Perbahasan Tentang Ayat 77 Dari Surah Az-Zukhruf: رَبُّكَ — Mengapa Mereka Berkata رَبُّكَ dan Bukan رَبُّنَا?
وَنَادَوْا۟ يَـٰمَـٰلِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَۖ قَالَ إِنَّكُم مَّـٰكِثُونَ ﴿سورة الزخرف آية ٧٧﴾.
Perbahasan Tentang Ayat 77 Dari Surah Az-Zukhruf: رَبُّكَ — Mengapa Mereka Berkata رَبُّكَ dan Bukan رَبُّنَا?
Allah سبحانه وتعالى berfirman dalam Surah Az-Zukhruf ayat 77: وَنَادَوْا يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ ۖ قَالَ إِنَّكُم مَّاكِثُونَ. Tumpuan perbahasan ini ialah satu lafaz yang sangat pendek tetapi mempunyai kedalaman makna yang amat besar, iaitu رَبُّكَ dalam ucapan penghuni neraka: لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ. Secara zahirnya lafaz رَبُّكَ bererti “Tuhanmu”. Mereka tidak berkata لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّنَا, “biarlah Tuhan kami mematikan kami”, tetapi mereka berkata لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ, “biarlah Tuhanmu mematikan kami”. Persoalan ini menjadi lebih mendalam apabila diperhatikan bahawa mereka sedang bercakap dengan Mālik, penjaga neraka. Maka kata ganti nama كَ dalam رَبُّكَ kembali kepada Mālik, bukannya kepada Rasulullah ﷺ. Ertinya, mereka berkata kepada Mālik: “Wahai Mālik, biarlah Tuhanmu mematikan kami.” Di sinilah letaknya kehalusan yang perlu diperhatikan. Lafaz رَبُّكَ bukan sekadar perkataan “Tuhanmu” yang boleh diterjemahkan secara biasa, bahkan ia memperlihatkan hubungan antara penghuni neraka dengan Mālik, hubungan antara makhluk dengan Rabbnya, pengakuan terhadap kekuasaan Allah, kedudukan para malaikat sebagai hamba Allah, dan pada masa yang sama menunjukkan satu perkara yang sangat penting dalam memahami perbezaan antara pengakuan terhadap rububiyyah dengan pengakuan yang membawa seseorang kepada keselamatan melalui iman dan ubudiyyah. Namun apabila ditanya mengapa mereka tidak berkata رَبُّنَا, jawapannya perlu diperincikan dengan sangat cermat. Tidak wajar terus dipastikan bahawa mereka sengaja menafikan Allah sebagai Tuhan mereka hanya kerana mereka menggunakan lafaz رَبُّكَ, kerana susunan ayat itu sendiri mempunyai sebab bahasa yang sangat jelas: mereka sedang berbicara kepada Mālik. Dalam bahasa Arab, apabila seseorang berkata kepada seseorang yang lain “Tuhanmu”, maka kata ganti كَ merujuk kepada orang yang sedang diajak bercakap. Oleh sebab mereka menyeru يَا مَالِكُ, maka رَبُّكَ secara langsung merujuk kepada Rabb Mālik. Tetapi pada masa yang sama, pilihan lafaz ini membuka ruang tadabbur yang sangat luas: mereka tidak mengatakan “Tuhan kami” walaupun Allah hakikatnya ialah Rabb mereka juga, bahkan Allah ialah رَبُّ الْعَالَمِينَ, Rabb seluruh alam, Rabb manusia, Rabb para malaikat, Rabb para penghuni syurga, Rabb para penghuni neraka, Rabb para nabi dan rasul, Rabb seluruh makhluk. Oleh itu, perbezaan antara رَبُّكَ dan رَبُّنَا bukanlah perbezaan pada hakikat ketuhanan Allah, tetapi perbezaan pada sudut penyandaran dalam ucapan. Mereka berkata رَبُّكَ kerana mereka bercakap dengan Mālik; sedangkan apabila seseorang mukmin berbicara kepada Allah secara langsung, dia berkata رَبَّنَا atau رَبِّي kerana kata ganti nama itu disandarkan kepada dirinya sendiri. Akan tetapi, tidak boleh dinafikan bahawa pemilihan lafaz رَبُّكَ dalam keadaan mereka berada di dalam neraka mempunyai kesan maknawi yang sangat kuat: mereka mengakui bahawa Mālik mempunyai Rabb, dan Rabb Mālik itulah yang mempunyai kuasa mutlak terhadap mereka. Mereka tidak menyebut Mālik sebagai tuhan, mereka tidak meminta Mālik sendiri mematikan mereka dengan kuasa ketuhanan yang dimilikinya, bahkan mereka meminta supaya Rabb Mālik melakukan perkara tersebut. Dengan demikian, lafaz رَبُّكَ sekaligus menunjukkan bahawa Mālik hanyalah hamba yang berada di bawah pemerintahan Allah, manakala Allah ialah Rabb yang memiliki kekuasaan sebenar atas segala sesuatu.
Perlu terlebih dahulu ditetapkan bahawa kata ganti nama كَ dalam lafaz رَبُّكَ pada ayat ini tidak boleh disandarkan kepada Rasulullah ﷺ. Ini merupakan perkara asas yang amat penting kerana bentuk lafaz رَبُّكَ sering muncul dalam al-Quran ketika Allah سبحانه وتعالى berfirman kepada Rasulullah ﷺ, seperti وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ, إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ, وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ dan banyak lagi. Tetapi dalam Surah Az-Zukhruf ayat 77, pembicara bukan Allah yang sedang berfirman kepada Rasulullah ﷺ secara langsung dalam lafaz رَبُّكَ. Sebaliknya, Allah sedang menceritakan ucapan penghuni neraka kepada Mālik: وَنَادَوْا يَا مَالِكُ. Oleh sebab mereka berkata يَا مَالِكُ, kemudian berkata لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ, maka dhamir كَ dalam رَبُّكَ kembali kepada Mālik. Ini menunjukkan betapa pentingnya melihat siapa yang bercakap, kepada siapa ucapan ditujukan, dan dalam konteks apakah sesuatu dhamir digunakan. Lafaz yang sama boleh mempunyai rujukan yang berbeza bergantung kepada penutur dan pihak yang ditujukan. Dalam ayat ini, “ka” ialah kata ganti nama orang kedua lelaki tunggal yang merujuk kepada Mālik. Maka makna paling tepat pada tingkat bahasa ialah “Rabbmu”, iaitu Rabb yang menjadi Tuhan kepada Mālik. Ini bukan bermaksud Allah hanya Rabb kepada Mālik. Ini juga bukan bermaksud Allah bukan Rabb kepada penghuni neraka. Allah tetap Rabb seluruh alam. Lafaz رَبُّكَ hanyalah penyandaran kepada pihak yang sedang diajak bercakap.
Di sinilah perlu dibezakan antara hakikat dan bentuk ungkapan. Hakikatnya Allah ialah Rabb Mālik dan Rabb penghuni neraka. Bentuk ungkapannya pula ialah “Rabbmu” kerana mereka bercakap dengan Mālik. Jika seseorang berkata kepada seorang lelaki, “Pergilah kepada gurumu,” perkataan “gurumu” tidak bermaksud guru itu tidak mengajar orang lain. Ia hanya menunjukkan hubungan guru dengan orang yang diajak bercakap. Demikian juga apabila penghuni neraka berkata kepada Mālik رَبُّكَ, mereka tidak sedang menetapkan bahawa Allah hanya Rabb Mālik. Mereka menyandarkan Rabb kepada Mālik kerana Mālik ialah orang yang mereka sedang panggil dan ajak bercakap. Namun, apabila diperhatikan keadaan mereka di dalam neraka, lafaz itu mempunyai satu dimensi yang lebih mendalam. Mereka berada dalam keadaan yang amat dahsyat, mereka telah kehilangan segala jalan keluar, mereka mengetahui bahawa Mālik bukan penguasa mutlak, mereka mengetahui bahawa di atas Mālik terdapat Rabb yang mempunyai keputusan terakhir. Oleh sebab itu mereka meminta: لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ. Mereka tidak berkata, “Wahai Mālik, matikanlah kami dengan kuasamu,” tetapi mereka berkata, “biarlah Rabbmu menyelesaikan kami.” Ini menunjukkan bahawa mereka mengetahui sumber kuasa yang sebenar bukan pada Mālik. Mālik hanyalah makhluk yang menjalankan tugas. Rabb Mālik ialah Allah سبحانه وتعالى.
Lafaz رَبّ sendiri mengandungi makna yang jauh lebih luas daripada sekadar perkataan “Tuhan” dalam penggunaan bahasa harian. Dalam bahasa wahyu, Rabb mengandungi makna penguasa, pemilik, pentadbir, pengurus, pemelihara, yang menguasai urusan, dan yang memiliki pemerintahan terhadap makhluk. Apabila Allah disebut sebagai Rabb, maka yang dimaksudkan bukan sekadar bahawa Allah menciptakan makhluk, kemudian membiarkan makhluk itu berjalan sendiri. Allah ialah Rabb kerana Dia mencipta, memiliki, mengatur, mentadbir, menentukan, memberi rezeki, menghidupkan, mematikan, memberi perintah, menetapkan hukum, menentukan ajal, menentukan kesudahan, dan menguasai seluruh perjalanan makhluk. Sebab itu al-Quran menyebut الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. Allah bukan hanya Rabb bagi satu kelompok. Allah ialah Rabb al-‘ālamīn, Rabb seluruh alam. Al-Quran juga menyebut قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ. Maka apabila lafaz رَبُّكَ muncul dalam ucapan penghuni neraka kepada Mālik, ia tidak boleh difahami secara sempit seolah-olah “Rabb” itu hanya bermaksud Tuhan yang mempunyai hubungan khusus dengan Mālik sehingga terpisah daripada makhluk lain. Tidak demikian. Ia ialah penyandaran yang bersifat خطاب, iaitu berdasarkan pihak yang sedang diajak bercakap.
Allah سبحانه وتعالى berfirman: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. Lafaz ini menetapkan bahawa Allah ialah Rabb seluruh alam. Perkataan الْعَالَمِينَ merangkumi seluruh makhluk yang berada di bawah rububiyyah Allah. Maka Mālik termasuk di dalamnya. Penghuni neraka juga termasuk di dalamnya. Para malaikat termasuk di dalamnya. Para nabi termasuk di dalamnya. Manusia seluruhnya termasuk di dalamnya. Jin seluruhnya termasuk di dalamnya. Langit dan bumi termasuk dalam kerajaan-Nya. Tidak ada makhluk yang keluar daripada rububiyyah Allah. Maka apabila penghuni neraka berkata رَبُّكَ, hakikat rububiyyah itu tetap universal, tetapi kata ganti nama كَ mengehadkan sudut penyandaran dalam ucapan, bukan mengehadkan hakikat rububiyyah Allah. Inilah perbezaan yang sangat penting. Lafaz itu mempunyai hubungan khusus dari sudut bahasa tetapi tidak membawa pembatasan dari sudut aqidah.
Allah سبحانه وتعالى juga berfirman: قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ. “Katakanlah: Patutkah aku mencari Tuhan selain Allah, sedangkan Dialah Tuhan bagi tiap-tiap sesuatu?” Ayat ini menjadi asas yang sangat kuat untuk memahami رَبُّكَ. Allah ialah Rabb كل شيء. Oleh itu, apabila sesuatu makhluk disebut sebagai mempunyai “Rabb”, penyandaran itu tidak membahagikan ketuhanan Allah. Allah tetap Rabb segala sesuatu. Seorang mukmin berkata رَبِّي, seorang mukminah berkata رَبِّي, sekelompok mukmin berkata رَبَّنَا, Allah berfirman kepada Rasulullah ﷺ dengan lafaz رَبُّكَ, manusia lain disebut dengan رَبُّهُمْ, dan dalam ayat yang kita bahaskan penghuni neraka berkata kepada Mālik رَبُّكَ. Semua penyandaran tersebut merujuk kepada Rabb yang sama, iaitu Allah سبحانه وتعالى, tetapi dhamir berubah mengikut siapa yang bercakap dan kepada siapa percakapan itu ditujukan.
Maka persoalan “mengapa mereka tidak menggunakan lafaz رَبُّنَا?” perlu dijawab dalam dua lapisan. Lapisan pertama ialah lapisan nahu dan konteks ucapan. Mereka tidak berkata رَبُّنَا kerana mereka tidak sedang bercakap kepada Allah secara langsung. Mereka sedang bercakap kepada Mālik. Mereka memanggil: يَا مَالِكُ. Kemudian mereka berkata: لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ. Dalam konteks ini, “Rabb kami” bukan bentuk yang diperlukan untuk menyampaikan maksud “Rabb yang berada dalam hubungan dengan engkau”. Jika mereka berkata رَبُّنَا, fokus akan berubah kepada hubungan mereka dengan Allah. Tetapi ayat memilih رَبُّكَ kerana fokus ucapan itu ialah Mālik dan Rabb yang berada di atas Mālik. Mereka meminta Mālik supaya Rabbnya melakukan sesuatu terhadap mereka. Ini merupakan susunan yang amat sesuai dengan keadaan komunikasi tersebut.
Lapisan kedua ialah lapisan tadabbur. Walaupun alasan nahu dan konteks sudah memadai untuk menjelaskan mengapa digunakan رَبُّكَ, pilihan lafaz itu memberi ruang untuk melihat keadaan penghuni neraka yang sangat jauh daripada suasana orang beriman yang berkata رَبَّنَا. Al-Quran banyak merakam doa orang beriman dengan lafaz رَبَّنَا. رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا. رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا. رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً. رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ. Lafaz رَبَّنَا ialah lafaz doa yang lahir daripada pengakuan hubungan hamba dengan Rabbnya. Adapun penghuni neraka dalam ayat ini tidak berkata رَبَّنَا. Mereka berkata رَبُّكَ kepada Mālik. Perbezaan ini sangat mengesankan apabila seseorang membandingkan bahasa orang yang masih berada dalam medan ujian dengan bahasa orang yang telah sampai kepada hukuman akhir. Namun perbandingan itu mesti dilakukan tanpa memaksa ayat mengatakan sesuatu yang tidak dinyatakannya secara jelas. Kita boleh mengatakan bahawa lafaz رَبُّكَ tidak memberikan bentuk pengakuan langsung “Rabb kami” sebagaimana رَبَّنَا. Tetapi kita tidak boleh mengatakan dengan pasti bahawa setiap sebab batin mereka ialah mereka sengaja menolak Allah daripada menjadi Rabb mereka, kerana ayat tidak menyatakan sebab batin tersebut. Yang pasti ialah mereka menggunakan bentuk “Rabbmu” kerana mereka sedang bercakap kepada Mālik.
Namun, ada satu perkara yang amat penting untuk diperhatikan. Jika mereka berkata رَبَّنَا, lafaz itu pada dirinya mengandungi pengakuan bahawa Allah ialah Rabb mereka. Sedangkan apabila mereka berkata رَبُّكَ, mereka menyebut Allah melalui hubungan Mālik dengan Allah. Ini boleh dilihat sebagai satu bentuk pengakuan yang tidak langsung terhadap rububiyyah Allah. Mereka tidak mengatakan bahawa Mālik mempunyai kuasa mutlak. Mereka menyandarkan perbuatan yang diminta kepada Rabb Mālik. Maka dalam keadaan mereka sendiri sedang meminta kematian, mereka masih mengakui bahawa kuasa terakhir berada pada Allah, bukan pada malaikat. Ini memperlihatkan bahawa pengetahuan tentang rububiyyah Allah boleh wujud dalam keadaan seseorang tetap tidak memperoleh keselamatan. Al-Quran telah menunjukkan perkara ini dalam beberapa tempat lain.
Allah سبحانه وتعالى berfirman dalam Surah al-Mu’minun: قُلْ لِّمَنِ الْأَرْضُ وَمَن فِيهَا إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ ... kemudian Allah bertanya tentang siapa Rabb tujuh langit dan Rabb ‘Arasy yang agung, dan mereka akan menjawab bahawa semuanya milik Allah. Kemudian mereka tetap tidak bertakwa sebagaimana yang sepatutnya. Dalam Surah Yunus pula Allah bertanya: مَن يَرْزُقُكُم مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ ... وَمَن يُدَبِّرُ الْأَمْرَ ۖ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ. Mereka mengetahui bahawa Allah memberi rezeki dan mentadbir urusan. Tetapi pengetahuan terhadap rububiyyah semata-mata tidak mencukupi jika seseorang tidak menunaikan tuntutan uluhiyyah. Demikian juga dalam Surah Az-Zukhruf Allah menyebut: وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ. Ini menunjukkan bahawa pengakuan bahawa Allah ialah pencipta dan Rabb bukanlah keseluruhan tuntutan tauhid.
Dengan itu, apabila kita melihat penghuni neraka berkata رَبُّكَ, kita tidak sepatutnya memisahkan lafaz tersebut daripada hakikat bahawa mereka telah berada di tempat hukuman. Mereka mengakui kuasa Allah, mereka mengetahui bahawa Rabb Mālik mempunyai kuasa untuk melakukan apa yang mereka minta, tetapi pengakuan itu tidak mengubah keputusan Allah. Mereka telah berada dalam keadaan yang tidak lagi menjadi medan amal. Mereka meminta agar kematian datang kepada mereka, tetapi jawapan yang diberikan ialah إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ, “sesungguhnya kamu tetap tinggal.” Di sini terserlah satu hakikat yang sangat besar berkaitan dengan lafaz رَبُّكَ: Rabb yang mereka sebut itu ialah Rabb yang mempunyai keputusan mutlak. Mereka boleh meminta, tetapi mereka tidak boleh memerintah. Mereka boleh menyeru, tetapi mereka tidak boleh menentukan. Mereka boleh mengharapkan, tetapi mereka tidak boleh memaksa. Mereka boleh mengenal bahawa Mālik mempunyai Rabb, tetapi pengenalan itu tidak memberi mereka kuasa untuk mengubah ketetapan Rabb tersebut.
Lafaz رَبُّكَ dalam ayat ini dengan demikian mempunyai hubungan yang amat erat dengan مفهوم الملك dan الحكم, iaitu pemilikan dan pemerintahan. Mālik sendiri, walaupun namanya Mālik dan kedudukannya sebagai penjaga neraka, bukanlah Rabb. Dia tidak mempunyai sifat ketuhanan. Dia tidak mempunyai kuasa mutlak. Dia ialah makhluk yang menjalankan perintah Allah. Allah berfirman mengenai para malaikat yang mengurus neraka: عَلَيْهَا مَلَائِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَّا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ. Mereka tidak menderhakai Allah dalam apa yang diperintahkan kepada mereka dan mereka melakukan apa yang diperintahkan. Ayat ini sangat sesuai untuk menjelaskan mengapa penghuni neraka menyebut رَبُّكَ. Mālik mempunyai tugas, tetapi tugasnya berada di bawah perintah Rabbnya. Malaikat tidak bertindak sebagai tuhan. Mereka tidak menentukan syariat, tidak menentukan hukuman mengikut kehendak sendiri, dan tidak mempunyai kuasa mutlak untuk mengubah keputusan Allah.
Allah juga berfirman: لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ. Mereka tidak mendahului Allah dalam perkataan dan mereka mengerjakan dengan perintah-Nya. Maka apabila penghuni neraka meminta kepada Mālik supaya Rabbnya mengakhiri mereka, sebenarnya mereka sedang berhadapan dengan satu susunan kerajaan yang sempurna: Mālik ialah pelaksana, Allah ialah Rabb dan penguasa, dan penghuni neraka ialah makhluk yang berada di bawah keputusan Allah. Lafaz رَبُّكَ merangkum kedudukan itu dengan amat padat. Hanya dua unsur, رَبّ dan كَ, tetapi di dalamnya terdapat hubungan antara hamba dengan Rabb, antara malaikat dengan Allah, antara penghuni neraka dengan keputusan Allah, dan antara permintaan makhluk dengan ketetapan Tuhan.
Perlu juga diperhatikan bahawa lafaz رَبُّكَ bukan رَبُّ مَالِكٍ. Al-Quran memilih dhamir, bukan mengulang nama Mālik. Ini memberikan keindahan bahasa yang sangat besar. Mereka berkata يَا مَالِكُ, kemudian رَبُّكَ. Mereka tidak perlu mengulangi “Rabb Mālik”. Dhamir كَ sudah cukup untuk mengikat hubungan itu. Dalam bahasa Arab, idāfah dengan dhamir menghasilkan ungkapan yang ringkas tetapi sangat jelas. رَبُّكَ bermaksud Rabb yang disandarkan kepada engkau. Dalam konteks ini, engkau ialah Mālik. Oleh itu, secara nahu, رَبُّكَ merupakan marfū‘ dan menjadi fā‘il kepada يَقْضِ. Fi‘il يَقْضِ berada dalam bentuk yang sesuai dengan لِ dalam permintaan, dan Rabb ialah pelaku kepada perbuatan yang diminta. Maka struktur ayat itu sendiri memperlihatkan bahawa yang diminta untuk melakukan perbuatan tersebut ialah Rabb Mālik, bukan Mālik. Ini bukan sekadar perbezaan terjemahan, tetapi perbezaan struktur kuasa dalam ayat.
Jika mereka berkata لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّنَا, maknanya ialah “biarlah Rabb kami menyelesaikan kami.” Dalam bentuk ini, dhamir نا akan menyandarkan Rabb kepada mereka sendiri. Tetapi apabila mereka berkata رَبُّكَ, mereka menyandarkan Rabb kepada Mālik. Dari sudut komunikasi, ini sangat munasabah kerana mereka sedang memohon kepada Mālik. Seseorang boleh meminta orang yang berkuasa dalam sesuatu urusan supaya menyampaikan permintaan kepada pihak yang lebih tinggi dengan berkata, “Mintalah tuanmu supaya melakukan perkara ini.” Lafaz “tuanmu” dalam situasi itu tidak bermaksud pihak tersebut bukan tuan kepada orang yang bercakap. Ia hanya menggunakan sudut pandang orang yang menjadi tempat permohonan. Maka jika penghuni neraka berkata kepada Mālik “Rabbmu”, mereka sedang menjadikan hubungan Mālik dengan Allah sebagai jalan penyebutan dalam ucapan.
Namun, ada perbezaan besar antara situasi ini dengan doa orang mukmin kepada Allah. Orang mukmin berkata رَبَّنَا kerana dia berdiri sebagai hamba yang mengakui hubungan langsungnya dengan Rabb. “Wahai Rabb kami.” Dalam ayat Az-Zukhruf 77, penghuni neraka tidak mengucapkan seruan langsung kepada Allah dengan lafaz رَبَّنَا. Mereka menyeru Mālik: يَا مَالِكُ. Ini menunjukkan bahawa ayat sedang menggambarkan komunikasi mereka dengan penjaga neraka, bukan doa langsung mereka kepada Allah. Oleh itu, jangan dicampuradukkan dua bentuk خطاب yang berbeza. Jika dikatakan “mereka tidak berkata ربنا kerana mereka mengakui Tuhan Mālik sebagai Tuhan yang berkuasa atas mereka”, itu boleh diterima sebagai satu sisi tadabbur. Tetapi jika dikatakan “mereka tidak berkata ربنا kerana mereka menganggap Allah bukan Tuhan mereka”, itu terlalu jauh jika dijadikan tafsiran pasti. Sebab yang paling jelas dan pasti daripada struktur ayat ialah mereka sedang berbicara kepada Mālik.
Walaupun begitu, persoalan yang dikemukakan bahawa رَبَّنَا merupakan pengakuan “Tuhan kami” dan رَبُّكَ merupakan pengakuan “Tuhanmu” tetap mempunyai nilai tadabbur yang kuat. Jika seseorang berkata “Rabb kami”, dia memasukkan dirinya ke dalam hubungan tersebut secara langsung. Jika seseorang berkata “Rabbmu”, dia meletakkan dirinya di luar penyandaran itu dari segi bentuk bahasa dan menyebut hubungan pihak yang diajak bercakap. Dalam ayat ini, keadaan tersebut sangat menarik kerana mereka berada dalam neraka dan mereka tidak menggunakan bahasa doa orang yang beriman. Mereka hanya meminta supaya Rabb Mālik mengakhiri mereka. Maka bahasa mereka bukan bahasa kerohanian orang yang sedang memohon rahmat. Ia ialah bahasa makhluk yang telah berhadapan dengan hukuman dan mahu mengakhirinya. Perbezaan ini amat ketara.
Akan tetapi, kita perlu berhati-hati apabila mengatakan bahawa penggunaan رَبُّكَ ialah “pengakuan bahawa Tuhan kami dan Tuhan kamu adalah sama tiada perbezaannya.” Dari sudut hakikat ketuhanan, memang Allah ialah Rabb mereka dan Rabb Mālik. Allah ialah Rabb semua. Tetapi dari sudut ungkapan, رَبُّكَ tidak secara literal menyebut “Tuhan kami”. Ia menyebut “Tuhanmu”. Oleh itu, ayat ini tidak boleh digunakan untuk mengatakan bahawa mereka telah mengucapkan pengakuan langsung رَبُّنَا. Apa yang boleh dikatakan ialah mereka mengakui melalui ucapan itu bahawa Mālik mempunyai Rabb, dan Rabb tersebut ialah pihak yang mereka yakini mempunyai kuasa terhadap mereka sehingga mereka meminta Rabb Mālik mengakhiri kehidupan mereka. Ini merupakan pengakuan terhadap kekuasaan Allah, tetapi bukan lafaz pengakuan langsung “Rabb kami”.
Lebih jauh lagi, istilah “pengakuan Tuhan kami dan Tuhan kamu adalah sama” perlu dibezakan antara dua perkara: kesamaan objek ketuhanan dan kesamaan keadaan iman. Allah ialah Rabb yang sama bagi semua makhluk. Tetapi tidak semua makhluk berada dalam keadaan iman yang sama terhadap Allah. Para malaikat mengenal Allah dan taat kepada-Nya. Para nabi beriman kepada-Nya. Orang beriman mengabdikan diri kepada-Nya. Orang kafir boleh mengakui sebahagian sifat rububiyyah Allah tetapi tetap menolak tuntutan ibadah kepada-Nya. Bahkan Iblis sendiri mengetahui kewujudan Allah dan mengakui Allah sebagai Rabb dalam konteks tertentu, tetapi pengetahuannya tidak menjadikannya hamba yang taat. Oleh itu, pengakuan terhadap rububiyyah tidak boleh disamakan secara automatik dengan iman yang menyelamatkan.
Inilah salah satu perkara paling penting yang dapat dipelajari daripada رَبُّكَ. Lafaz “Rabb” mempunyai hubungan yang sangat erat dengan tauhid rububiyyah. Tetapi tauhid rububiyyah bukan seluruh kandungan agama. Allah bukan hanya Rabb yang mencipta, menguasai dan mentadbir; Allah juga satu-satunya yang berhak disembah. Sebab itu al-Quran menggabungkan kedua-duanya dalam banyak tempat. Apabila Allah disebut sebagai Rabb, tuntutan ubudiyyah mengikuti pengakuan tersebut. Jika Allah ialah Rabb, maka manusia ialah hamba. Jika Allah ialah Pencipta, manusia ialah makhluk. Jika Allah ialah Pemilik, manusia ialah milik-Nya. Jika Allah ialah Penguasa, manusia tidak berhak mengambil hukum ketuhanan untuk dirinya. Jika Allah ialah Rabb, maka ibadah harus ditujukan kepada-Nya.
Dalam Surah al-Fatihah, seorang mukmin berkata الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ kemudian إِيَّاكَ نَعْبُدُ. Susunan ini amat indah. Allah ialah Rabb al-‘ālamīn, kemudian hamba berkata hanya kepada-Nya kami menyembah. Rububiyyah menjadi asas pengenalan kepada uluhiyyah. Dalam ayat yang kita bahaskan, penghuni neraka menyebut رَبُّكَ tetapi mereka tidak berada dalam kedudukan orang yang berkata إِيَّاكَ نَعْبُدُ. Mereka sudah sampai kepada hukuman. Maka lafaz رَبُّكَ di sini menjadi peringatan bahawa seseorang boleh mengetahui siapa Rabb yang berkuasa tetapi pengakuan itu tidak berguna lagi apabila masa beramal telah tamat.
Ini juga menjelaskan mengapa tidak wajar memahami رَبُّكَ hanya sebagai kata ganti nama biasa tanpa melihat konteks eskatologi. Penghuni neraka bukan sedang berada dalam dunia. Mereka bukan sedang membuat pilihan baru. Mereka telah menerima keputusan. Mereka meminta: لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ. Mereka meminta agar Rabb Mālik “menyelesaikan” mereka. Tetapi jawapan datang: إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ. Sesungguhnya kamu tetap tinggal. Ini memperlihatkan bahawa ربوبية Allah meliputi kehidupan dan kematian, dunia dan akhirat, penciptaan dan pembalasan. Rabb yang menghidupkan manusia di dunia ialah Rabb yang menentukan kesudahan mereka di akhirat. Rabb yang memberi peluang beramal ialah Rabb yang menentukan apabila peluang itu tamat. Rabb yang memberi ajal ialah Rabb yang tidak membenarkan penghuni neraka mati untuk melarikan diri daripada azab.
Dengan demikian, apabila penghuni neraka menyebut رَبُّكَ, mereka sedang menyebut pihak yang kuasanya tidak boleh mereka elakkan. Mereka tidak berkata “kuasa Mālik”, tetapi “Rabbmu”. Mereka mengetahui bahawa Mālik bukan sumber kuasa mutlak. Mereka tidak memohon kepada sesama manusia. Mereka memohon supaya keputusan datang daripada Rabb yang berada di atas Mālik. Ini sangat berbeza daripada gambaran bahawa malaikat mempunyai kuasa ketuhanan. Al-Quran membersihkan aqidah daripada anggapan tersebut. Malaikat ialah hamba yang mulia. Mereka tidak mendahului Allah dalam perkataan. Mereka melaksanakan perintah-Nya. Maka رَبُّكَ juga menunjukkan kedudukan Mālik sebagai makhluk yang mempunyai Rabb.
Di sini terdapat satu keindahan yang sangat dalam: nama Mālik sendiri tidak menjadikan Mālik sebagai pemilik mutlak. Nama itu tidak memberikan kepadanya ketuhanan. Dia dipanggil Mālik, tetapi dia sendiri mempunyai Rabb. Ini mengajar bahawa apa sahaja kekuasaan makhluk tidak pernah menjadi kekuasaan mutlak. Seorang raja mempunyai Rabb. Seorang pemerintah mempunyai Rabb. Seorang malaikat mempunyai Rabb. Seorang nabi mempunyai Rabb. Seorang manusia yang memiliki harta mempunyai Rabb. Semua makhluk mempunyai Rabb. Maka lafaz رَبُّكَ yang disandarkan kepada Mālik seolah-olah membuka satu hakikat besar: bahkan penjaga neraka yang begitu dahsyat pun berada di bawah Rabb yang lebih tinggi, iaitu Allah سبحانه وتعالى.
Allah berfirman: وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ. Dialah Rabb segala sesuatu. Tidak ada pengecualian. Tidak ada malaikat yang keluar daripada rububiyyah-Nya. Tidak ada manusia yang keluar daripada rububiyyah-Nya. Tidak ada penghuni neraka yang keluar daripada rububiyyah-Nya. Bahkan orang yang menolak Allah di dunia tidak pernah keluar daripada kerajaan Allah. Dia boleh menolak perintah Allah, tetapi dia tidak boleh keluar daripada milik Allah. Dia boleh mengingkari rububiyyah dari segi ucapan, tetapi dia tetap berada di bawah rububiyyah Allah dari segi hakikat kewujudan. Dia tidak mencipta dirinya. Dia tidak memilih untuk memiliki tubuhnya sebelum dilahirkan. Dia tidak menentukan bila jantungnya bermula. Dia tidak menentukan bila ajalnya tiba. Dia tidak menentukan hukum alam yang mengelilinginya. Semua itu menunjukkan bahawa makhluk sentiasa berada di bawah tadbiran Rabb.
Maka penghuni neraka apabila berkata رَبُّكَ sebenarnya menyebut satu hakikat yang tidak boleh mereka lari daripadanya. Mereka mungkin telah menolak perintah Allah ketika di dunia, tetapi sekarang mereka tidak dapat keluar daripada pemerintahan Allah. Mereka mungkin tidak mengucapkan رَبَّنَا, tetapi mereka tetap berada di bawah Rabb yang sama. Mereka mungkin tidak menggunakan lafaz “Rabb kami”, tetapi Rabb yang mereka maksudkan dalam ucapan itu tetap Allah, dan Allah tetap Rabb mereka dari sudut hakikat rububiyyah. Ini menunjukkan bahawa hubungan rububiyyah bukan sesuatu yang bergantung kepada pengakuan makhluk. Allah menjadi Rabb bukan kerana makhluk mengakui-Nya. Allah ialah Rabb sebelum makhluk mengenal-Nya dan tetap Rabb walaupun makhluk mengingkari-Nya.
Ini sangat penting dalam aqidah. Allah tidak menjadi Rabb kerana manusia berkata “Rabb kami”. Pengakuan manusia tidak menambah sedikit pun kepada rububiyyah Allah. Jika seluruh manusia beriman, kekuasaan Allah tidak bertambah. Jika seluruh manusia kafir, kekuasaan Allah tidak berkurang. Jika seluruh malaikat taat, kerajaan Allah tidak menjadi lebih sempurna. Jika seluruh makhluk menderhaka, kerajaan Allah tidak menjadi cacat. Allah غني عن العالمين. Makhluklah yang berhajat kepada Allah. Maka apabila penghuni neraka berkata رَبُّكَ, mereka tidak memberikan Allah kedudukan sebagai Rabb. Mereka hanya mengakui atau menyebut hubungan yang memang telah wujud pada hakikatnya.
Perkara ini dapat dilihat pada penggunaan kata Rabb dalam al-Quran. Allah menyebut رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ, Rabb langit dan bumi. Allah menyebut رَبُّ الْعَالَمِينَ, Rabb seluruh alam. Allah menyebut رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ, Rabb kamu dan Rabb nenek moyang kamu yang terdahulu. Allah menyebut رَبُّهُمْ, Rabb mereka. Allah menyebut رَبِّي, Rabbku. Allah menyebut رَبُّكَ, Rabbmu. Semua ini bukan bermakna terdapat banyak Rabb. Dhamir berubah tetapi Rabb tetap satu. Inilah satu prinsip yang amat penting dalam memahami idāfah kepada dhamir. رَبُّكَ dan رَبُّنَا bukan dua Tuhan. رَبِّي dan رَبُّكُمْ bukan dua Rabb. Semua merujuk kepada Allah apabila konteksnya ialah Allah.
Maka jika penghuni neraka berkata رَبُّكَ, tidak boleh difahami bahawa mereka sedang membezakan Tuhan Mālik daripada Tuhan mereka dalam erti terdapat dua Tuhan. Tidak ada dua Rabb. Al-Quran menegaskan: لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا. Allah itu satu. Tetapi dari sudut خطاب, seseorang boleh menyebut “Rabbmu” dan orang lain boleh menyebut “Rabb kami” sedangkan kedua-duanya merujuk kepada Allah yang sama. Perbezaan dhamir tidak menghasilkan perbezaan zat atau ketuhanan.
Namun, persoalan “mengapa mereka tidak berkata رَبُّنَا?” tetap boleh membawa kita kepada satu renungan yang sangat kuat. Dalam al-Quran, lafaz رَبَّنَا sering menjadi lafaz yang sangat dekat dengan doa orang beriman. Mereka memanggil Allah dengan hubungan hamba dan Rabb. رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ. رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا. رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا. Ini semua menunjukkan bahawa orang beriman menjadikan hubungan “kami dengan Rabb kami” sebagai asas doa. Penghuni neraka pula berkata kepada Mālik: رَبُّكَ. Perbezaan ini tidak semestinya menjadi dalil bahawa mereka tidak mengakui Allah sebagai Rabb, tetapi ia memperlihatkan bahawa al-Quran tidak menggambarkan mereka sedang berdiri dalam posisi doa orang beriman yang memanggil Allah secara langsung sebagai Rabb mereka.
Mereka sedang merayu kepada penjaga neraka. Mereka tidak meminta rahmat. Mereka tidak meminta keampunan. Mereka tidak meminta dikeluarkan kerana mahu kembali beramal. Dalam ayat lain mereka meminta agar azab diringankan, meminta agar mereka dikeluarkan, dan kemudian mengakui bahawa jika mereka dikembalikan mereka akan melakukan perkara yang lain, tetapi keadaan itu sudah terlambat. Dalam ayat ini mereka meminta agar Rabb Mālik “menyelesaikan” mereka. Maka lafaz رَبُّكَ berada dalam suasana keputusasaan, bukan suasana taqarrub. Ini menjadikan perkataan yang pendek itu amat berat dari segi makna.
Apabila mereka berkata لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ, mereka sebenarnya menyerahkan kuasa penentuan kepada Allah. Mereka tidak meminta Mālik menentukan nasib mereka dengan kehendaknya sendiri. Mereka tahu bahawa keputusan terakhir berada pada Rabb. Tetapi mereka juga mengetahui bahawa Rabb yang mereka sebut itu telah menetapkan bahawa mereka akan tetap tinggal. Sebab itu jawapan Mālik ialah إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ. Mereka meminta perubahan keputusan, tetapi keputusan tidak berubah. Ini menunjukkan bahawa rububiyyah Allah bukan sekadar kemampuan untuk melakukan sesuatu, tetapi juga hak mutlak untuk menentukan apa yang akan berlaku.
Kata قَضَى yang menjadi perbuatan bagi Rabb dalam ayat ini juga sangat penting untuk memahami mengapa Rabb disebut sebagai pelaku. قضاء mempunyai pelbagai penggunaan dalam al-Quran, antaranya bermakna menetapkan, memutuskan, menyempurnakan, melaksanakan keputusan, atau menyelesaikan sesuatu mengikut konteks. Dalam ucapan penghuni neraka, mereka meminta supaya Rabb Mālik “mengakhiri” mereka. Tetapi sekali lagi, tumpuan utama kita bukan lafaz يَقْضِ, melainkan hakikat bahawa yang diminta melakukan perbuatan itu ialah رَبُّكَ. Dengan meletakkan رَبُّكَ sebagai pelaku, mereka mengakui bahawa kuasa menyelesaikan kehidupan mereka berada pada Rabb, bukan pada penjaga neraka.
Ini juga menjelaskan bahawa Mālik bukanlah perantara yang mempunyai kuasa bebas antara Allah dan manusia. Mereka pergi kepada Mālik kerana Mālik berada di hadapan mereka dan merupakan penjaga neraka. Tetapi Mālik sendiri menjawab bahawa keputusan itu bukan berada pada dirinya. Jika Mālik mempunyai kuasa mutlak, dia boleh sahaja mengabulkan permintaan mereka. Tetapi dia tidak melakukannya. Dia hanya menjawab bahawa mereka tetap tinggal. Ini menunjukkan bahawa malaikat tidak mempunyai kuasa untuk mengubah ketetapan Allah. Mereka melaksanakan apa yang diperintahkan.
Allah سبحانه وتعالى berfirman: لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ. Mereka tidak mendahului-Nya dengan perkataan dan mereka beramal dengan perintah-Nya. Ini memberikan asas yang kukuh bahawa Mālik ialah hamba yang taat kepada Rabbnya. Maka apabila penghuni neraka berkata رَبُّكَ, lafaz tersebut secara tidak langsung menempatkan Mālik di bawah Allah. Mālik bukan Rabb. Mālik mempunyai Rabb. Ini sangat penting kerana dalam sejarah manusia terdapat kecenderungan mengangkat makhluk tertentu kepada kedudukan yang sepatutnya hanya bagi Allah. Ada yang mengangkat malaikat, nabi, wali atau makhluk lain kepada kedudukan ketuhanan. Al-Quran menolak semua bentuk pengangkatan tersebut. Bahkan malaikat yang menjaga neraka pun mempunyai Rabb.
Jika penghuni neraka berkata “wahai Mālik, engkaulah tuhan kami”, itu akan menjadi ucapan yang sangat berbeza. Tetapi mereka tidak berkata demikian. Mereka berkata “Rabbmu”. Dengan demikian, secara bahasa mereka mengakui bahawa Mālik sendiri mempunyai Rabb. Ini selari dengan keseluruhan ajaran al-Quran bahawa malaikat tidak memiliki ketuhanan. Mereka adalah hamba yang dimuliakan. Allah berfirman: بَلْ عِبَادٌ مُّكْرَمُونَ. Mereka tidak mendahului Allah dalam perkataan. Mereka melakukan perintah-Nya.
Maka lafaz رَبُّكَ boleh dibaca sebagai satu pengakuan yang sangat halus terhadap kedudukan Mālik sebagai makhluk dan Allah sebagai Rabb. Walaupun penghuni neraka sedang meminta kepada Mālik, mereka tidak menjadikannya sumber kuasa mutlak. Mereka tahu bahawa di atasnya ada Rabb. Ini penting untuk membezakan antara meminta sesuatu daripada makhluk dalam keadaan makhluk itu hadir dan mampu melakukan sesuatu dengan keyakinan bahawa makhluk itu mempunyai kuasa ketuhanan. Ayat ini sendiri tidak memberikan Mālik kuasa bebas. Bahkan ayat menunjukkan bahawa permintaan mereka tidak dipenuhi.
Namun, tidak boleh juga dijadikan ayat ini sebagai dalil umum bahawa semua permintaan kepada makhluk dalam perkara ghaib dibenarkan. Ayat ini hanya menceritakan keadaan tertentu di akhirat. Mereka sedang berbicara dengan malaikat yang hadir di hadapan mereka. Yang penting untuk perbahasan kita ialah lafaz رَبُّكَ menunjukkan siapa yang mereka anggap sebagai pihak berkuasa di atas Mālik. Ia bukan dalil bahawa Mālik memiliki kuasa ilahi. Sebaliknya, ayat itu menafikan autonomi Mālik dengan menunjukkan bahawa dia sendiri berada di bawah Rabb.
Satu lagi perkara yang perlu diperincikan ialah hubungan antara رَبُّكَ dan sifat milik. Dalam bahasa manusia, apabila dikatakan “rumahmu”, “anakmu”, “hartamu”, kata ganti nama menunjukkan hubungan kepunyaan atau hubungan tertentu. Tetapi apabila dikatakan رَبُّكَ, kita tidak boleh memahami hubungan itu sebagai Allah menjadi “milik” Mālik. Ini mustahil. Allah ialah Rabb, bukan milik makhluk. Idāfah dalam bahasa Arab mempunyai pelbagai jenis hubungan. Ia tidak semestinya bermaksud pemilikan. Dalam رَبُّكَ, maknanya ialah Rabb yang mempunyai hubungan rububiyyah terhadap engkau, bukan sesuatu yang dimiliki oleh engkau. Dhamir كَ tidak bermaksud Mālik memiliki Allah. Sebaliknya, Mālik ialah hamba Allah.
Ini merupakan kaedah penting dalam memahami semua lafaz seperti رَبِّي dan رَبُّكَ. Apabila Nabi berkata رَبِّي, ia bukan bermaksud Nabi memiliki Allah. Ia bermaksud Allah ialah Rabbku. Apabila Allah menyebut رَبُّكَ kepada Nabi, ia bukan bermaksud Nabi memiliki Allah. Ia bermaksud Allah ialah Rabbmu. Demikian juga apabila penghuni neraka berkata kepada Mālik رَبُّكَ, ia bermaksud Allah ialah Rabbmu, wahai Mālik. Hubungan itu ialah hubungan rububiyyah, bukan pemilikan Allah oleh makhluk.
Dalam konteks ini, lafaz رَبُّكَ mempunyai satu dimensi kehambaan yang sangat kuat. Jika seseorang mempunyai Rabb, maka dia adalah hamba. Mālik ialah hamba Allah. Penghuni neraka ialah hamba Allah dari segi penciptaan dan penguasaan, walaupun mereka tidak menjadi hamba yang taat dan diredai. Nabi Muhammad ﷺ ialah hamba dan rasul Allah. Semua makhluk berada di bawah rububiyyah Allah. Maka lafaz ini mengekalkan sempadan yang jelas antara Khāliq dan makhluk. Allah ialah Rabb; Mālik ialah hamba. Allah ialah penguasa; Mālik ialah pelaksana. Allah ialah pemberi perintah; Mālik ialah pelaksana perintah.
Hakikat ini semakin jelas apabila diperhatikan bahawa Allah tidak memerlukan Mālik untuk menjadi Rabb. Allah ialah Rabb Mālik sebagaimana Allah ialah Rabb seluruh makhluk. Mālik tidak menjadi pengantara yang menambahkan kuasa Allah. Bahkan Mālik sendiri memerlukan Allah pada setiap keadaan. Jika Allah tidak memberi perintah, Mālik tidak mempunyai kuasa untuk menentukan sesuatu. Jika Allah memerintah, Mālik melaksanakan. Inilah makna sebenar bahawa Allah ialah Rabb.
Apabila kita kembali kepada persoalan رَبُّنَا, kita dapat melihat satu lagi lapisan. Mengatakan “Rabb kami” mempunyai unsur penyandaran bersama antara penutur dan pihak lain. Jika mereka berkata رَبَّنَا, mereka akan memasukkan diri mereka sendiri ke dalam dhamir نا. Tetapi ayat tidak menggambarkan mereka menggunakan bentuk tersebut. Sebaliknya mereka memilih bentuk yang berorientasikan kepada orang yang sedang mereka seru, iaitu Mālik. Ini selari dengan keseluruhan struktur ayat. Sebelum رَبُّكَ ada يَا مَالِكُ. Selepas itu ada قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ. Keseluruhan dialog berpusat kepada Mālik. Maka penggunaan رَبُّكَ sangat tepat dari sudut komunikasi.
Namun, jika seseorang mahu membuat tadabbur bahawa perbezaan antara رَبُّكَ dan رَبَّنَا menggambarkan perbezaan antara pengakuan yang tidak langsung dengan pengakuan yang langsung, tadabbur itu boleh disebut dengan syarat tidak dijadikan tafsiran qat‘i yang menafikan sebab bahasa. Kita boleh mengatakan bahawa terdapat keindahan maknawi pada hakikat bahawa penghuni neraka tidak berkata “Rabb kami”, sebaliknya menyebut “Rabbmu”. Ini memberikan kesan bahawa mereka sedang melihat kepada Mālik sebagai orang yang mempunyai hubungan dengan Rabb tersebut. Tetapi kita hendaklah sentiasa kembali kepada prinsip: Allah ialah Rabb mereka juga, walaupun mereka tidak menggunakan dhamir “kami”.
Ini membawa kepada persoalan yang sangat penting: adakah seseorang yang tidak menyebut “Rabb kami” bermakna dia tidak mengakui Allah sebagai Rabb? Jawapannya tidak semestinya. Bahasa tidak berfungsi seperti formula matematik yang setiap perubahan dhamir mengubah hakikat. Jika seorang lelaki berkata kepada lelaki lain, “Mintalah Rabbmu menolong kami,” dia tidak semestinya mengatakan bahawa Rabb itu bukan Rabbnya. Dia hanya memilih hubungan pihak yang menjadi tempat permintaan. Dalam bahasa Arab, seseorang boleh menyebut رَبُّكَ ketika berbicara kepada seseorang yang Rabbnya juga ialah Rabbnya. Maka jangan dibina hukum aqidah yang terlalu besar hanya daripada perubahan dhamir tanpa melihat konteks.
Namun, dalam al-Quran perubahan dhamir kadangkala mempunyai nilai retorik yang besar. Oleh itu, kita tidak boleh pula mengatakan bahawa perubahan itu tidak mempunyai apa-apa makna. Ia tetap mempunyai makna pada sudut komunikasi. Di sini, “Rabbmu” menempatkan Mālik sebagai pihak yang mempunyai hubungan langsung dengan Rabb yang mereka harapkan untuk melakukan sesuatu. Mereka tidak menyeru Allah secara langsung. Mereka menyeru Mālik. Maka ayat ini mengajar kita supaya sentiasa memperhatikan siapa yang bercakap, siapa yang menjadi sasaran خطاب, dan kepada siapa sesuatu dhamir kembali.
Perkara ini sangat penting dalam tafsir al-Quran kerana satu kesilapan dalam menentukan marji‘ dhamir boleh menyebabkan seseorang membina tafsiran yang jauh daripada konteks. Lafaz كَ boleh kembali kepada orang yang berbeza mengikut siapa yang menjadi مخاطَب. Dalam ayat ini, مَالِكُ ialah munādā, iaitu pihak yang dipanggil. Oleh itu, كَ dalam رَبُّكَ kembali kepada Mālik. Ini ialah perkara yang kukuh. Rasulullah ﷺ bukanlah مخاطَب bagi lafaz كَ tersebut. Jika perkara ini tidak diperhatikan, seseorang mungkin membaca رَبُّكَ dengan pola ayat-ayat yang Allah tujukan kepada Nabi lalu menyangka “Rabbmu” di sini merujuk kepada Rasulullah ﷺ. Itu tidak tepat dari sudut السياق.
Perbandingan dengan ayat yang lain tetap berguna untuk menunjukkan sifat bahasa tersebut. Allah berfirman kepada Nabi: مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى. Di sini رَبُّكَ ialah “Rabbmu” dan dhamir كَ kembali kepada Nabi kerana Allah ialah penutur. Allah berfirman: وَرَبُّكَ فَكَبِّرْ. Dhamir كَ juga kepada Nabi. Allah berfirman: فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ. Semua itu merupakan خطاب Allah kepada Nabi. Tetapi dalam Az-Zukhruf 77, penuturnya ialah penghuni neraka dan pihak yang ditujukan ialah Mālik. Maka bentuk yang sama رَبُّكَ mempunyai marji‘ yang berbeza. Ini mengajar kita bahawa lafaz tidak boleh ditafsirkan terpisah daripada struktur dialog.
Dari sudut ini, kita boleh memahami mengapa lafaz tersebut sangat sesuai untuk menggambarkan hubungan antara Mālik dan Allah. Mālik bukan Tuhan. Mālik ialah hamba yang mempunyai Rabb. Bahkan nama Mālik tidak mengubah hakikat itu. Dia menjaga neraka, tetapi dia tidak menentukan hukum neraka. Dia melaksanakan hukuman, tetapi dia bukan pembuat syariat. Dia mendengar permintaan penghuni neraka, tetapi dia tidak berkuasa memberikan keputusan yang bercanggah dengan perintah Allah. Dia mempunyai tugas, tetapi tugas itu berada di bawah rububiyyah Allah.
Maka apabila penghuni neraka berkata لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ, terdapat satu pengakuan bahawa kekuasaan terakhir berada pada Rabb Mālik. Mereka tidak berkata لِيَقْضِ عَلَيْنَا مَالِكٌ. Mereka tidak meminta Mālik menggunakan kuasa dirinya. Mereka menyebut Rabbnya. Ini sangat mendalam kerana ia memperlihatkan bahawa dalam sistem pemerintahan akhirat tidak ada kuasa yang berdiri sendiri. Semua makhluk tunduk kepada Allah. Para malaikat tunduk kepada Allah. Manusia tunduk kepada Allah. Neraka berada di bawah perintah Allah. Syurga berada di bawah perintah Allah. Kematian dan kehidupan berada di bawah perintah Allah.
Allah سبحانه وتعالى berfirman: أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ. Ingatlah, bagi-Nya penciptaan dan perintah. Dua unsur ini sangat berkait dengan رَبُّكَ. Allah mencipta dan Allah memerintah. Mālik tidak mencipta dirinya. Mālik tidak menentukan tugasnya. Mālik tidak menentukan siapa masuk neraka. Dia melaksanakan apa yang diperintahkan. Maka Rabb ialah pihak yang memiliki الخلق dan الأمر. Dalam ayat ini, apabila mereka menyebut رَبُّكَ sebagai pelaku kepada apa yang mereka minta, mereka secara tidak langsung menunjuk kepada pihak yang mempunyai الأمر.
Lebih jauh lagi, ربوبية Allah tidak berakhir apabila seseorang masuk neraka. Ini merupakan hakikat yang sangat penting. Seseorang mungkin menyangka bahawa istilah “Rabb” hanya berkaitan dengan rezeki, penjagaan dan nikmat. Tetapi ربوبية Allah meliputi semua keadaan. Allah ialah Rabb ketika memberi nikmat dan Rabb ketika menjatuhkan hukuman. Allah ialah Rabb ketika mencipta dan Rabb ketika membangkitkan. Allah ialah Rabb ketika memberi kehidupan dan Rabb ketika menentukan kematian. Allah ialah Rabb ketika manusia berada di dunia dan Rabb ketika manusia berada di akhirat. Oleh itu, penghuni neraka masih berada di bawah rububiyyah Allah. Mereka tidak keluar daripada kerajaan-Nya apabila masuk neraka.
Dalam keadaan ini, lafaz رَبُّكَ menjadi sangat menggetarkan. Mereka meminta agar Rabb Mālik mematikan mereka, tetapi Rabb tersebut tidak mengizinkan. Ini menunjukkan bahawa mereka tidak dapat keluar daripada keputusan Rabb. Mereka mahu mati, tetapi kematian tidak menjadi jalan keluar. Mereka mahu keputusan yang berbeza, tetapi keputusan tetap sama. Mereka telah sampai kepada satu keadaan di mana kehendak mereka tidak lagi menentukan kesudahan. Mereka berada di bawah حكم Rabb.
Maka perkataan رَبُّكَ bukan sekadar “Tuhanmu” dalam terjemahan biasa. Ia membawa erti “Rabb yang menjadi penguasa atas Mālik, dan melalui kekuasaan-Nya Mālik menjalankan tugasnya”. Ini merupakan tafsiran yang sangat dekat dengan konteks. Mālik sendiri tidak boleh melakukan sesuatu di luar perintah Allah. Sebab itu apabila penghuni neraka mengajukan permintaan, Mālik tidak menjawab dengan mengatakan “aku akan melakukannya”. Dia berkata إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ. Mereka tetap tinggal. Ini memperlihatkan bahawa Mālik bukan pembuat keputusan terakhir.
Ada juga keindahan pada hakikat bahawa penghuni neraka tidak berkata “Rabb Mālik” tetapi رَبُّكَ. Penggunaan dhamir menjadikan hubungan itu hidup dalam dialog. Mereka sedang bercakap terus kepada Mālik. Seolah-olah mereka berkata: “Wahai Mālik, Rabb yang engkau berada di bawah-Nya, mintalah supaya keputusan terhadap kami diakhiri.” Ini merupakan bahasa permohonan yang sesuai dengan keadaan mereka. Mereka tahu siapa yang berdiri di hadapan mereka dan mereka tahu siapa yang berada di atasnya.
Jika dikatakan bahawa “رَبُّكَ ialah pengakuan bahawa Tuhan Mālik dan Tuhan mereka adalah sama”, maka pernyataan itu perlu diperincikan. Dari sudut hakikat, benar bahawa Rabb Mālik dan Rabb mereka ialah Allah yang sama. Tetapi jangan dikatakan bahawa lafaz رَبُّكَ secara literal bermaksud “Rabb kami dan Rabbmu adalah satu”. Lafaz itu hanya menyebut “Rabbmu”. Kesamaan tersebut diketahui melalui prinsip umum bahawa Allah ialah Rabb كل شيء dan رب العالمين. Jadi kesamaan Tuhan itu bukan terhasil daripada dhamir كَ, tetapi daripada aqidah al-Quran bahawa Allah ialah Rabb seluruh alam. Dhamir كَ hanya menghubungkan Rabb dengan Mālik dalam konteks percakapan.
Ini juga menjelaskan mengapa kita tidak boleh menganggap penggunaan رَبُّكَ sebagai bukti bahawa mereka benar-benar telah mencapai tauhid yang menyelamatkan. Mereka berada dalam neraka. Mereka mengakui bahawa Rabb Mālik mempunyai kuasa, tetapi mereka telah menerima hukuman. Al-Quran berkali-kali menunjukkan bahawa orang musyrik dahulu mengakui Allah sebagai Pencipta dan Rabb, tetapi mereka tetap melakukan syirik dalam ibadah. Allah berfirman: وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ. Mereka mengakui Allah sebagai Pencipta, tetapi pengakuan tersebut tidak menjadikan mereka secara automatik sebagai orang yang bertauhid dalam ibadah.
Maka رَبُّكَ memberi kita satu pelajaran bahawa mengetahui siapa yang berkuasa tidak sama dengan tunduk kepada-Nya sebagai hamba. Seseorang boleh mengetahui bahawa Allah ialah Rabb tetapi tetap menolak perintah-Nya. Seseorang boleh mengetahui bahawa Allah mencipta dirinya tetapi tidak mahu menyembah-Nya. Seseorang boleh mengakui bahawa Allah memberi rezeki tetapi bergantung kepada selain Allah dalam bentuk yang bercanggah dengan tauhid. Sebab itu al-Quran tidak berhenti pada rububiyyah. Ia menyeru kepada ibadah. Allah berkata: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ. Wahai manusia, sembahlah Rabb kamu. Perhatikan hubungan dua perkataan itu: رَبَّكُمْ diikuti اعْبُدُوا. Jika Allah ialah Rabb kamu, maka sembahlah Dia.
Dalam Surah Az-Zukhruf 77, penghuni neraka menyebut رَبُّكَ tetapi ayat tidak menunjukkan bahawa mereka sedang memenuhi tuntutan “اعبدوا ربكم”. Mereka berada di tempat balasan. Ini memperlihatkan bahawa pengakuan yang datang selepas segala sesuatu terbukti tidak sama dengan iman yang dibina sebelum melihat azab. Ketika di dunia, manusia diuji dengan iman kepada perkara ghaib. Setelah sampai kepada akhirat, perkara yang dahulu ghaib menjadi nyata. Tetapi pengetahuan selepas melihat bukan lagi medan pilihan yang sama seperti iman ketika ujian dunia.
Oleh sebab itu, lafaz رَبُّكَ boleh menjadi peringatan bahawa pengenalan kepada Rabb tidak boleh ditangguhkan. Jika seseorang menunggu sehingga kekuasaan Allah tidak lagi dapat dinafikan, ketika itu pengakuan tidak mengubah keputusan. Penghuni neraka mengetahui bahawa Rabb Mālik berkuasa. Mereka bahkan meminta Rabb tersebut mematikan mereka. Tetapi mereka tidak memperoleh apa yang diminta. Ini menunjukkan bahawa rububiyyah Allah sentiasa berlaku, tetapi peluang taubat dan amal mempunyai masa tertentu.
Lafaz ini juga boleh dikaitkan dengan sifat kekuasaan Allah tanpa perlu mengatakan bahawa Allah “memerlukan” Mālik. Sebaliknya, Mālik yang memerlukan Allah. Allah tidak memerlukan malaikat untuk menjadi Rabb. Malaikat memerlukan Allah untuk kewujudan dan tugas mereka. Allah berfirman: يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ. Semua makhluk berhajat kepada Allah. Maka apabila dikatakan رَبُّكَ, hubungan tersebut ialah hubungan antara Rabb yang tidak berhajat kepada makhluk dengan hamba yang berhajat kepada Rabb.
Dalam keadaan penghuni neraka, keperluan itu menjadi sangat nyata. Mereka tidak dapat menghapuskan azab dengan kekuatan sendiri. Mereka tidak dapat mati dengan kehendak sendiri. Mereka memerlukan keputusan Rabb. Mereka meminta Mālik, tetapi Mālik sendiri tidak mampu memenuhi permintaan mereka kerana dia terikat dengan perintah Allah. Maka seluruh struktur ayat memperlihatkan kefakiran makhluk kepada Rabb.
Satu lagi perkara yang sangat penting ialah bahawa lafaz رَبُّكَ tidak membawa makna bahawa Allah berada “di dalam” Mālik atau bersatu dengan Mālik. Idāfah tidak bermaksud hulul atau ittihad. Allah ialah Rabb Mālik tanpa menjadi sebahagian daripada Mālik. Mālik ialah makhluk. Allah ialah Khāliq. Hubungan rububiyyah tidak menghapuskan perbezaan antara Khāliq dan makhluk. Allah berfirman: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ. Tiada sesuatu pun yang menyerupai-Nya. Maka رَبُّكَ hendaklah difahami sebagai hubungan rububiyyah yang benar, bukan hubungan fizikal atau penyatuan zat.
Ini juga menjawab kemungkinan kekeliruan yang timbul daripada kata ganti nama “mu”. Dalam bahasa manusia, “Tuhanmu” kadangkala boleh difahami sebagai sesuatu yang mempunyai hubungan ruang atau kedekatan tertentu dengan orang yang dirujuk. Tetapi dalam bahasa al-Quran, dhamir tidak menunjukkan bahawa Allah berada pada tempat yang sama dengan makhluk. رَبُّكَ ialah Rabbmu, bukan “Tuhan yang berada di dalam dirimu”. Allah tetap Maha Tinggi, tidak menyerupai makhluk, dan tidak menjadi sebahagian daripada makhluk. Hubungan Allah dengan makhluk ialah hubungan Khāliq dan makhluk, Rabb dan hamba, bukan hubungan penyatuan zat.
Maka dalam ayat ini, apabila dikatakan رَبُّكَ kepada Mālik, tidak boleh difahami bahawa Allah berada di dalam Mālik atau berada sebagai sebahagian daripada Mālik. Mālik tetap malaikat, Allah tetap Rabb. Dhamir كَ hanya menunjukkan pihak yang mempunyai hubungan ubudiyyah dengan Allah. Ini merupakan satu perkara yang sangat jelas dalam aqidah: Allah mencipta makhluk tanpa menjadi makhluk. Allah mentadbir makhluk tanpa menjadi sebahagian daripada makhluk. Allah mengetahui makhluk tanpa bercampur dengan makhluk. Allah ialah Rabb makhluk tanpa menjadi makhluk.
Lebih daripada itu, lafaz رَبُّكَ menunjukkan bahawa hubungan Mālik dengan Allah ialah hubungan hamba dengan Rabb. Ini bermaksud Mālik sendiri tidak mempunyai kehendak yang boleh mengatasi kehendak Allah. Para malaikat tidak melakukan sesuatu yang bertentangan dengan perintah Allah. Mereka tidak mengambil alih pemerintahan Allah. Mereka tidak mempunyai kuasa untuk mengampunkan siapa yang Allah tetapkan sebagai ahli neraka. Mereka tidak mempunyai kuasa untuk membatalkan keputusan Allah. Maka apabila penghuni neraka meminta, mereka meminta kepada pihak yang mereka lihat sebagai penjaga neraka, tetapi permintaan itu tetap tertakluk kepada keputusan Rabb.
Inilah sebabnya lafaz رَبُّكَ lebih kuat daripada sekadar menyebut “Allah” dalam konteks tertentu. Jika mereka berkata لِيَقْضِ عَلَيْنَا اللَّهُ, mereka menyebut nama Allah secara langsung. Tetapi mereka berkata رَبُّكَ. Ini sesuai dengan bentuk permohonan mereka kepada Mālik. Mereka tidak sedang mengemukakan satu pernyataan teologi yang berdiri sendiri. Mereka sedang berkata kepada Mālik. Maka mereka mengambil hubungan Mālik dengan Allah sebagai cara menyebut pihak yang diharapkan dapat mengubah keadaan mereka. Ini adalah salah satu keindahan uslub al-Quran.
Namun, uslub ini tidak bermaksud Allah hanya “Rabb Mālik”. Bahkan apabila seseorang berkata “Rabbmu”, pendengar memahami bahawa Rabb itu juga boleh menjadi Rabb orang lain. Jika seorang ayah berkata kepada anaknya, “Allah ialah Rabbmu,” tidak bermaksud Allah bukan Rabb ayahnya. Begitu juga penghuni neraka berkata kepada Mālik “Rabbmu”. Mereka sedang bercakap menurut hubungan Mālik dengan Allah. Hakikat bahawa Allah ialah Rabb mereka diketahui daripada dalil-dalil umum yang lain.
Maka terdapat perbezaan antara “lafaz menunjukkan hubungan” dan “lafaz menetapkan hakikat secara menyeluruh”. رَبُّكَ menunjukkan hubungan Allah dengan Mālik. Ia tidak bermaksud menafikan hubungan Allah dengan penghuni neraka. Untuk memahami keseluruhan aqidah, kita perlu mengumpulkan semua nas. Allah ialah رب العالمين, رب كل شيء. Dengan nas-nas ini, kita mengetahui bahawa Rabb Mālik ialah Rabb seluruh alam, termasuk penghuni neraka. Oleh itu, mereka tidak keluar daripada rububiyyah Allah hanya kerana mereka tidak berkata رَبَّنَا.
Dalam keadaan ini, persoalan pengguna bahawa “lafaz ربنا ialah pengakuan Tuhan kami dan Tuhan kamu adalah sama tiada perbezaannya” boleh diperhaluskan lagi. Jika seseorang berkata رَبُّنَا kepada Mālik, itu memang akan menyandarkan Allah kepada penutur dan kelompoknya. Tetapi kerana mereka sedang meminta Mālik, bentuk رَبُّكَ mempunyai fungsi خطاب yang lebih tepat. Namun, apabila mereka menyebut Rabb Mālik, mereka tetap menunjuk kepada Rabb yang sama yang menjadi Rabb seluruh alam. Jadi dari sudut hakikat, tidak ada dua Rabb. Dari sudut ucapan, terdapat dua sudut penyandaran: “Rabbmu” dan “Rabb kami”. Ini ialah perbezaan dalam dhamir, bukan perbezaan dalam zat Tuhan.
Jika mahu lebih mendalam lagi, dapat dikatakan bahawa al-Quran mengajar manusia supaya tidak mencampuradukkan antara “siapa yang disebut sebagai Rabb” dengan “siapa yang sedang diajak bercakap”. Dalam ayat ini, Rabb disebut melalui hubungan orang kedua. Mālik ialah pihak yang diajak bercakap. Allah ialah pihak yang diminta melakukan perbuatan. Penghuni neraka ialah pihak yang meminta. Maka terdapat tiga kedudukan dalam satu ayat: penutur ialah penghuni neraka, مخاطَب ialah Mālik, dan فاعل yang diminta melakukan perbuatan ialah Rabb Mālik. Susunan ini sangat padat. Kata ganti كَ mengikat Mālik kepada Rabbnya. Kata ganti نَا dalam عَلَيْنَا mengikat penghuni neraka kepada akibat perbuatan tersebut. Dan kata رَبّ menetapkan bahawa pelaku yang diminta ialah pihak yang mempunyai rububiyyah.
Dengan demikian, perubahan dhamir dalam ayat bukan perkara kecil. كَ menunjuk kepada Mālik. نَا menunjuk kepada penghuni neraka. Kedua-duanya berada dalam satu ayat yang sama tetapi merujuk kepada dua pihak yang berbeza. Ini memperlihatkan ketelitian bahasa al-Quran. Mereka berkata عَلَيْنَا, “atas kami”, tetapi رَبُّكَ, “Rabbmu”. Mereka tidak berkata رَبُّنَا. Dari sudut bahasa, ini menghasilkan kontras yang halus antara “kami” sebagai pihak yang menerima hukuman dengan “engkau” sebagai pihak yang mempunyai hubungan dengan Rabb yang mereka harapkan untuk melakukan sesuatu. Ini bukan kebetulan dari sudut uslub.
Namun, jangan pula dikatakan bahawa penggunaan كَ secara automatik bermaksud mereka tidak mengakui Allah sebagai Rabb. Kata ganti itu dipilih kerana mereka sedang bercakap kepada Mālik. Inilah prinsip yang perlu dijaga supaya tadabbur tidak berubah menjadi dakwaan tanpa dalil. Kita boleh mengambil isyarat maknawi daripada lafaz tersebut, tetapi kita tidak boleh menisbahkan kepada penghuni neraka satu niat batin yang tidak dinyatakan oleh nas secara pasti.
Sebaliknya, apa yang jelas daripada ayat ialah mereka mengetahui bahawa Mālik mempunyai Rabb. Mereka juga mengetahui bahawa Rabb tersebut mempunyai kuasa untuk melakukan sesuatu terhadap mereka. Mereka meminta agar Rabb itu “menyelesaikan” mereka. Ini ialah satu pengakuan yang nyata terhadap kuasa Allah. Tetapi kuasa yang mereka akui tidak menguntungkan mereka kerana mereka sudah berada dalam hukuman. Maka ayat ini menjadi dalil bahawa pengakuan terhadap kekuasaan Allah selepas tibanya azab tidak memberi keselamatan.
Allah سبحانه وتعالى berfirman: وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ. Penyesalan mereka menjadi nyata apabila mereka melihat azab. Dalam keadaan tersebut, mereka mengetahui apa yang dahulu mereka dustakan. Tetapi pengetahuan itu datang setelah masa pilihan berlalu. Maka رَبُّكَ dalam ayat ini berada dalam satu suasana di mana hakikat rububiyyah Allah tidak lagi dapat dipertikaikan oleh mereka. Yang menjadi persoalan bukan lagi “siapakah Rabb?”, tetapi “adakah keputusan Rabb boleh diubah?” Jawapannya tidak. Mālik sendiri mengatakan إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ.
Ini memberikan satu makna yang sangat kuat kepada istilah Rabb. Rabb bukan sekadar “pencipta” dalam erti mencipta kemudian membiarkan makhluk bebas daripada pemerintahan-Nya. Rabb ialah pihak yang terus menguasai makhluk sampai ke kesudahan. Sebab itu dalam akhirat, Allah tetap Rabb. Penghuni neraka tetap di bawah kerajaan-Nya. Mereka tidak dapat melarikan diri daripada حكم-Nya. Mereka meminta mati, tetapi kematian bukan milik mereka untuk menentukan. Mereka meminta agar keputusan ditamatkan, tetapi keputusan tetap berada pada Rabb.
Dengan itu, رَبُّكَ dalam ayat ini mengandungi makna pemerintahan yang amat kuat. Allah ialah Rabb Mālik, maka Mālik tidak boleh melanggar perintah Allah. Allah ialah Rabb penghuni neraka, maka penghuni neraka tidak boleh melarikan diri daripada keputusan Allah. Allah ialah Rabb seluruh alam, maka seluruh alam berada di bawah tadbiran-Nya. Satu lafaz sahaja menghubungkan semua lapisan ini.
Apabila seseorang memahami hal ini, dia akan menyedari bahawa “Rabbku”, “Rabbmu”, “Rabb kami”, “Rabb mereka” semuanya menunjuk kepada Allah yang satu, tetapi penyandaran dhamir membawa sudut hubungan yang berbeza. Orang beriman berkata رَبِّي kerana dia mengakui hubungan dirinya dengan Allah. Sekumpulan manusia berkata رَبَّنَا kerana mereka menggabungkan diri mereka dalam doa. Allah berkata رَبُّكَ kepada Rasulullah ﷺ kerana Rasulullah ialah pihak yang sedang diajak bercakap. Penghuni neraka berkata رَبُّكَ kepada Mālik kerana Mālik ialah pihak yang mereka seru. Semua ini tidak menambah bilangan Rabb. Satu Rabb sahaja.
Allah berfirman: رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ. Allah ialah Rabb timur dan barat. Allah juga Rabb manusia dan Rabb seluruh makhluk. Oleh itu, tidak ada ruang untuk membayangkan bahawa “Rabbmu” dan “Rabb kami” ialah dua pihak yang berlainan. Dhamir tidak mengubah zat Allah. Ia hanya menunjukkan siapa yang sedang menjadi محور الإضافة dalam ucapan.
Jika seseorang bertanya: “Adakah penghuni neraka sebenarnya mengakui Allah sebagai Rabb mereka apabila mereka berkata رَبُّكَ?” Jawapan yang paling teliti ialah: lafaz itu sendiri secara langsung menyatakan “Rabbmu”, bukan “Rabb kami”. Tetapi kerana Allah ialah Rabb seluruh alam, termasuk mereka, maka secara hakikat Allah ialah Rabb mereka juga. Lafaz tersebut tidak menafikan hakikat itu. Namun, kita tidak boleh menjadikan lafaz itu sebagai bukti bahawa mereka sedang membuat pengakuan iman yang lengkap. Al-Quran menunjukkan bahawa pengakuan rububiyyah boleh wujud bersama kekufuran terhadap uluhiyyah. Maka “mereka mengakui Allah sebagai Rabb” perlu difahami sebagai pengakuan terhadap kekuasaan dan rububiyyah, bukan semestinya pengakuan iman yang menyelamatkan.
Inilah perbezaan antara mengenal Allah sebagai Rabb dan mengabdikan diri kepada Allah sebagai satu-satunya ilah. Allah berfirman: ذَٰلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ. Perhatikan susunannya: “Itulah Allah, Rabb kamu; tiada ilah melainkan Dia; Pencipta segala sesuatu; maka sembahlah Dia.” Rububiyyah membawa kepada uluhiyyah. Jika seseorang mengakui Rabb tetapi tidak menyembah-Nya, pengakuannya tidak lengkap. Penghuni neraka dalam Surah Az-Zukhruf 77 berada dalam keadaan di mana pengakuan terhadap kekuasaan Rabb tidak lagi menghasilkan keselamatan.
Maka lafaz رَبُّكَ juga boleh menjadi satu peringatan kepada manusia yang masih hidup: jangan tunggu sehingga menjadi seperti penghuni neraka untuk mengetahui bahawa Allah ialah Rabb. Jangan tunggu sehingga azab datang untuk mengakui bahawa Allah berkuasa. Jangan tunggu sehingga segala sebab dunia terputus untuk menyedari bahawa hanya Allah yang mempunyai keputusan akhir. Di dunia, manusia masih mempunyai peluang untuk berkata رَبِّي dan رَبَّنَا dengan iman, doa, taubat dan ubudiyyah. Tetapi penghuni neraka hanya berkata رَبُّكَ dalam keadaan mereka meminta kematian.
Walaupun demikian, perbahasan ini mesti tetap fokus kepada lafaz رَبُّكَ dan tidak berkembang menjadi perbahasan umum tentang seluruh neraka. Semua perkara berkaitan neraka hanya digunakan untuk menjelaskan mengapa lafaz tersebut mempunyai kedudukan tertentu dalam ayat. Inti utama tetap bahawa mereka sedang berkata kepada Mālik: “Rabbmu.” Kata ganti كَ merujuk kepada Mālik. Rabb tersebut ialah Allah. Allah ialah Rabb Mālik dan pada hakikatnya Rabb penghuni neraka juga. Perbezaan رَبُّكَ dengan رَبُّنَا terletak pada sudut خطاب dan penyandaran, bukan pada kewujudan dua Tuhan.
Satu lagi perkara yang perlu ditekankan ialah bahawa lafaz رَبُّكَ tidak menunjukkan kelebihan Mālik atas Allah atau hubungan sebaliknya. Dalam bahasa manusia, apabila seseorang berkata “tuanmu”, orang yang disebut sebagai “tuan” mempunyai kedudukan lebih tinggi daripada orang yang menjadi miliknya. Dalam رَبُّكَ, justeru sebaliknya, Allah lebih tinggi daripada Mālik kerana Rabb ialah Allah dan Mālik ialah hamba. Dhamir كَ menunjukkan pihak yang berada di bawah rububiyyah. Maka “Rabbmu, wahai Mālik” bermaksud “Rabb yang engkau sembah dan taati, yang engkau berada di bawah perintah-Nya”. Ini mengangkat kedudukan Allah dan merendahkan makhluk kepada tempatnya sebagai hamba.
Allah berfirman tentang para malaikat: لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ. Mereka tidak menderhakai Allah dalam apa yang diperintahkan. Maka Mālik juga bukan pemilik mutlak neraka. Dia penjaga yang dilantik. Tugasnya bukan berdasarkan kehendak peribadi. Penghuni neraka meminta kepadanya, tetapi dia tidak mempunyai kuasa untuk menukar ketetapan Allah. Maka lafaz رَبُّكَ sangat tepat untuk menggambarkan hubungan tersebut.
Dalam satu sudut lain, penggunaan “Rabb” berbanding nama khas “Allah” juga mempunyai kesesuaian dengan permintaan mereka. Mereka berkata “biarlah Rabbmu mengakhiri kami.” Mereka sedang merujuk kepada pihak yang mempunyai kuasa mentadbir dan menentukan kesudahan. Perkataan Rabb sangat sesuai dengan makna pengurusan dan penguasaan. Mereka tidak meminta Mālik menjadi penguasa mutlak; mereka menyebut Rabb yang berada di atasnya. Ini menjadikan pilihan lafaz رَبُّكَ bukan sahaja benar dari segi nahu tetapi sangat kuat dari segi makna.
Jika mereka berkata “Rabb kami”, sudut yang tampil ialah hubungan mereka dengan Allah. Tetapi apabila mereka berkata “Rabbmu”, sudut yang tampil ialah hubungan Mālik dengan Allah. Ini sesuai dengan situasi mereka kerana Mālik ialah orang yang mereka panggil. Maka dalam satu lafaz yang pendek, al-Quran mengekalkan sudut pandang dialog tersebut. Mereka tidak bercakap kepada Allah. Mereka bercakap kepada Mālik. Mereka meminta Mālik supaya Rabbnya melakukan sesuatu. Maka penggunaan رَبُّكَ amat tepat.
Ini juga menjelaskan mengapa terjemahan “Tuhanmu” mesti disertai dengan kefahaman konteks. Jika seseorang membaca ayat itu tanpa melihat siapa yang dipanggil, dia mungkin menganggap “Tuhanmu” merujuk kepada Nabi Muhammad ﷺ. Tetapi konteks membatalkannya. يَا مَالِكُ ialah penanda yang jelas bahawa مخاطَب ialah Mālik. Oleh itu, رَبُّكَ bermaksud “Rabbmu, wahai Mālik”. Ini merupakan satu contoh bagaimana konteks menentukan makna dhamir.
Dari sudut ilmu tafsir, prinsip ini sangat penting. Tidak semua lafaz yang sama boleh dipindahkan makna rujukannya daripada satu ayat kepada ayat lain. رَبُّكَ dalam Surah Az-Zukhruf 77 tidak boleh dipaksa mengikut semua penggunaan رَبُّكَ dalam ayat-ayat خطاب kepada Nabi. Makna dhamir ditentukan oleh السياق. Ini menunjukkan bahawa membaca al-Quran memerlukan perhatian kepada struktur wacana, bukan hanya mengenal terjemahan perkataan.
Jika kita kembali kepada persoalan mengapa mereka tidak berkata رَبُّنَا, kita boleh merumuskan dengan lebih tepat: pertama, kerana mereka sedang bercakap kepada Mālik, maka bentuk رَبُّكَ ialah bentuk yang selari dengan مخاطَب. Kedua, kerana mereka meminta Mālik supaya Rabbnya melakukan sesuatu, mereka menyebut Allah melalui hubungan Mālik dengan Allah. Ketiga, lafaz tersebut tidak menafikan bahawa Allah juga Rabb mereka, kerana Allah ialah Rabb seluruh alam. Keempat, perbezaan رَبُّكَ dan رَبُّنَا bukan perbezaan antara dua Tuhan, tetapi perbezaan pada dhamir dan sudut penyandaran. Kelima, dari sudut tadabbur, ketiadaan lafaz رَبَّنَا menjadikan bahasa mereka berbeza daripada bahasa doa orang beriman yang secara langsung mengakui hubungan mereka dengan Rabb. Keenam, kita tidak boleh memastikan motif batin mereka di luar apa yang ditunjukkan oleh nas. Ketujuh, lafaz رَبُّكَ menegaskan kedudukan Mālik sebagai makhluk yang mempunyai Rabb dan berada di bawah perintah Allah.
Jika mahu diteliti dari sudut tauhid, lafaz ini mengandungi satu pembatalan terhadap sebarang anggapan bahawa malaikat mempunyai kuasa ketuhanan. Mālik ialah penjaga neraka, tetapi dia mempunyai Rabb. Maka siapa sahaja yang cuba mengangkat makhluk kepada kedudukan Rabb akan bertentangan dengan makna yang sangat jelas dalam lafaz ini. Bahkan makhluk yang berada di alam ghaib pun tidak keluar daripada ubudiyyah kepada Allah. Mereka bukan Tuhan. Mereka tidak memiliki sifat ketuhanan. Mereka tidak menentukan hukum Allah. Mereka tidak memiliki kerajaan yang bebas.
Lafaz رَبُّكَ juga menunjukkan bahawa kekuasaan Allah tidak bergantung kepada penerimaan Mālik. Mālik tidak memilih Allah sebagai Rabb sehingga Allah menjadi Rabbnya. Allah ialah Rabb Mālik secara hakikat. Demikian juga Allah ialah Rabb penghuni neraka tanpa menunggu mereka mengakuinya. Rububiyyah Allah ialah hakikat yang berdiri dengan zat dan perbuatan Allah, bukan hasil pengiktirafan makhluk. Pengakuan makhluk hanya menunjukkan bahawa mereka mengetahui atau mengakui sesuatu yang telah sedia benar.
Ini membawa kepada satu perbezaan antara “Allah ialah Rabb” dan “aku mengakui Allah sebagai Rabbku”. Yang pertama ialah hakikat ketuhanan. Yang kedua ialah sikap hamba. Allah tetap Rabb walaupun seseorang tidak mengaku. Tetapi seseorang hanya memperoleh manfaat iman apabila dia mengakui Allah dengan iman yang benar dan tunduk kepada-Nya. Penghuni neraka dalam ayat ini berada pada keadaan di mana hakikat rububiyyah Allah jelas, tetapi mereka tidak lagi dapat mengubah kedudukan mereka.
Maka jika seseorang bertanya, “Adakah penggunaan رَبُّكَ menunjukkan mereka memisahkan Allah daripada diri mereka?” Jawapannya perlu berhati-hati. Dari sudut bentuk ucapan, mereka memang tidak menyandarkan Rabb kepada diri mereka dengan نا. Tetapi dari sudut hakikat, mereka tetap berada di bawah rububiyyah Allah. Ayat tidak mengatakan mereka keluar daripada rububiyyah Allah. Mereka tidak mungkin keluar daripada kerajaan Allah. Mereka hanya menggunakan bentuk خطاب kepada Mālik. Oleh itu, kita tidak boleh menyamakan “tidak berkata رَبَّنَا” dengan “mengatakan Allah bukan Rabb kami”. Kedua-duanya bukan perkara yang sama.
Sebaliknya, jika seseorang bertanya, “Adakah lafaz رَبُّكَ menunjukkan bahawa mereka mengetahui Rabb Mālik mempunyai kuasa atas mereka?” Jawapannya jelas: ya, berdasarkan konteks permintaan mereka. Mereka meminta Rabb Mālik melakukan sesuatu kepada mereka. Ini menunjukkan bahawa mereka mengaitkan Rabb tersebut dengan kuasa untuk menentukan nasib mereka. Jika mereka tidak menganggap Rabb tersebut mempunyai kuasa, permintaan itu tidak mempunyai makna. Maka lafaz رَبُّكَ mengandungi pengakuan terhadap kuasa Rabb tersebut dalam konteks ucapan mereka.
Namun mereka tidak memperoleh apa yang diminta. Ini menunjukkan bahawa mengetahui kuasa Allah tidak bermaksud mengetahui bahawa Allah akan memenuhi semua permintaan. Allah ialah Rabb, bukan hamba kepada kehendak makhluk. Makhluk meminta; Allah menentukan. Makhluk berharap; Allah memutuskan. Makhluk tidak boleh memaksa Allah. Bahkan di akhirat, apabila mereka meminta mati, mereka tetap berada dalam keputusan Allah.
Di sini terdapat perbezaan besar antara “Rabb” dan “orang yang memenuhi semua kehendak”. Allah ialah Rabb, bukan pihak yang wajib memenuhi kehendak makhluk. Rabb mempunyai hak untuk menentukan. Oleh itu, penghuni neraka boleh mengakui Rabb Mālik mempunyai kuasa, tetapi pengakuan itu tidak bermaksud Rabb tersebut mesti memenuhi permintaan mereka. Jawapan Mālik menunjukkan bahawa permintaan mereka tidak mengubah keputusan.
Dengan demikian, lafaz رَبُّكَ juga mengandungi makna penguasaan yang tidak boleh ditawar. Mereka meminta sesuatu daripada Rabb, tetapi Rabb menentukan sebaliknya. Mereka mahu mati, tetapi mereka tetap tinggal. Ini menunjukkan bahawa rububiyyah Allah meliputi keputusan yang disukai dan yang tidak disukai oleh makhluk. Allah tetap Rabb ketika makhluk menerima nikmat dan ketika makhluk menerima hukuman.
Satu lagi perkara yang sangat halus ialah bahawa penghuni neraka tidak berkata “Rabb Mālik” dalam bentuk nama yang berdiri sendiri, tetapi menggunakan dhamir كَ. Ini menjadikan Mālik sebagai titik hubungan antara mereka dengan Rabb. Mereka sedang berhadapan dengan penjaga neraka, lalu mereka menyebut Rabb penjaga tersebut. Dari sudut retorik, ini menunjukkan bahawa mereka tidak melihat Mālik sebagai kuasa terakhir. Mereka melihat ada pihak yang lebih tinggi. Tetapi walaupun mereka tahu adanya pihak yang lebih tinggi, mereka tetap tidak memperoleh pembebasan.
Ini sepatutnya menundukkan hati manusia kepada Allah ketika masih hidup. Jika penghuni neraka akhirnya mengetahui bahawa segala keputusan berada pada Rabb, manusia di dunia sepatutnya mengetahui perkara itu sebelum terlambat. Jika penghuni neraka tidak dapat melarikan diri daripada rububiyyah Allah, manusia di dunia juga tidak pernah terkeluar daripada rububiyyah-Nya. Bezanya ialah manusia di dunia masih mempunyai peluang untuk menjadikan pengakuan terhadap ربوبية itu sebagai ubudiyyah. Penghuni neraka tidak lagi mempunyai ruang tersebut.
Lafaz رَبُّكَ dengan demikian mempunyai hubungan yang sangat kuat dengan konsep kehambaan. Jika Mālik mempunyai Rabb, maka Mālik ialah hamba. Jika manusia mempunyai Rabb, manusia ialah hamba. Jika seluruh alam mempunyai Rabb, seluruh alam ialah makhluk yang berada di bawah pemerintahan-Nya. Tidak ada makhluk yang mempunyai kedudukan seperti Allah. Inilah tauhid yang sangat asas: Allah Rabb, selain-Nya marbūb; Allah Khāliq, selain-Nya makhluk; Allah al-Mālik, selain-Nya mamlūk.
Dalam ayat ini, nama Mālik sendiri menjadi sangat menarik apabila bertemu dengan lafaz رَبُّكَ. Mālik ialah penjaga neraka, tetapi dia mempunyai Rabb. Ini menunjukkan bahawa kekuasaan yang diberikan kepada makhluk tidak menjadikannya Rabb. Bahkan seorang malaikat yang mempunyai tugas besar tetap hamba. Oleh itu, manusia tidak boleh tertipu dengan kekuasaan makhluk. Setinggi mana kedudukan makhluk, dia tetap berada di bawah Rabb.
Maka lafaz رَبُّكَ juga mempunyai fungsi membina sempadan antara Allah dengan seluruh makhluk. Allah tidak menjadi Mālik dalam erti makhluk. Mālik tidak menjadi Rabb dalam erti Allah. Mālik menjalankan perintah. Allah memberi perintah. Mālik menjaga neraka. Allah menentukan hukum. Mālik mendengar permintaan. Allah menentukan jawapan. Ini semua terkandung secara tidak langsung dalam struktur ayat.
Jika seseorang memahami ayat ini dengan cara yang tepat, dia tidak akan menggunakan رَبُّكَ untuk mengasingkan Tuhan Mālik daripada Tuhan penghuni neraka. Sebaliknya dia akan melihat bahawa satu Rabb menguasai semuanya, tetapi dhamir berubah berdasarkan hubungan percakapan. Ini ialah kefahaman yang lebih selamat dan lebih kuat dari sudut bahasa serta aqidah. Allah ialah Rabb Mālik dan Rabb mereka. Tetapi dalam ucapan kepada Mālik, “Rabbmu” ialah ungkapan yang tepat.
Maka persoalan “mengapa mereka tidak berkata رَبُّنَا?” sebenarnya mempunyai jawapan yang sangat indah: kerana al-Quran sedang menggambarkan dialog mereka dengan Mālik, bukan dialog mereka dengan Allah. Mereka memanggil Mālik, kemudian menyandarkan Rabb kepadanya. Jika mereka berkata رَبُّنَا, tumpuan penyandaran akan berubah kepada diri mereka sendiri. Tetapi konteks ayat mahu menunjukkan bahawa mereka sedang meminta kepada Mālik supaya Rabb yang menguasainya melakukan sesuatu. Dengan demikian, lafaz رَبُّكَ sangat tepat dengan kedudukan setiap pihak.
Namun, daripada sudut tadabbur, tidak berkata رَبَّنَا juga memperlihatkan bahawa bahasa mereka bukan bahasa doa orang beriman yang mengaku hubungan mereka dengan Allah secara langsung. Ini boleh dijadikan renungan, tetapi tidak boleh dijadikan dakwaan pasti tentang niat batin mereka. Al-Quran memberikan lafaz; kita memahami makna yang zahir dan implikasinya, tetapi tidak menambah sesuatu yang tidak ditunjukkan oleh nas.
Akhirnya, lafaz رَبُّكَ dalam Surah Az-Zukhruf ayat 77 adalah satu lafaz yang sangat pendek tetapi mengandungi jaringan makna yang luas. Ia menunjukkan bahawa yang dimaksudkan ialah Rabb Mālik. Ia menunjukkan bahawa Mālik ialah makhluk yang mempunyai Rabb. Ia menunjukkan bahawa penghuni neraka mengetahui bahawa kuasa tertinggi bukan pada Mālik. Ia menunjukkan bahawa mereka meminta Rabb Mālik menentukan kesudahan mereka. Ia menunjukkan bahawa Allah ialah Rabb yang berkuasa atas mereka walaupun mereka tidak menyebut “Rabb kami”. Ia tidak menunjukkan bahawa terdapat Tuhan yang berbeza antara Mālik dan mereka. Ia tidak bermaksud Allah hanya Rabb Mālik. Ia tidak boleh ditafsirkan sebagai penafian bahawa Allah ialah Rabb mereka. Ia juga tidak boleh dijadikan bukti bahawa mereka telah memperoleh iman yang menyelamatkan hanya kerana mereka mengakui kuasa Rabb tersebut. Hakikat yang paling kukuh ialah Allah ialah Rabb seluruh alam, dan Mālik ialah salah seorang hamba-Nya.
Allah سبحانه وتعالى berfirman: قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ. Allah ialah Rabb setiap sesuatu. Maka Rabb Mālik dan Rabb penghuni neraka adalah Allah yang sama. Perbezaan antara رَبُّكَ dan رَبَّنَا hanyalah perbezaan pada sudut penyandaran dalam bahasa. Jika seseorang berkata “Rabbmu”, dia sedang menyandarkan Rabb kepada orang yang diajak bercakap. Jika dia berkata “Rabb kami”, dia sedang memasukkan dirinya dan kelompoknya ke dalam penyandaran tersebut. Dalam Az-Zukhruf 77, penghuni neraka memilih bentuk pertama kerana mereka sedang berkata kepada Mālik. Maka ayat itu sendiri memberikan sebab konteks yang sangat kuat bagi penggunaan رَبُّكَ.
Tetapi di sebalik ketepatan bahasa tersebut terdapat satu hakikat yang lebih besar: manusia boleh menukar dhamir, tetapi manusia tidak boleh menukar Rabb. رَبِّي, رَبَّنَا, رَبُّكَ, رَبُّكُمْ, رَبُّهُمْ, semuanya kembali kepada Allah apabila konteksnya merujuk kepada Allah. Dhamir berubah mengikut makhluk; Rabb tidak berubah. Manusia berubah; Allah tidak berubah. Hamba berbeza; Rabb tetap satu. Mālik mempunyai Rabb. Muhammad ﷺ mempunyai Rabb. Orang beriman mempunyai Rabb. Penghuni neraka mempunyai Rabb. Seluruh alam mempunyai Rabb. Allah tidak menjadi banyak kerana dhamir berubah. Allah tetap الواحد الأحد، رب العالمين.
Maka jangan dilihat رَبُّكَ sebagai lafaz yang memisahkan Allah daripada penghuni neraka. Sebaliknya, lihatlah ia sebagai lafaz yang menunjukkan bagaimana mereka menyebut Allah melalui hubungan Mālik dengan Allah. Mereka berkata kepada Mālik: لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ. Mereka tidak mengatakan Mālik mempunyai kuasa ketuhanan. Mereka tidak berkata Mālik ialah Rabb. Mereka mengakui bahawa Mālik sendiri mempunyai Rabb. Dan Rabb itulah yang mempunyai keputusan terakhir. Mereka meminta, tetapi Rabb menentukan. Mereka merayu, tetapi Rabb tidak mengubah keputusan. Mereka mengetahui, tetapi pengetahuan itu tidak menyelamatkan mereka. Mereka mengakui kuasa, tetapi mereka tidak dapat melepaskan diri daripada hukuman.
Inilah kedalaman lafaz رَبُّكَ. Ia bukan sekadar “Tuhanmu”. Ia ialah “Rabbmu, wahai Mālik”, Rabb yang mencipta engkau, memiliki engkau, menguasai engkau, memberi perintah kepadamu, dan menjadikan engkau pelaksana kepada apa yang diperintahkan. Dan apabila penghuni neraka meminta agar Rabb Mālik mengakhiri mereka, mereka sebenarnya sedang mengakui bahawa kuasa terakhir bukan pada malaikat yang berada di hadapan mereka. Kuasa terakhir berada pada Rabb. Tetapi Rabb tersebut tidak memenuhi permintaan mereka. Maka mereka tetap مَاكِثُونَ.
Dengan demikian, jika dirumuskan persoalan mengapa mereka tidak menggunakan lafaz رَبُّنَا, jawapan yang paling tepat dan paling selamat ialah: kerana mereka sedang berbicara kepada Mālik, maka mereka menyebut Allah berdasarkan hubungan Mālik dengan-Nya, lalu mereka berkata رَبُّكَ. Ini ialah penjelasan bahasa dan konteks yang paling jelas. Dari sudut hakikat, Allah tetap Rabb mereka juga kerana Allah ialah رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ dan رَبُّ الْعَالَمِينَ. Tidak terdapat dua Rabb. Dari sudut tadabbur, tidak digunakannya رَبَّنَا memberi kesan yang berbeza daripada bahasa doa orang beriman yang secara langsung menyandarkan Rabb kepada diri mereka. Tetapi kesan tersebut tidak boleh diubah menjadi dakwaan pasti bahawa mereka menafikan Allah sebagai Rabb mereka. Mereka hanya tidak menggunakan bentuk tersebut dalam dialog ini. Yang mereka lakukan ialah menyebut Rabb Mālik sebagai pihak yang mempunyai kuasa untuk melakukan apa yang mereka minta.
Justeru, lafaz رَبُّكَ mengajar bahawa perubahan dhamir tidak mengubah hakikat ketuhanan. “Rabbmu” dan “Rabb kami” bukan dua Rabb. Yang berubah ialah sudut pandang manusia terhadap Rabb, bukan Rabb itu sendiri. Mālik mempunyai Rabb. Penghuni neraka juga berada di bawah Rabb. Tetapi dalam dialog tersebut mereka tidak berkata “Rabb kami” kerana mereka menyeru Mālik dan mengaitkan Rabb itu dengan Mālik. Dan apabila mereka menyebut Rabb Mālik, mereka sebenarnya menyebut Rabb yang sama yang menguasai seluruh alam. Itulah sebabnya lafaz yang sangat pendek ini menjadi sangat dalam: ia menyatukan persoalan bahasa, dhamir, rububiyyah, kehambaan, kekuasaan Allah, kedudukan malaikat, dan keadaan penghuni neraka dalam satu ungkapan yang ringkas, iaitu رَبُّكَ.
Maka apabila lafaz رَبُّكَ dibaca semula dalam ayat وَنَادَوْا يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ, janganlah dibaca sekadar “Tuhanmu”. Bacalah dengan kesedaran bahawa penghuni neraka sedang berkata kepada Mālik: “Wahai Mālik, biarlah Rabbmu menyelesaikan kami.” Mālik bukan Rabb. Mālik mempunyai Rabb. Rabb Mālik ialah Allah. Dan Allah yang menjadi Rabb Mālik itu bukan hanya Rabb Mālik, bahkan Rabb seluruh alam. Maka lafaz رَبُّكَ bukanlah pemisah antara Allah dengan mereka dari segi hakikat, tetapi penyandaran kepada Mālik dari segi خطاب. Mereka tidak berkata رَبَّنَا kerana ayat sedang merakam ucapan mereka kepada Mālik. Namun mereka tetap tidak pernah keluar daripada pemerintahan Allah. Bahkan ketika mereka mahu mati, mereka masih berada di bawah keputusan Rabb yang sama. Mereka meminta agar Rabb itu mengakhiri mereka, tetapi jawapannya ialah إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ. Kamu tetap tinggal. Dengan demikian, lafaz رَبُّكَ menjadi gambaran yang sangat kuat tentang satu hakikat: makhluk boleh meminta, makhluk boleh merayu, makhluk boleh mengakui, tetapi Rabb tetap Rabb, dan keputusan terakhir tetap milik-Nya.
asasa
https://draft.blogger.com/blog/post/edit/50065684574614780/6714382869842339218?hl=en
