutuskan kematian ahli neraka mengikut kehendaknya sendiri.
Ini juga menunjukkan bahawa apabila seseorang berdoa atau meminta sesuatu, dia mesti memahami bahawa makhluk hanyalah sebab. Jika seorang makhluk memberikan sesuatu, dia memberikannya dengan izin dan kemampuan yang Allah berikan. Jika seorang malaikat menjalankan tugas, dia menjalankannya dengan perintah Allah. Jika seorang manusia membantu manusia lain, bantuan itu tetap berada di bawah Rububiyyah Allah. Tidak ada makhluk yang berdiri sebagai pemberi mutlak yang bebas daripada Allah.
Dalam konteks tauhid, perkara ini sangat penting. Jangan sampai manusia memberikan kepada makhluk sifat yang hanya layak bagi Rabb. Jangan menganggap makhluk mempunyai kuasa mutlak terhadap perkara yang hanya Allah kuasai. Jangan menyamakan makhluk dengan Rabb. رَبُّكَ menunjukkan bahawa Allah ialah Rabb Malik. Malik sendiri berada di bawah Allah. Jika penjaga neraka berada di bawah Allah, apatah lagi manusia biasa. Jika malaikat yang kuat itu sendiri ialah makhluk yang tunduk kepada Allah, manusia lebih-lebih lagi tidak mempunyai hak untuk mengangkat dirinya sebagai kuasa mutlak.
Lafaz رَبُّكَ juga menunjukkan bahawa Allah tidak memerlukan perantara untuk mengetahui keadaan ahli neraka. Namun ahli neraka bercakap kepada Malik kerana Malik berada di hadapan mereka sebagai penjaga neraka. Mereka meminta melalui pihak yang mereka lihat. Ini tidak bermaksud Malik mempunyai kuasa bebas. Bahkan penyandaran “Rabb kamu” mengakui bahawa Malik sendiri terikat dengan Rabb. Hal ini memperlihatkan perbezaan antara makhluk dan Allah dengan sangat jelas.
Allah tidak memerlukan seseorang untuk menyampaikan pengetahuan tentang keadaan ahli neraka kepada-Nya. Allah mengetahui keadaan mereka secara langsung. Tetapi dalam sistem yang Allah tetapkan, malaikat menjalankan tugas tertentu. Ini ialah tanda kebesaran kerajaan Allah, bukan tanda Allah berhajat kepada malaikat. Allah boleh melakukan segala sesuatu tanpa bantuan makhluk, tetapi Dia memilih untuk mentadbir alam melalui sebab-sebab dan tugas yang Dia tetapkan. Maka apabila ahli neraka bercakap kepada Malik, mereka sedang berhadapan dengan salah satu makhluk Allah yang ditugaskan.
Perkataan رَبّ juga membawa makna bahawa Allah ialah pihak yang berhak memberikan perintah. Dalam kehidupan dunia, manusia sering bertanya, “Siapa yang berhak menentukan?” Jawapan tertinggi dalam perkara agama ialah Allah sebagai Rabb. Dia menentukan halal dan haram, menentukan perintah dan larangan, menentukan kewajipan dan tegahan melalui wahyu yang disampaikan kepada rasul. Manusia tidak mempunyai hak untuk mengubah hukum Allah hanya kerana hawa nafsu. Jika Allah ialah Rabb, maka manusia ialah hamba. Hubungan ini menjadi lebih nyata apabila manusia melihat keadaan akhirat. Mereka yang dahulu enggan tunduk kepada perintah Rabb akhirnya tidak mempunyai kemampuan untuk menolak keputusan Rabb.
Oleh sebab itu, lafaz رَبُّكَ mengandungi peringatan terhadap kesombongan. Kesombongan manusia sering bermula apabila dia lupa bahawa dirinya ialah مَرْبُوب. Dia melihat kekuatan dirinya lalu lupa bahawa kekuatan itu diberikan. Dia melihat ilmunya lalu lupa bahawa ilmu itu diberikan. Dia melihat hartanya lalu lupa bahawa harta itu diberikan. Dia melihat pengaruhnya lalu lupa bahawa pengaruh itu diberikan. Dia melihat tubuhnya lalu lupa bahawa tubuh itu diberikan. Semua ini berada di bawah Rububiyyah Allah.
Ahli neraka pada akhirnya kehilangan semua ilusi tersebut. Mereka tidak mempunyai harta, kedudukan, pengaruh atau kekuatan. Yang tinggal hanyalah mereka dan Rabb yang mereka tidak mampu lari daripada-Nya. Mereka berkata رَبُّكَ kerana mereka sedar bahawa keputusan akhir berada pada Rabb. Tetapi kesedaran itu datang setelah segala kesempatan amal tamat.
Lafaz رَبُّكَ juga mengajar bahawa Rububiyyah Allah meliputi kehidupan dan kematian. Manusia sering memahami bahawa Rabb memberi kehidupan, tetapi ayat ini memperlihatkan bahawa Rabb juga menentukan kematian. Mereka meminta لِيَقْضِ عَلَيْنَا, tetapi Rabb tidak memberikan kematian. Ini menunjukkan bahawa kematian bukanlah sesuatu yang manusia boleh tuntut daripada Allah sesuka hati. Ajal ialah ketetapan Allah. Dalam kehidupan dunia, Allah menentukan ajal setiap manusia. Dalam kehidupan akhirat, Allah menentukan bahawa orang-orang tertentu terus berada dalam azab. Semua itu berada dalam kuasa Rububiyyah-Nya.
Hubungan antara Rububiyyah dan ajal sangat penting dalam tauhid. Allah menyatakan bahawa apabila ajal datang, ia tidak dapat ditangguhkan atau dipercepatkan sesaat. Ini menunjukkan bahawa kehidupan manusia bukan bergerak secara rawak. Allah mengetahui dan menetapkan ajal. Maka apabila ahli neraka meminta kematian, mereka tidak boleh memperolehnya hanya kerana mereka mahu. Keputusan itu bukan berada di tangan mereka.
Dalam ayat ini, permintaan kematian juga memperlihatkan bahawa mereka tidak menguasai keadaan mereka sendiri. Mereka mahu berhenti daripada azab, tetapi mereka tidak boleh. Mereka mahu keluar daripada neraka, tetapi mereka tidak boleh. Mereka mahu mati, tetapi mereka tidak boleh. Mereka bergantung kepada Rabb. Ini ialah gambaran paling jelas tentang kefakiran makhluk kepada Allah.
Allah ialah الغني, Maha Kaya dan tidak berhajat kepada makhluk. Makhluk ialah الفقير kepada Allah. Ahli neraka ialah contoh yang sangat jelas tentang kefakiran tersebut. Mereka berhajat kepada Rabb bahkan untuk mati. Mereka tidak mampu menentukan kematian mereka sendiri. Maka manusia yang masih hidup perlu menyedari bahawa seluruh keperluannya kepada Allah jauh lebih besar daripada yang dapat dibayangkan.
Keperluan kepada Allah bukan hanya dalam perkara besar. Setiap denyutan jantung, setiap nafas, setiap pergerakan anggota, setiap kefahaman, setiap rezeki, setiap keselamatan, setiap peluang bertaubat, semuanya bergantung kepada Allah. Oleh sebab itu, apabila seseorang menyebut “Rabbku”, dia sebenarnya mengakui bahawa dirinya tidak berdiri sendiri. Dia ialah hamba yang memerlukan Rabb.
Lafaz رَبُّكَ dalam ayat 77 juga boleh direnungi dari sudut hubungan antara Rabb dan tarbiyah manusia. Allah memberi manusia peluang secara berperingkat. Allah mengutus para rasul, menurunkan kitab, memberi akal, memberi pendengaran, memberi penglihatan, memberi masa, memberi kesempatan untuk bertaubat. Semua ini merupakan sebahagian daripada tadbiran Rububiyyah. Tetapi apabila manusia menolak semua jalan hidayah dan akhirnya sampai kepada akhirat, dia berhadapan dengan akibat pilihan tersebut. Dengan itu, Rububiyyah Allah bukan hanya bermaksud memberi nikmat, tetapi juga mengatur perjalanan manusia menuju perhitungan.
Allah memberi manusia masa, tetapi masa itu bukan tanpa tujuan. Allah memberi kemampuan, tetapi kemampuan itu bukan tanpa tanggungjawab. Allah memberi rezeki, tetapi rezeki itu bukan tanpa hisab. Allah memberi umur, tetapi umur itu akan ditanya. Semua ini kembali kepada Rabb. Oleh sebab itu, mengenal Rabb sepatutnya melahirkan kesedaran tanggungjawab.
Dalam konteks ayat ini, orang-orang yang berada dalam neraka akhirnya menyedari bahawa mereka berada dalam kerajaan Rabb. Namun kesedaran itu tidak mengubah keputusan. Ini memberikan satu pengajaran yang sangat kuat: mengenal kekuasaan Allah setelah azab datang bukanlah pengganti kepada iman dan amal sebelum azab datang. Iman yang bermanfaat ialah iman yang diterima ketika seseorang masih berada dalam ruang taklif.
Allah memberikan manusia peluang untuk mengenal Rabb melalui wahyu. Al-Quran memperkenalkan Allah sebagai Rabb langit dan bumi, Rabb segala sesuatu, Rabb manusia, Rabb Musa dan Harun, Rabb Arasy yang agung. Semua penyebutan ini bertujuan membawa manusia kepada pengakuan bahawa Allah ialah penguasa mutlak. Apabila manusia mengenal Rabb, dia sepatutnya tunduk.
Dalam ayat 77, ahli neraka menggunakan lafaz رَبُّكَ tetapi tidak dalam keadaan ibadah. Mereka tidak berkata kepada Allah dengan doa taubat. Mereka berkata kepada Malik kerana mereka mahu keputusan tertentu. Ini menunjukkan bahawa pengakuan terhadap kekuasaan Allah tidak semestinya sama dengan cinta kepada Allah. Seseorang boleh mengakui bahawa Allah berkuasa tetapi tidak mahu tunduk kepada-Nya. Oleh sebab itu, tauhid yang sebenar mesti merangkumi pengakuan, kecintaan, pengabdian, ketundukan dan ketaatan.
Perkataan رَبّ juga sangat dekat dengan konsep العبودية. Jika Allah ialah Rabb, manusia ialah عبد. Allah menyebut manusia sebagai عباد الرحمن, hamba-hamba Ar-Rahman. Hamba yang mengenal Rabb akan merasakan kehinaan dirinya di hadapan Allah dalam makna kehambaan yang mulia. Dia tidak merasa hina kerana menjadi hamba Allah, bahkan dia merasa itulah kemuliaan. Sebaliknya, orang yang enggan menjadi hamba Allah akan menjadi hamba kepada hawa nafsu, harta, kedudukan, manusia atau dunia.
Ahli neraka dalam ayat ini akhirnya terpaksa mengakui bahawa mereka berada di bawah Rabb, tetapi pengakuan itu tidak mengubah status mereka sebagai penghuni neraka. Maka seseorang tidak boleh menunggu sehingga akhir hayat untuk mengenal Rabb. Mengenal Rabb mesti menjadi asas kehidupan sejak sekarang.
Lafaz رَبُّكَ juga mengandungi makna bahawa keputusan Allah terhadap makhluk tidak bergantung kepada penilaian makhluk. Ahli neraka mahu mati kerana mereka menganggap kematian lebih ringan daripada azab. Tetapi Allah menentukan bahawa mereka terus tinggal. Ini menunjukkan bahawa kehendak makhluk tidak menentukan hikmah dan keputusan Allah. Allah lebih mengetahui. Allah lebih berkuasa. Allah lebih berhikmah.
Ini bukan bermaksud manusia tidak boleh meminta kepada Allah. Sebaliknya, doa adalah ibadah. Tetapi doa tidak bermaksud Allah wajib memberikan apa yang diminta. Allah ialah Rabb. Hamba meminta, Rabb menentukan. Jika diberikan, itu فضل Allah. Jika tidak diberikan, terdapat hikmah yang Allah ketahui. Dalam konteks akhirat, permintaan ahli neraka untuk mati tidak diberikan kerana keputusan Allah telah ditetapkan.
Hubungan ini boleh dilihat dalam banyak doa para nabi. Mereka meminta kepada Allah, tetapi mereka tunduk kepada keputusan Allah. Nabi Ayyub عليه السلام mengadu kesusahan kepada Rabb, tetapi tetap bersabar. Nabi Ya'qub عليه السلام mengadu kesedihan kepada Allah. Nabi Ibrahim عليه السلام berdoa. Nabi Musa عليه السلام berdoa. Rasulullah صلى الله عليه وسلم banyak berdoa. Semua ini menunjukkan bahawa seorang hamba boleh meminta dengan penuh pengharapan, tetapi tetap mengakui bahawa Allah ialah Rabb.
Ahli neraka pula meminta dalam keadaan tidak lagi mempunyai ruang untuk amal. Mereka tidak meminta dengan jalan ubudiyyah, tetapi kerana kesakitan. Oleh itu, lafaz رَبُّكَ dalam ayat ini perlu membangkitkan rasa takut kepada seseorang yang masih hidup: jangan tunggu sehingga hubungan dengan Rabb hanya muncul ketika musibah terakhir, kematian atau akhirat. Kenali Rabb ketika pintu amal masih terbuka.
Perkataan رَبّ juga menunjukkan kesinambungan. Allah bukan Rabb untuk satu masa sahaja. Dia Rabb sejak sebelum manusia wujud, Rabb ketika manusia berada dalam rahim, Rabb ketika manusia lahir, Rabb ketika manusia membesar, Rabb ketika manusia tua, Rabb ketika manusia mati, Rabb ketika manusia dibangkitkan dan Rabb ketika manusia menerima keputusan akhir. Ini semua berada dalam satu Rububiyyah yang tidak berubah.
Manusia berubah. Keadaan manusia berubah. Kekuatan manusia berubah. Harta berubah. Kesihatan berubah. Umur berubah. Tetapi Rububiyyah Allah tidak berubah. Dia tetap Rabb. Sebab itu ahli neraka tetap menyebut Rabb ketika berada dalam keadaan yang sangat dahsyat. Mereka tidak mempunyai Rabb lain. Tidak ada kuasa kedua yang boleh mereka larikan diri kepadanya.
Ini membawa kepada satu hakikat tauhid yang sangat penting: tidak ada tempat perlindungan daripada Allah kecuali kepada Allah. Makhluk boleh menjadi sebab, tetapi keselamatan mutlak hanya daripada Allah. Ahli neraka meminta kepada Malik, tetapi Malik sendiri berada di bawah Allah. Jika seluruh makhluk berkumpul untuk mengubah keputusan Allah, mereka tidak mampu jika Allah tidak mengizinkannya. Kerajaan Allah tidak boleh dirampas.
Lafaz رَبُّكَ juga mengandungi unsur pengiktirafan terhadap hubungan khusus antara Allah dan makhluk yang taat. Malik ialah malaikat yang mempunyai tugas khusus. Allah ialah Rabbnya. Rasulullah صلى الله عليه وسلم ialah hamba dan rasul-Nya. Semua makhluk mempunyai hubungan kehambaan dengan Allah. Ini menolak pemahaman yang mengangkat mana-mana makhluk kepada kedudukan ketuhanan.
Malaikat tidak menjadi Rabb. Nabi tidak menjadi Rabb. Wali tidak menjadi Rabb. Orang soleh tidak menjadi Rabb. Jin tidak menjadi Rabb. Sebab itu apabila manusia memerlukan pertolongan, dia mesti memahami batas makhluk. Makhluk boleh membantu dalam perkara yang Allah izinkan dan yang berada dalam kemampuan mereka, tetapi tidak ada makhluk yang mempunyai Rububiyyah mutlak. رَبُّكَ menegaskan bahawa Rabb itu Allah.
Lafaz رَبُّكَ juga mempunyai hubungan dengan sifat الملك. Allah ialah al-Malik, Raja dan Pemilik. Rububiyyah dan kerajaan saling berkaitan. Jika Allah ialah Rabb, maka Dia juga al-Malik. Dalam Surah Al-Fatihah, الإنسان membaca الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ dan kemudian مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ. Rububiyyah dan pemilikan kerajaan disebut berdekatan. Ini sangat sesuai dengan Az-Zukhruf 77. Ahli neraka berada di bawah Rabb yang juga memiliki Hari Pembalasan. Mereka tidak mampu keluar daripada kerajaan tersebut.
Surah Al-Fatihah mengajar manusia memuji Allah sebagai Rabb sebelum memohon hidayah. Surah Az-Zukhruf memperlihatkan keadaan orang yang berada di bawah Rububiyyah Allah tetapi telah sampai ke akhirat dalam keadaan dihukum. Maka kedua-dua gambaran ini memberi dua keadaan manusia: keadaan hamba yang mengenal Rabb lalu meminta petunjuk, dan keadaan orang yang mengakui kekuasaan Rabb tetapi meminta kematian selepas keputusan akhir.
Perkataan رَبّ juga tidak boleh difahami dengan membayangkan bahawa Allah seperti makhluk yang menjadi “pemilik” sesuatu secara fizikal. Rububiyyah Allah ialah Rububiyyah yang sempurna, sesuai dengan keagungan-Nya. Allah mencipta tanpa menyerupai makhluk. Allah memiliki tanpa berhajat kepada makhluk. Allah mentadbir tanpa memerlukan bantuan. Allah mengetahui tanpa batasan. Allah berkuasa tanpa kelemahan. Oleh itu, apabila disebut رَبُّكَ, kita menetapkan makna Rububiyyah sebagaimana yang layak bagi Allah tanpa menyerupakan Allah dengan makhluk.
Ini penting dalam aqidah. Lafaz Rabb mesti ditetapkan dengan makna yang sahih, tetapi kaifiyat Rububiyyah Allah tidak disamakan dengan cara makhluk memiliki dan mentadbir. Allah bukan seperti seorang manusia yang memiliki rumah lalu memerlukan alat untuk mengurusnya. Allah ialah Rabb seluruh alam dan Dia tidak berhajat kepada sesiapa. Rububiyyah-Nya sempurna dan tidak mempunyai kekurangan.
Apabila manusia memahami Rabb dengan benar, dia akan memahami bahawa dirinya tidak mempunyai kuasa mutlak. Dia boleh berusaha, tetapi Allah yang mencipta sebab dan akibat. Dia boleh merancang, tetapi Allah yang menentukan hasil. Dia boleh berubat, tetapi Allah yang memberi kesembuhan. Dia boleh makan, tetapi Allah yang memberi manfaat daripada makanan. Dia boleh bekerja, tetapi Allah yang memberi rezeki. Dia boleh belajar, tetapi Allah yang memberi kefahaman. Semua ini merupakan kesan Rububiyyah Allah.
Dalam ayat 77, ahli neraka sudah tidak mempunyai ruang untuk menggunakan sebab duniawi. Mereka tidak mempunyai doktor, harta, tentera atau rakan untuk membantu. Mereka hanya berhadapan dengan Rabb. Ini menunjukkan bahawa segala sebab akhirnya akan terputus, sedangkan Rububiyyah Allah tidak pernah terputus.
Manusia yang bijak ialah manusia yang mengenal Rabb sebelum semua sebab terputus. Dia tidak menunggu sehingga berada dalam keadaan terdesak. Dia mengenal Allah ketika sihat sebelum sakit, ketika lapang sebelum sempit, ketika hidup sebelum mati, ketika mampu beramal sebelum peluang amal ditutup. Dia menggunakan nikmat dunia untuk mendekatkan diri kepada Rabb.
Lafaz رَبُّكَ juga mengajar bahawa kekuasaan Allah bukan sekadar teori. Ia mempunyai kesan sebenar terhadap nasib manusia. Allah bukan sekadar Rabb dalam makna penciptaan, tetapi Rabb yang memerintah dan menetapkan. Oleh sebab itu, manusia mesti mengambil serius perintah Allah. Jika Allah ialah Rabb, maka firman-Nya bukan cadangan. Perintah-Nya bukan pilihan yang boleh ditolak sesuka hati. Wahyu ialah petunjuk daripada Rabb.
Orang-orang yang berada dalam neraka mungkin pernah mendengar seruan Rabb melalui para rasul. Mereka mungkin pernah mendengar ayat-ayat Allah. Mereka mungkin pernah melihat tanda-tanda kekuasaan-Nya. Tetapi mereka menolak. Apabila sampai akhirat, mereka melihat kekuasaan itu secara nyata, tetapi masa untuk beramal telah tamat. Maka lafaz رَبُّكَ menjadi sangat menggetarkan kerana ia mengingatkan bahawa Rabb yang sama yang memberi peringatan di dunia ialah Rabb yang menetapkan keputusan di akhirat.
Al-Quran menyebut bahawa Allah tidak mengazab sebelum mengutus rasul. Ini menunjukkan bahawa Rububiyyah Allah berjalan bersama keadilan. Allah tidak menzalimi hamba. Dia memberi hujah. Dia mengutus rasul. Dia menurunkan kitab. Dia memberi akal dan kemampuan memahami. Maka keputusan akhir bukan keputusan yang berlaku tanpa asas. Lafaz رَبُّكَ tidak boleh dipisahkan daripada sifat hikmah dan keadilan Allah.
Apabila seseorang menyebut Allah sebagai Rabb, dia juga mengakui bahawa Allah mengetahui apa yang terbaik. Manusia mempunyai ilmu yang terbatas. Manusia melihat satu bahagian kecil daripada kehidupan. Allah mengetahui keseluruhan. Maka seorang hamba menyerahkan urusan kepada Rabb dengan tawakal. Tawakal bukan bermaksud meninggalkan usaha, tetapi mengakui bahawa hasil akhir berada di tangan Rabb.
Dalam ayat ini, ahli neraka tidak lagi mempunyai ruang tawakal. Mereka mahu satu hasil tertentu, tetapi hasil itu tidak diberikan. Ini kerana tawakal yang sebenar ialah sikap orang yang hidup sebelum keputusan akhir. Di akhirat, segala keputusan telah berlaku. Maka lafaz رَبُّكَ menunjukkan perbezaan antara masa taklif dan masa pembalasan.
Dalam dunia, manusia boleh berkata: “Wahai Rabbku, ampunkan aku.” Dalam akhirat, orang yang menerima azab mungkin berkata: “Wahai Rabb kamu, matikan kami.” Perbezaan ini amat besar. Yang pertama ialah doa hamba yang berharap kepada rahmat. Yang kedua ialah permintaan orang yang mahu lari daripada azab. Maka manusia hendaklah memanfaatkan masa hidup untuk membina hubungan dengan Rabb melalui iman dan amal.
Lafaz رَبّ juga berkaitan dengan rahmat Allah. Rububiyyah Allah bukan hanya kekuasaan dan hukuman. Ia juga meliputi pemberian nikmat, penjagaan dan rahmat. Allah memberi peluang kepada manusia untuk bertaubat. Allah membuka pintu keampunan. Allah menggandakan pahala. Allah menerima taubat hamba selama nyawa belum sampai ke halkum dan matahari belum terbit dari barat dalam konteks tanda-tanda besar yang diketahui dalam hadis. Semua ini menunjukkan luasnya rahmat Rabb.
Namun apabila manusia menolak rahmat dan memilih kekufuran sehingga mati, dia berhadapan dengan keputusan Rabb yang adil. Oleh itu, tidak boleh memahami رَبُّكَ dalam ayat ini hanya sebagai Rabb yang menghukum. Rabb ialah Rabb yang rahmat-Nya luas, tetapi juga Rabb yang mempunyai keadilan. Hukuman bukan bertentangan dengan Rububiyyah. Bahkan hukuman yang adil merupakan sebahagian daripada tadbiran dan penghakiman Allah.
Jika semua manusia yang berbuat jahat tidak pernah dihukum, maka keadilan akhirat menjadi tidak bermakna. Tetapi Allah menetapkan bahawa setiap manusia akan menerima balasan. Yang baik mendapat balasan kebaikan, yang jahat mendapat balasan kejahatan, dan rahmat Allah meliputi orang yang Dia kehendaki. Semua ini berada dalam kerajaan Rabb.
Lafaz رَبُّكَ juga menegaskan bahawa manusia tidak boleh menjadikan hawa nafsu sebagai Rabb. Al-Quran menyebut tentang orang yang menjadikan hawa nafsunya sebagai ilah. Apabila manusia menjadikan hawa nafsu sebagai penentu mutlak, dia sebenarnya merosakkan hubungan kehambaan. Rabb sebenar ialah Allah. Hawa nafsu bukan Rabb. Manusia bukan Rabb dirinya sendiri. Masyarakat bukan Rabb. Tradisi bukan Rabb. Pemikiran manusia bukan Rabb. Yang mempunyai hak ketuhanan mutlak ialah Allah.
Dalam ayat 77, ahli neraka sudah tidak boleh mengikuti hawa nafsu mereka. Mereka mahu mati, tetapi keinginan itu tidak dipenuhi. Ini memperlihatkan bahawa hawa nafsu manusia tidak berkuasa atas keputusan Rabb. Di dunia manusia boleh mengikut hawa nafsu untuk suatu tempoh, tetapi akhirnya dia akan berhadapan dengan Allah.
Perkataan رَبّ juga membawa kita kepada konsep al-hamd. Dalam Surah Al-Fatihah, الحمد لله رب العالمين menunjukkan bahawa segala pujian adalah milik Allah kerana Dia Rabb seluruh alam. Rububiyyah-Nya ialah asas bagi nikmat yang manusia terima. Tetapi dalam Az-Zukhruf 77, orang yang berada dalam azab menyebut Rabb bukan untuk memuji, tetapi untuk meminta kematian. Ini memperlihatkan bahawa manusia boleh mengenal Rububiyyah dengan cara yang berbeza: orang beriman mengenal Rabb melalui pujian dan syukur; orang derhaka mengenal kekuasaan Rabb melalui azab. Sudah tentu keadaan pertama yang dituntut ialah mengenal Allah melalui wahyu dan tunduk kepada-Nya sebelum akhirat.
Lafaz رَبُّكَ juga memberi satu gambaran bahawa Allah mempunyai hubungan dengan setiap makhluk secara Rububiyyah. Namun hubungan itu tidak menjadikan makhluk sebahagian daripada Allah. Allah tetap Rabb dan makhluk tetap makhluk. Tidak ada penyatuan antara Rabb dengan makhluk. Tidak ada hulul. Tidak ada bahawa makhluk menjadi sebahagian daripada Allah. رَبُّكَ justeru menguatkan perbezaan antara Rabb dan مَرْبُوب. Allah ialah Rabb, Malik ialah makhluk. Ahli neraka ialah makhluk. Semua berada di bawah Allah, bukan sebahagian daripada Allah.
Ini sangat penting kerana istilah Rabb sendiri menunjukkan dua pihak yang berbeza: Rabb dan yang dirabb. Jika seseorang mencampurkan Rabb dengan makhluk, dia telah merosakkan makna Rububiyyah. Allah memiliki makhluk, tetapi Allah tidak menjadi makhluk. Allah mentadbir makhluk, tetapi Allah tidak bercampur dengan makhluk. Allah dekat dengan hamba-Nya dengan cara yang layak bagi-Nya, tetapi kedekatan itu tidak bermakna penyatuan zat. Dalam konteks رَبُّكَ, hubungan itu ialah hubungan Rububiyyah antara Rabb dan hamba.
Apabila ahli neraka menyebut ربك, mereka mengakui adanya pihak yang berada di atas mereka dari segi kekuasaan. Mereka tidak berkata bahawa mereka ialah Rabb. Mereka tidak berkata bahawa Malik ialah Rabb. Mereka mengakui bahawa Malik sendiri mempunyai Rabb. Ini menunjukkan bahawa semua makhluk mempunyai kedudukan sebagai hamba.
Maka orang yang memahami lafaz رَبُّكَ akan semakin menjauhi kesombongan. Kesombongan ialah penyakit yang membuat manusia lupa bahawa dirinya مَرْبُوب. Dia bukan pencipta dirinya. Dia tidak menentukan sendiri bila dia lahir. Dia tidak menentukan sendiri rupa, ibu bapa, tempat kelahiran dan banyak perkara asas dalam hidupnya. Dia menerima kehidupan sebagai pemberian. Jika demikian, bagaimana dia boleh sombong terhadap Rabb?
Allah menyebut dalam al-Quran bahawa manusia diciptakan daripada sesuatu yang lemah dan akhirnya kembali kepada keadaan lemah. Ini menunjukkan bahawa Rububiyyah Allah sentiasa mengiringi manusia. Manusia memerlukan Allah ketika bayi, memerlukan Allah ketika dewasa dan memerlukan Allah ketika tua. Bahkan orang yang paling kuat tetap berada di bawah Rabb.
Ahli neraka akhirnya menjadi sangat lemah sehingga meminta kematian. Ini merupakan gambaran kelemahan makhluk yang paling jelas. Mereka tidak mampu menanggung azab dan tidak mampu menghentikannya. Tetapi Rabb tidak menjadi lemah kerana permintaan mereka. Rabb tetap berkuasa. Ini menunjukkan perbezaan mutlak antara Rabb dan makhluk.
Allah tidak letih dengan makhluk. Allah tidak berkurang kekuasaan-Nya kerana mengurus seluruh alam. Allah tidak memerlukan rehat. Allah tidak memerlukan pembantu untuk mempertahankan kerajaan-Nya. Malaikat melaksanakan tugas bukan kerana Allah memerlukan bantuan untuk menjadi Rabb, tetapi kerana Dia menciptakan mereka dan menetapkan tugas mereka. Rububiyyah Allah sempurna.
Lafaz رَبُّكَ juga berkaitan dengan konsep “perintah” yang mutlak. Allah boleh memerintahkan sesuatu kepada makhluk dan makhluk wajib taat. Para malaikat taat. Malik taat. Manusia diperintahkan taat. Jin diperintahkan taat. Apabila seseorang menolak perintah Allah, dia tidak mengurangkan kuasa Allah. Dia hanya merosakkan dirinya sendiri. Ayat sebelumnya menyatakan bahawa mereka menzalimi diri sendiri. Ini sangat sesuai dengan makna Rabb: Rabb memberi perintah untuk maslahat hamba, bukan kerana Dia memerlukan ketaatan hamba.
Allah tidak memerlukan solat manusia. Allah tidak memerlukan puasa manusia. Allah tidak memerlukan zakat manusia. Allah tidak memerlukan bacaan al-Quran manusia. Manusialah yang memerlukan semua itu untuk memperbaiki dirinya. Allah ialah Rabb yang Maha Kaya. Perintah-Nya bukan kerana Dia mendapat manfaat daripada makhluk. Bahkan manfaat ketaatan kembali kepada hamba.
Sebaliknya, apabila manusia derhaka, Allah tidak menjadi rugi. Yang rugi ialah manusia. Ini dapat dilihat dengan sangat jelas pada ahli neraka. Mereka meminta kematian kerana azab menimpa mereka. Kerugian itu kembali kepada mereka. Rububiyyah Allah tidak terjejas sedikit pun.
Perkataan رَبّ juga membawa makna bahawa Allah mengurus segala sesuatu dengan hikmah. Hikmah Allah tidak semestinya difahami oleh manusia. Dalam ayat 77, ahli neraka tidak memahami mengapa mereka tidak diberikan kematian daripada perspektif kehendak mereka sendiri. Tetapi keputusan Allah tidak bergantung kepada kefahaman mereka. Ini mengajar bahawa seorang hamba perlu tunduk kepada hikmah Rabb walaupun dia tidak mengetahui semua rahsianya.
Dalam dunia, banyak perkara yang berlaku mungkin tidak difahami manusia pada ketika ia berlaku. Namun seorang hamba yang mengenal Rabb tahu bahawa Allah Maha Mengetahui dan Maha Bijaksana. Ini bukan alasan untuk meninggalkan usaha atau menolak sebab, tetapi ia mengajar hati supaya tidak menyamakan pengetahuan manusia dengan pengetahuan Allah.
Ahli neraka dalam ayat ini menjadi contoh bahawa manusia akhirnya akan mengetahui kekuasaan Rabb dengan sangat jelas. Tetapi pengetahuan yang datang setelah melihat azab tidak lagi sama seperti iman kepada perkara ghaib ketika hidup. Orang beriman beriman kepada Allah sebelum melihat-Nya, percaya kepada hari akhirat sebelum melihatnya, percaya kepada neraka sebelum memasukinya. Ahli neraka melihat akibatnya setelah semuanya nyata.
Maka lafaz رَبُّكَ mengandungi seruan halus tetapi kuat kepada manusia yang masih hidup: kenalilah Rabb sebelum kamu berhadapan dengan keputusan Rabb. Tunduklah sebelum dipaksa oleh keadaan. Bertaubatlah sebelum pintu taubat tertutup. Beribadahlah sebelum amal terhenti. Jangan tunggu sehingga kamu hanya mengenal Rabb melalui ketakutan kepada azab.
Namun perbahasan ini tetap perlu kembali kepada lafaz رَبُّكَ dan tidak meluaskan makna sehingga keluar daripada fokus. Keseluruhan gambaran ayat hanya digunakan untuk memperjelas makna lafaz tersebut. رَبُّكَ ialah Rabb Malik, Rabb yang mempunyai kekuasaan terhadap ahli neraka, Rabb yang menentukan keputusan, Rabb yang tidak dapat dipaksa, Rabb yang memiliki kehidupan dan kematian, Rabb yang mengetahui keadaan makhluk, Rabb yang mentadbir alam, Rabb yang memiliki kerajaan, dan Rabb yang akan memberikan keputusan yang adil.
Lafaz رَبُّكَ juga memberi kesan yang kuat terhadap konsep خوف ورجاء, takut dan harap. Seorang mukmin menyebut Rabb dengan harapan kepada rahmat-Nya dan takut kepada hukuman-Nya. Allah ialah Rabb yang memberi nikmat dan Rabb yang menghukum dengan keadilan. Maka hubungan seorang hamba dengan Rabb tidak boleh hanya berupa takut tanpa harap atau harap tanpa takut. Dalam ayat ini, ahli neraka sudah berada dalam keadaan takut dan putus asa. Orang beriman pula berada dalam dunia amal, tempat untuk menggabungkan takut dan harap.
Lafaz رَبُّكَ dalam bentuk tunggal juga menegaskan keesaan Rabb. Tidak disebut أربابكم. Allah ialah satu Rabb yang menguasai seluruh alam. Ini selaras dengan tauhid Rububiyyah. Jika ada banyak Rabb yang berkuasa secara mutlak, maka alam akan berada dalam pertentangan kuasa. Tetapi Allah ialah Rabb yang satu. Tidak ada Rabb selain-Nya yang memiliki kekuasaan mutlak.
Al-Quran mengemukakan hujah bahawa jika terdapat tuhan-tuhan selain Allah di langit dan bumi, nescaya kedua-duanya akan rosak. Ini menunjukkan bahawa kesempurnaan kerajaan menuntut keesaan penguasa mutlak. رَبُّكَ dalam ayat 77 membawa kita kepada hakikat ini: Rabb Malik bukan salah satu daripada beberapa Rabb yang bersaing. Dia ialah Allah, Rabb yang satu.
Ahli neraka tidak memanggil Malik sebagai rabb. Mereka berkata ربك. Ini menunjukkan bahawa Malik sendiri tidak memiliki sifat Rububiyyah. Dia hanya penjaga. Ini menjadi pelajaran besar terhadap sikap manusia yang berlebihan terhadap makhluk. Jangan memberikan kepada makhluk sifat yang hanya milik Allah. Malaikat adalah makhluk mulia, tetapi tetap hamba. Para nabi adalah manusia paling mulia, tetapi tetap hamba. Rasulullah صلى الله عليه وسلم sendiri menyebut dirinya عبد الله dan رسول الله. Maka apabila disebut رَبُّكَ, hubungan Rabb dan hamba menjadi jelas.
Perkataan رَبّ juga menegaskan bahawa Allah bukan sekadar “kuasa” yang abstrak. Allah ialah Rabb yang memiliki nama-nama dan sifat-sifat kesempurnaan. Rububiyyah-Nya meliputi ilmu, qudrah, iradah, hikmah, rahmah, hikmah dalam pengurusan, kerajaan dan keadilan. Oleh itu, memahami Rabb memerlukan pengiktirafan terhadap kesempurnaan Allah, bukan sekadar mengakui bahawa ada satu kuasa yang lebih tinggi.
Dalam ayat 77, Rabb itu ialah Rabb yang berkuasa untuk menentukan kematian tetapi tidak memberikan kematian kepada mereka. Ini menunjukkan qudrah dan iradah Allah. Dia berkuasa, tetapi kehendak-Nya tidak mengikuti kehendak mereka. Maka Rububiyyah mengandungi penguasaan terhadap kehendak makhluk. Allah mengetahui apa yang Dia kehendaki dan apa yang berlaku berada di bawah kehendak-Nya.
Namun ini tidak bermaksud manusia tidak mempunyai kehendak dan pilihan. Manusia memilih dan bertanggungjawab terhadap pilihan tersebut. Tetapi kehendak manusia tidak berdiri di luar kehendak Allah. Inilah keseimbangan yang perlu difahami. Allah ialah Rabb yang berkuasa mutlak, sedangkan manusia ialah hamba yang mempunyai kehendak yang Allah ciptakan dan mengetahui. Manusia tidak menjadi pencipta mutlak bagi perbuatannya. Namun manusia juga bukan batu yang bergerak tanpa pilihan. Sebab itu manusia dihukum atas pilihan dan amalnya.
Dalam konteks ahli neraka, keputusan mereka berada dalam pengetahuan Allah dan mereka dihukum berdasarkan apa yang mereka lakukan. رَبُّكَ bukan lafaz yang menunjukkan bahawa manusia dizalimi oleh takdir. Sebaliknya, ia menunjukkan bahawa takdir berada di bawah Rububiyyah Allah yang sempurna dan manusia bertanggungjawab terhadap perbuatannya.
Allah tidak menzalimi manusia dengan memasukkan mereka ke neraka tanpa sebab. Ayat 76 telah menegaskan bahawa mereka sendiri ialah الظالمين. Maka Rabb yang disebut dalam ayat 77 ialah Rabb yang menghukum orang yang melakukan kezaliman dan memberikan balasan berdasarkan amal.
Perkataan رَبُّكَ juga menunjukkan bahawa Allah tetap Rabb walaupun makhluk berada dalam keadaan paling buruk. Ahli neraka tidak mempunyai Rabb lain ketika mereka berada di neraka. Ini satu hakikat yang sangat kuat. Manusia tidak boleh lari daripada Allah dengan berpindah tempat. Tidak ada kawasan dalam alam yang bukan milik Allah. Tidak ada ruang di mana Rububiyyah Allah tidak berlaku. Langit dan bumi milik Allah. Dunia milik Allah. Barzakh milik Allah. Akhirat milik Allah. Syurga milik Allah. Neraka milik Allah.
Maka lafaz رَبُّكَ membawa manusia kepada rasa bahawa seluruh kewujudan ialah kerajaan Allah. Jika demikian, manusia perlu menjaga adab sebagai hamba. Dia tidak boleh menggunakan nikmat Allah untuk melawan Allah. Dia tidak boleh menggunakan anggota yang Allah berikan untuk menderhaka kepada Allah. Dia tidak boleh menggunakan rezeki Allah untuk melakukan perkara yang Allah haramkan. Dia tidak boleh menggunakan ilmu yang Allah berikan untuk menolak wahyu.
Ahli neraka telah menggunakan kehidupan yang Allah berikan sehingga akhirnya mereka berhadapan dengan azab. Mereka meminta Rabb Malik supaya mematikan mereka. Tetapi permintaan itu tidak diberikan. Maka ayat ini memperlihatkan akibat apabila seseorang menggunakan pemberian Rabb tanpa tunduk kepada Rabb.
Lafaz رَبُّكَ juga boleh direnungi dari sudut pendidikan hati. Seorang mukmin apabila berkata “Rabbku”, dia sepatutnya merasakan Allah mengetahui keadaannya. Allah menjaga, memberi dan mentadbir. Dia tidak keseorangan. Tetapi rasa bahawa Allah ialah Rabb bukan bermaksud manusia tidak perlu berusaha. Sebaliknya, dia berusaha sambil bergantung kepada Rabb. Dia berubat sambil bergantung kepada Rabb. Dia bekerja sambil bergantung kepada Rabb. Dia belajar sambil meminta pertolongan Rabb. Dia berdakwah sambil memohon pertolongan Rabb.
Ahli neraka pula berada dalam keadaan di mana segala sebab sudah terputus. Mereka memanggil Malik, tetapi Malik sendiri hanya mampu menjawab apa yang diperintahkan. Ini menunjukkan bahawa makhluk tidak boleh dijadikan tempat pergantungan mutlak. Pergantungan mutlak hanya kepada Rabb.
Dalam bahasa Arab, apabila sesuatu disandarkan kepada kata ganti seperti رَبُّكَ, terdapat unsur hubungan dan pengenalan. “Rabb kamu” menunjukkan pihak yang menjadi Rabb kepada orang yang diajak bercakap. Dalam ayat ini, hal tersebut memperlihatkan bahawa Malik bukanlah kuasa tertinggi. Dia mempunyai Rabb. Dengan hanya dua perkataan, رَبُّكَ, al-Quran menjelaskan susunan kerajaan Allah: ada Rabb dan ada hamba; ada yang memerintah dan ada yang menjalankan perintah; ada Pemilik dan ada yang dimiliki.
Lafaz ini juga sangat sesuai dengan keadaan dialog. Ahli neraka memanggil Malik kerana mereka melihatnya sebagai penjaga. Mereka tidak mempunyai akses langsung kepada Allah sebagaimana keadaan doa di dunia. Mereka berada dalam alam pembalasan. Maka mereka berkata kepada penjaga: hendaklah Rabb kamu mematikan kami. Ini menggambarkan kehinaan mereka. Mereka yang dahulu mungkin sombong terhadap wahyu kini memerlukan seorang malaikat untuk menjadi tempat mereka menyampaikan permintaan. Tetapi permintaan itu tidak dikabulkan.
Perkara ini menunjukkan bahawa kemuliaan manusia bukan pada kekuatan duniawi, tetapi pada ketaatan kepada Rabb. Harta tidak menyelamatkan. Kedudukan tidak menyelamatkan. Pengaruh tidak menyelamatkan. Yang menyelamatkan ialah iman dan rahmat Allah. Oleh sebab itu, mengenal رَبُّكَ sepatutnya menghasilkan ubudiyyah yang sebenar.
Jika seseorang benar-benar mengetahui bahawa Allah ialah Rabb, dia tidak akan merasa bebas daripada pengawasan Allah. Dia akan sedar bahawa setiap perbuatannya berlaku dalam kerajaan Allah. Dia akan sedar bahawa tubuhnya milik Allah. Dia akan sedar bahawa masa milik Allah. Dia akan sedar bahawa rezeki milik Allah. Dia akan sedar bahawa mati milik Allah. Dia akan sedar bahawa akhirat milik Allah.
Kesedaran ini akan mengubah cara seseorang melihat dosa. Dosa bukan sekadar melanggar satu peraturan. Dosa ialah menderhaka kepada Rabb. Sebab itu maksiat menjadi perkara besar apabila hati mengenal siapa yang ditaati dan siapa yang didurhakai. Jika manusia hanya melihat hukum sebagai peraturan kosong, dia mudah meremehkannya. Tetapi jika dia melihat bahawa hukum datang daripada Rabb, dia akan lebih takut.
Begitu juga ibadah. Solat bukan sekadar gerakan. Ia ialah pengabdian kepada Rabb. Sujud ialah pengakuan bahawa Allah ialah Rabb dan manusia ialah hamba. Puasa ialah pengabdian kepada Rabb. Zakat ialah pengabdian kepada Rabb. Membaca al-Quran ialah mendengar kalam Rabb. Doa ialah permohonan kepada Rabb. Semua kehidupan seorang mukmin sepatutnya bergerak di bawah kesedaran Rububiyyah.
Lafaz رَبُّكَ juga menunjukkan bahawa Allah mempunyai hak untuk ditaati bukan kerana Dia mendapat manfaat, tetapi kerana Dia ialah Rabb. Hamba tidak menuntut bahawa Rabb perlu membuktikan manfaat daripada setiap perintah sebelum hamba taat. Hamba percaya bahawa Rabb Maha Mengetahui dan perintah-Nya mengandungi hikmah. Jika manusia menjadikan akal dan hawa nafsu sebagai hakim mutlak sehingga hanya mahu taat apabila memahami semua hikmah, maka dia belum benar-benar mengenal makna kehambaan.
Ahli neraka dalam ayat ini tidak lagi mempunyai ruang untuk mempertikaikan keputusan Rabb. Mereka hanya meminta. Jawapan datang. إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ. Mereka terus tinggal. Maka ayat ini menunjukkan bahawa keputusan Rabb ialah keputusan akhir. Tiada rayuan selepas keputusan akhir yang mengubahnya sesuka hati.
Ini bukan bermaksud Allah tidak menerima syafaat yang Dia izinkan. Syafaat sendiri berada di bawah kehendak Allah. Tiada sesiapa memberi syafaat kecuali dengan izin-Nya. Maka bahkan perkara syafaat juga berada dalam Rububiyyah Allah. Tiada makhluk yang boleh memaksa Allah untuk mengubah keputusan.
Demikian juga malaikat. Mereka tidak bercakap mendahului Allah dan mereka melaksanakan apa yang diperintahkan. Malik bukan penguasa bebas. Apabila ahli neraka berkata ربك, mereka secara tidak langsung mengakui struktur tersebut. Malik ialah penjaga. Rabb Malik ialah Allah. Allah ialah pihak yang memiliki keputusan.
Lafaz رَبُّكَ juga membawa satu pelajaran tentang batas makhluk. Jangan menganggap makhluk mempunyai apa yang hanya Allah miliki. Jika seseorang melihat makhluk yang mempunyai kuasa tertentu, dia mesti ingat bahawa kuasa itu diberikan dan terbatas. Hanya Allah mempunyai kekuasaan mutlak. Ini merupakan asas tauhid yang sangat penting.
Dalam kehidupan seharian, manusia sering terlalu takut kepada makhluk sehingga lupa kepada Rabb. Dia takut kehilangan pekerjaan, takut kehilangan harta, takut manusia, takut kedudukan jatuh. Tetapi apabila seseorang benar-benar mengenal Rabb, dia akan meletakkan rasa takut pada tempatnya. Makhluk boleh memberi mudarat hanya dengan izin Allah. Makhluk tidak menguasai seluruh kehidupannya. Rabb ialah Allah.
Ini tidak bermaksud manusia boleh meremehkan sebab. Sebaliknya, dia mengambil sebab tetapi hatinya bergantung kepada Allah. Dia menghormati manusia tetapi tidak mengangkat manusia kepada kedudukan Rabb. Dia menerima bantuan tetapi tahu bahawa pemberi hakiki ialah Allah. Dia berterima kasih kepada manusia tetapi hatinya bersyukur kepada Allah.
Lafaz رَبُّكَ mengajar perkara ini dengan cara yang sangat kuat kerana Malik sendiri, walaupun malaikat penjaga neraka, tidak mempunyai kuasa mutlak. Jika Malik tidak memiliki kuasa mutlak, maka manusia lebih-lebih lagi tidak memiliki kuasa mutlak.
Dalam konteks akhirat, Rububiyyah Allah juga bermakna Allah ialah pihak yang menentukan tempat kembali manusia. Tidak ada manusia yang boleh memilih syurga atau neraka sesuka hati. Allah yang menentukan berdasarkan iman, amal, rahmat dan keadilan-Nya. Maka apabila ahli neraka meminta kematian, permintaan mereka tidak mengubah tempat kembali yang telah ditetapkan.
Lafaz رَبُّكَ membawa kita kepada kesimpulan bahawa kehidupan manusia mempunyai arah. Allah sebagai Rabb mencipta bukan dengan sia-sia. Manusia dicipta untuk beribadah. Dia hidup, kemudian mati, kemudian dibangkitkan. Maka pengenalan kepada Rabb perlu membawa kepada kesedaran bahawa hidup mempunyai tujuan dan akan ada pertanggungjawaban.
Jika seseorang mengabaikan Rabb sepanjang hidup, dia mungkin hanya melihat dunia sebagai ruang memenuhi kehendak. Tetapi apabila dia memahami Rabb, dia melihat dunia sebagai tempat ujian. Setiap nikmat ialah amanah. Setiap kesusahan ialah ujian. Setiap peluang ialah tanggungjawab. Setiap umur ialah modal. Semua kembali kepada Rabb.
Dalam ayat 77, ahli neraka berada pada penghujung perjalanan itu. Mereka tidak lagi berada di medan ujian. Mereka berada di medan balasan. Sebab itu permintaan mereka untuk mati tidak mengembalikan mereka ke dunia. Mereka tidak boleh meminta supaya dikembalikan untuk beramal. Rububiyyah Allah telah menetapkan bahawa mereka tinggal.
Maka perkataan رَبُّكَ sebenarnya membawa satu tekanan makna yang sangat besar terhadap kata لِيَقْضِ. Mereka mahu Rabb melakukan sesuatu terhadap mereka. Mereka tidak mempunyai kuasa untuk menentukan. Ini ialah hubungan hamba dengan Rabb yang mutlak. Mereka meminta, Rabb menentukan. Mereka berharap, Rabb menetapkan. Mereka mahu mati, Rabb menetapkan mereka kekal.
Perbezaan ini memperlihatkan bahawa kehendak makhluk bukan sumber hukum terakhir. Manusia boleh mahu sesuatu yang tidak berlaku. Manusia boleh tidak mahu sesuatu yang berlaku. Tetapi Allah mempunyai kehendak yang mengatasi kehendak makhluk. Ini ialah sebahagian daripada kesempurnaan Rububiyyah.
Walau bagaimanapun, seorang mukmin tidak memahami perkara ini sebagai alasan untuk pasif. Sebaliknya, kerana Allah ialah Rabb, dia berusaha mengikuti perintah Rabb. Dia tidak tahu keputusan akhir Allah terhadap dirinya, maka dia beramal, berdoa, bertaubat dan berharap. Dia tidak mengetahui nasib akhiratnya, maka dia tidak merasa aman daripada azab. Dia juga tidak berputus asa daripada rahmat Allah. Semua ini membentuk keseimbangan seorang hamba.
Lafaz رَبُّكَ juga membawa makna bahawa Allah sentiasa mempunyai hak untuk dipuji walaupun makhluk tidak memuji-Nya. Allah tetap Rabb walaupun ahli neraka mengeluh. Allah tetap Rabb walaupun manusia kufur. Allah tetap Rabb walaupun manusia menolak. Kesempurnaan Allah tidak bergantung kepada pengiktirafan manusia. Ini sangat penting supaya manusia tidak menyangka bahawa ibadahnya menambahkan kesempurnaan Allah.
Allah sudah sempurna sebelum manusia dicipta. Allah tidak menjadi lebih berkuasa apabila manusia taat. Allah tidak menjadi kurang berkuasa apabila manusia derhaka. Manusia yang mendapat manfaat daripada ketaatan dan manusia yang menerima akibat daripada penderhakaan. Ini merupakan kesempurnaan Rububiyyah.
Hadis qudsi yang sahih menyampaikan makna yang sangat jelas tentang perkara ini: Allah mengharamkan kezaliman atas diri-Nya dan menjadikannya haram antara manusia, lalu manusia dilarang menzalimi. Makna ini sangat sesuai untuk memahami Rabb yang disebut dalam ayat 77. Rabb yang menghukum ahli neraka bukan Rabb yang menzalimi. Dia menghukum dengan ilmu dan keadilan. Sebab itu ayat sebelumnya menafikan kezaliman Allah.
Dengan itu, tidak wajar seseorang memahami “Rabb” hanya sebagai kuasa yang menghukum. Rabb ialah Allah yang Maha Adil, Maha Mengetahui, Maha Bijaksana dan Maha Berkuasa. Azab bukan tindakan rawak. Ia adalah keputusan daripada Rabb yang sempurna.
Lafaz رَبُّكَ juga menimbulkan persoalan yang penting tentang “mengapa mereka menyebut Rabb Malik?” Jawapannya ialah kerana Malik ialah pihak yang mereka panggil. Mereka tidak sedang menetapkan aqidah dalam bentuk perbahasan teori. Mereka sedang bercakap dalam keadaan azab. Namun pilihan lafaz itu tetap mengandungi pengiktirafan bahawa Malik mempunyai Rabb. Ini merupakan salah satu keindahan bahasa al-Quran: dialog yang ringkas membawa makna aqidah yang luas.
Mereka memanggil يَا مَالِكُ, kemudian menyebut رَبُّكَ. Dalam dua panggilan ini terdapat dua tingkat makhluk dan Rabb. Malik ialah penjaga. Rabb Malik ialah Allah. Mereka berada di bawah Malik dari sudut tugas yang dilaksanakan, tetapi Malik sendiri berada di bawah Allah. Dengan itu, struktur kerajaan akhirat diperlihatkan secara sangat ringkas.
Rabb yang disebut itu juga bukan Rabb yang jauh daripada keadaan mereka dalam erti tidak mengetahui. Dia mengetahui penderitaan mereka. Namun mengetahui penderitaan tidak semestinya bermaksud memenuhi permintaan mereka. Allah mengetahui apa yang terbaik dan menetapkan apa yang Dia kehendaki. Ini mengajar bahawa ilmu Allah tidak terhad dan rahmat Allah tidak bermaksud semua permintaan makhluk mesti diberikan.
Dalam dunia, manusia juga boleh meminta sesuatu daripada Allah yang tidak diberikan. Seorang hamba mungkin berdoa untuk sesuatu tetapi Allah memberikan perkara lain. Seorang hamba mungkin tidak memahami hikmah. Tetapi dia tetap percaya kepada Rabb. Perbezaan dengan ahli neraka ialah mereka berada dalam keadaan pembalasan dan tidak lagi mempunyai ruang untuk mengubah amal.
Oleh itu, lafaz رَبُّكَ harus menghidupkan dalam hati seorang mukmin rasa bergantung kepada Allah. Ketika senang, ingat Rabb. Ketika susah, ingat Rabb. Ketika sihat, ingat Rabb. Ketika sakit, ingat Rabb. Ketika kaya, ingat Rabb. Ketika miskin, ingat Rabb. Ketika mendapat sesuatu, bersyukur kepada Rabb. Ketika kehilangan sesuatu, bersabar kerana Rabb. Ketika melakukan dosa, kembali kepada Rabb. Jangan tunggu sehingga akhirat untuk mengenal Rabb.
Apabila manusia memahami bahawa Allah ialah Rabb, dia akan memahami bahawa tiada satu pun nikmat yang boleh dianggap hasil dirinya semata-mata. Bahkan kemampuan bekerja adalah nikmat. Kesihatan adalah nikmat. Kecerdasan adalah nikmat. Keluarga adalah nikmat. Masa adalah nikmat. Semua itu daripada Rabb. Maka kesyukuran bukan sekadar mengucapkan alhamdulillah dengan lidah, tetapi menggunakan nikmat sesuai dengan kehendak Rabb.
Dalam ayat ini, ahli neraka tidak lagi bercakap tentang nikmat. Mereka hanya mahu kematian. Ini menunjukkan betapa besar kerugian apabila manusia tidak menggunakan nikmat ketika ia ada. Dunia memberi peluang yang tidak diberikan lagi di akhirat. Sebab itu seorang hamba mesti menggunakan masa untuk memperbaiki hubungannya dengan Rabb.
Lafaz رَبُّكَ juga mengajar bahawa kehidupan tidak berada dalam kawalan manusia sepenuhnya. Ini boleh membebaskan manusia daripada kesombongan dan juga daripada keputusasaan. Jika Allah ialah Rabb, manusia tidak perlu menyangka dirinya mengawal segala-galanya. Dia berusaha pada perkara yang mampu dilakukan dan menyerahkan perkara di luar kemampuannya kepada Rabb. Tetapi dia juga tidak boleh berputus asa kerana Rabb berkuasa mengubah keadaan.
Dalam konteks ayat 77, keadaan ahli neraka tidak berubah walaupun mereka meminta. Ini kerana keputusan akhir bukan berada dalam tangan mereka. Di dunia, keadaan masih boleh berubah dengan taubat dan amal selama nyawa belum sampai ke penghujung. Maka ayat ini secara tidak langsung memperlihatkan nilai masa dunia.
Rabb ialah yang memberi peluang. Tetapi peluang mempunyai batas. Apabila ajal datang, peluang amal berakhir. Apabila manusia dibangkitkan, medan amal sudah berubah menjadi medan balasan. Maka seorang hamba perlu mengambil serius kesempatan yang diberikan oleh Rabb.
Perkataan رَبُّكَ juga memberi kesan terhadap konsep takut kepada Allah. Takut bukan hanya kerana azab, tetapi kerana seseorang sedar bahawa Rabb memiliki kuasa mutlak. Takut yang benar melahirkan ketaatan. Orang yang takut kepada Rabb tidak akan sengaja melanggar perintah-Nya sambil merasa selamat. Dia tahu bahawa keputusan Allah benar dan bahawa dia akan kembali kepada-Nya.
Namun takut mesti disertai harapan. Rabb ialah Ar-Rahman, Ar-Rahim. Dia membuka pintu taubat. Dia menerima orang yang kembali kepada-Nya. Dia mengampunkan dosa bagi orang yang bertaubat dengan benar. Maka seseorang tidak boleh memahami ayat ahli neraka sehingga berputus asa daripada rahmat Allah ketika masih hidup. Sebaliknya, ayat ini memberi amaran supaya jangan menangguhkan taubat.
Rabb yang disebut oleh ahli neraka ialah Rabb yang sama yang menerima taubat orang yang hidup. Perbezaannya ialah keadaan mereka. Orang yang hidup masih mempunyai peluang. Ahli neraka telah sampai kepada keputusan. Maka perbezaan masa amat penting.
Lafaz رَبُّكَ juga menegaskan bahawa Allah mempunyai kuasa penuh terhadap hasil akhir, tetapi manusia tetap wajib mengambil sebab. Seorang mukmin tidak berkata, “Jika Allah Rabb, maka tidak perlu beramal.” Itu salah. Justeru kerana Allah Rabb, manusia wajib taat. Dia tidak mengetahui keputusan akhir, maka dia beramal dan memohon rahmat Allah.
Ahli neraka pula tidak lagi boleh beramal. Mereka hanya meminta. Maka jangan jadikan keadaan mereka sebagai model hubungan dengan Rabb. Jadikan keadaan orang beriman yang mengenal Rabb sebelum akhirat sebagai model. Panggillah Allah sebagai Rabb dalam doa, solat, sujud dan kehidupan seharian.
Jika lafaz رَبُّكَ dibaca dengan kesedaran ini, maka seseorang akan melihat bahawa setiap kali membaca “Rabb” dalam al-Quran, dia sedang berhadapan dengan satu nama yang mengingatkan tentang asal-usulnya, pemiliknya, pengurusnya dan tempat kembalinya. Manusia datang daripada Allah sebagai makhluk, hidup dalam kerajaan Allah, menerima rezeki Allah, menerima wahyu Allah, kemudian kembali kepada Allah. Tidak ada satu detik pun yang berada di luar Rububiyyah-Nya.
Inilah kedalaman utama lafaz رَبُّكَ dalam Az-Zukhruf 77. Ahli neraka memanggil Malik dan berkata: لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ. Mereka meminta supaya Rabb Malik menamatkan mereka. Tetapi Rabb yang mereka sebut tidak memberikan permintaan itu. Maka lafaz رَبُّكَ berdiri sebagai lafaz yang menghubungkan seluruh keadaan tersebut kepada kekuasaan Allah. Mereka ialah makhluk. Malik ialah makhluk. Rabb ialah Allah. Mereka meminta. Allah menentukan. Mereka mahu mati. Allah menetapkan mereka kekal. Mereka berada dalam neraka. Allah ialah Rabb yang menguasai neraka dan seluruh alam.
Dengan demikian, lafaz رَبُّكَ bukan sekadar satu perkataan yang bermaksud “Tuhanmu”. Ia membawa makna bahawa Allah ialah Rabb yang mencipta, memiliki, mentadbir, menguasai, memerintah, mengetahui, menghidupkan, mematikan, membangkitkan dan menghukum dengan keadilan. Ia menunjukkan bahawa Malik sendiri hanyalah hamba yang berada di bawah perintah Allah. Ia menunjukkan bahawa ahli neraka tidak mempunyai kuasa atas diri mereka sendiri. Ia menunjukkan bahawa kehendak makhluk tidak mengatasi kehendak Allah. Ia menunjukkan bahawa Rububiyyah Allah meliputi seluruh alam, termasuk alam pembalasan. Ia menunjukkan bahawa manusia mesti mengenal Rabb sebelum sampai kepada keadaan di mana pengakuan tidak lagi membawa peluang amal.
Allah ialah Rabb Malik, Rabb Rasulullah صلى الله عليه وسلم, Rabb para malaikat, Rabb manusia, Rabb jin, Rabb langit dan bumi, Rabb dunia dan akhirat, Rabb kehidupan dan kematian. Tidak ada makhluk yang keluar daripada Rububiyyah-Nya. Tidak ada tempat di mana manusia boleh menjadi bebas daripada-Nya. Tidak ada kuasa yang boleh mengambil alih kerajaan-Nya. Tidak ada keputusan yang boleh dipaksa ke atas-Nya. Tidak ada makhluk yang boleh mengubah apa yang Allah tetapkan tanpa izin-Nya.
Maka apabila seorang mukmin membaca رَبُّكَ dalam ayat ini, janganlah dia hanya melihatnya sebagai kata ganti yang merujuk kepada Malik. Lihatlah kedalaman maknanya: Rabb ialah Allah yang memiliki segala sesuatu; Rabb ialah Allah yang mentadbir segala sesuatu; Rabb ialah Allah yang kepada-Nya semua makhluk berhajat; Rabb ialah Allah yang tidak berhajat kepada makhluk; Rabb ialah Allah yang menetapkan keputusan; Rabb ialah Allah yang tidak menzalimi; Rabb ialah Allah yang akan menghisab; Rabb ialah Allah yang memberi rahmat kepada orang yang kembali kepada-Nya; Rabb ialah Allah yang mempunyai kekuasaan mutlak terhadap kehidupan dan kematian.
Dan kerana Rabb ialah Allah, maka manusia tidak boleh hidup tanpa tujuan. Dia tidak boleh menggunakan kehidupan yang diberikan Rabb untuk melawan Rabb. Dia tidak boleh menggunakan rezeki Rabb untuk menderhakai Rabb. Dia tidak boleh menggunakan anggota yang diberikan Rabb untuk melakukan apa yang diharamkan Rabb. Dia tidak boleh menunggu sehingga akhirat untuk mengakui kekuasaan Rabb. Pengakuan itu mesti diterjemahkan menjadi iman, ibadah, taubat, takut, harap, cinta, tawakal dan ketaatan ketika masih berada dalam dunia.
Ahli neraka telah menyebut رَبُّكَ, tetapi mereka menyebutnya ketika mereka mahu mati. Orang beriman hendaklah menyebut Rabb ketika dia mahu hidup dalam ketaatan. Ahli neraka meminta agar Rabb menamatkan kehidupan mereka, sedangkan orang beriman memohon kepada Rabb agar diberikan kehidupan yang digunakan untuk beribadah. Ahli neraka berhadapan dengan keputusan yang tidak boleh diubah, sedangkan orang yang masih hidup mempunyai ruang untuk bertaubat. Ahli neraka berada di tempat balasan, sedangkan manusia di dunia masih berada di tempat amal.
Maka lafaz رَبُّكَ pada akhirnya mengembalikan manusia kepada satu hakikat yang tidak boleh dielakkan: manusia ialah makhluk dan Allah ialah Rabb. Manusia datang daripada kehendak dan penciptaan Allah. Manusia hidup dalam kerajaan Allah. Manusia menerima segala kemampuan daripada Allah. Manusia akan mati dengan ketetapan Allah. Manusia akan dibangkitkan oleh Allah. Manusia akan dihisab oleh Allah. Dan akhirnya manusia akan menerima keputusan daripada Allah. Seluruh perjalanan itu berada dalam Rububiyyah Allah.
Lafaz رَبُّكَ dalam ayat 77 menjadi sangat menggerunkan kerana orang yang menyebutnya ialah orang yang sudah tidak mempunyai kuasa. Mereka telah kehilangan segala sesuatu kecuali kesedaran bahawa terdapat Rabb yang berkuasa atas mereka. Mereka mahu kematian, tetapi Rabb menentukan mereka terus tinggal. Ini menunjukkan bahawa kekuasaan Rabb bukan sekadar konsep yang dibaca dalam kitab, tetapi hakikat yang akan disaksikan oleh setiap makhluk. Orang beriman menyaksikan kebenaran itu melalui iman dan wahyu sebelum akhirat. Orang kafir menyaksikannya setelah segala hujah menjadi nyata.
Oleh itu, lafaz رَبُّكَ sepatutnya menjadikan hati manusia tunduk. Jangan tunggu sehingga seseorang berada dalam keadaan yang tidak lagi boleh diperbaiki untuk mengakui bahawa Allah ialah Rabb. Kenalilah Rabb ketika masih diberi umur. Tunduklah ketika masih ada pilihan. Bertaubatlah ketika pintu taubat masih terbuka. Beribadahlah ketika tubuh masih mampu. Gunakan rezeki ketika masih ada. Gunakan ilmu ketika masih hidup. Gunakan masa sebelum ia habis. Semua itu adalah bentuk menyambut Rububiyyah Allah dengan ubudiyyah yang sebenar.
Dan apabila seorang hamba memahami رَبُّكَ dengan sebenar-benarnya, dia akan mengetahui bahawa tidak ada satu makhluk pun yang boleh menggantikan Allah. Tidak ada tempat bergantung yang mutlak selain Allah. Tidak ada pemilik mutlak selain Allah. Tidak ada penguasa mutlak selain Allah. Tidak ada Rabb selain Allah. Malik sendiri mempunyai Rabb. Para malaikat mempunyai Rabb. Para nabi mempunyai Rabb. Manusia mempunyai Rabb. Seluruh alam mempunyai Rabb. Dan Rabb seluruh alam itu ialah Allah سبحانه وتعالى.
Inilah hakikat yang terkandung dalam satu lafaz yang ringkas, رَبُّكَ. Ia ringkas pada tulisan, tetapi luas pada makna. Ia hanya terdiri daripada رَبّ dan كَاف, tetapi di dalamnya terdapat pengakuan terhadap penciptaan, pemilikan, pengurusan, kekuasaan, perintah, ilmu, hikmah, keadilan, kehidupan, kematian, pembalasan dan ketundukan seluruh makhluk. Dalam ayat 77 Surah Az-Zukhruf, lafaz ini muncul di tengah-tengah jeritan ahli neraka yang meminta kematian. Mereka menyebut “Rabb kamu”, tetapi jawapan yang datang ialah bahawa mereka akan terus tinggal. Maka lafaz رَبُّكَ menjadi tanda bahawa di atas segala kehendak makhluk terdapat kehendak Rabb, di atas segala kuasa makhluk terdapat kekuasaan Rabb, dan di atas segala keputusan makhluk terdapat keputusan Rabb.
Allah ialah Rabb yang tidak dapat dipaksa oleh sesiapa. Allah ialah Rabb yang tidak berhajat kepada sesiapa. Allah ialah Rabb yang tidak menzalimi sesiapa. Allah ialah Rabb yang mengetahui segala sesuatu. Allah ialah Rabb yang memiliki segala sesuatu. Allah ialah Rabb yang mentadbir segala sesuatu. Allah ialah Rabb yang kepada-Nya seluruh makhluk kembali. Maka orang yang benar-benar mengenal Rabb tidak akan menunggu sehingga akhirat untuk tunduk. Dia tunduk sekarang, kerana dia tahu bahawa pada akhirnya semua makhluk tetap akan tunduk kepada Rabb mereka.
وَنَادَوْا يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ
Di antara jeritan ahli neraka dan jawapan Malik, berdirilah satu lafaz yang sangat berat maknanya: رَبُّكَ. Mereka mengakui Rabb yang berkuasa, tetapi pengakuan itu datang setelah mereka tidak lagi dapat mengubah keadaan. Maka bagi orang yang masih hidup, lafaz itu adalah peringatan yang jauh lebih awal: kenalilah Rabb sebelum hari pembalasan, tunduklah kepada Rabb sebelum keputusan akhir, dan jadikan seluruh kehidupan sebagai kehidupan seorang hamba di bawah Rububiyyah Allah. Kerana akhirnya, sama ada manusia mengaku dengan rela ketika hidup atau terpaksa mengakui ketika berhadapan dengan akhirat, Allah tetap Rabb. Rububiyyah Allah tidak bertambah dengan pengakuan manusia dan tidak berkurang dengan penolakan manusia. Yang berubah ialah nasib manusia berdasarkan bagaimana dia menyambut Rububiyyah Rabbnya ketika dia masih diberi kesempatan untuk memilih, beriman, bertaubat dan beramal.
asas
https://draft.blogger.com/blog/post/edit/50065684574614780/8039582171285196138?hl=en
