Perbahasan Tentang Ayat 49 Dari Surah Al-Baqarah وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ ... (Al-Baqarah:49)
- Perbahasan Tentang Ayat 49 Dari Surah Al-Baqarah وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ ... (Al-Baqarah:49) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 49 Dari Surah Al-Baqarah ... يَسُومُونَكُمْ سُوٓءَ ٱلْعَذَابِ ... (Al-Baqarah:49) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 49 Dari Surah Al-Baqarah ... يُذَبِّحُونَ أَبْنَآءَكُمْ ... (Al-Baqarah:49) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 49 Dari Surah Al-Baqarah ... وَيَسْتَحْيُونَ نِسَآءَكُمْۚ ... (Al-Baqarah:49) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 49 Dari Surah Al-Baqarah ... وَفِى ذَٰلِكُم بَلَآءٌ مِّن رَّبِّكُمْ عَظِيمٌ (Al-Baqarah:49) / edit
Perbahasan Tentang Ayat 49 Dari Surah Al-Baqarah: وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ
Firman Allah سبحانه وتعالى dalam Surah al-Baqarah ayat 49: وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ ٱلْعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَٰلِكُم بَلَاءٌ مِّن رَّبِّكُمْ عَظِيمٌ. Penyataan yang menjadi tumpuan perbahasan ialah وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ, iaitu firman Allah yang mengingatkan Bani Israil tentang suatu nikmat yang sangat besar: Allah telah menyelamatkan mereka daripada keluarga dan pengikut Fir‘aun. Penyataan ini bukan sekadar catatan sejarah tentang satu bangsa yang pernah hidup di Mesir, bukan juga sekadar pemberitahuan bahawa pada suatu masa dahulu berlaku pembebasan daripada pemerintahan yang zalim, bahkan ia merupakan satu peringatan Rabbani tentang hakikat nikmat, hakikat keselamatan, hakikat kekuasaan Allah dan hakikat hubungan antara penderitaan manusia dengan pertolongan Allah. Allah mengarahkan Bani Israil supaya mengingati keadaan mereka sebelum diselamatkan, kerana seseorang tidak akan benar-benar mengetahui besarnya sesuatu nikmat sekiranya dia melupakan keadaan dirinya sebelum nikmat itu diberikan. Oleh sebab itu, ungkapan وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم mempunyai kekuatan makna yang besar. Allah tidak hanya berkata bahawa mereka telah berpindah dari Mesir, tidak hanya menyatakan bahawa mereka telah meninggalkan pemerintahan Fir‘aun, tetapi menggunakan lafaz نَجَّيْنَٰكُم, yang menunjukkan perbuatan penyelamatan daripada suatu keadaan yang membinasakan, menyakitkan dan menindas. Yang menyelamatkan ialah Allah, sedangkan Fir‘aun dan آل فرعون merupakan pihak yang menyebabkan mereka berada dalam keadaan tersebut. Maka sejak awal lagi ayat ini mengajar bahawa apabila seseorang memperoleh keselamatan daripada bahaya yang besar, janganlah dia memandang keselamatan itu sebagai perkara biasa, janganlah dia menisbahkannya hanya kepada sebab-sebab yang zahir, dan janganlah dia melupakan Tuhan yang menguasai sebab dan akibat. Allah سبحانه وتعالى berfirman dalam ayat yang lain: وَذَٰكِرُوا۟ نِعْمَتَ ٱللَّهِ عَلَيْكُمْ. Mengingati nikmat Allah merupakan sebahagian daripada kesempurnaan syukur, kerana hati yang benar-benar mengetahui bahawa Allah telah menyelamatkannya akan lebih mudah tunduk, lebih mudah bersyukur dan lebih takut untuk menggunakan nikmat itu dalam perkara yang dimurkai oleh Allah.
Lafaz وَإِذْ pada permulaan penyataan ini juga mempunyai kedudukan yang penting. Allah membawa perhatian manusia kepada satu peristiwa yang telah berlaku, lalu memerintahkan supaya ia diingati. Dalam al-Quran, perintah mengingati sesuatu peristiwa bukanlah semata-mata supaya manusia mengetahui sejarah. Banyak peristiwa yang disebut dalam al-Quran bertujuan supaya manusia mengambil pelajaran daripada hubungan antara sebab, akibat, iman, kufur, ketaatan, kezaliman, pertolongan Allah dan hukuman-Nya. Apabila Allah berkata وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم, maka seolah-olah perhatian Bani Israil diarahkan kembali kepada satu keadaan yang mereka sendiri atau generasi sebelum mereka ketahui melalui pengalaman dan berita yang diwariskan. Mereka tidak sepatutnya hidup seolah-olah mereka muncul ke dunia dalam keadaan bebas, selamat dan mempunyai kedudukan tanpa sejarah. Mereka pernah berada di bawah penindasan yang sangat berat, kemudian Allah menyelamatkan mereka. Maka kebebasan yang mereka nikmati mempunyai sejarah, keselamatan yang mereka rasakan mempunyai sejarah, dan kedudukan mereka sebagai suatu umat juga mempunyai sejarah yang berkaitan dengan nikmat Allah. Dengan mengingat sejarah tersebut, manusia akan memahami bahawa kedudukan yang diperolehnya bukan semestinya hasil kekuatan dirinya sendiri. Kadang-kadang manusia berada dalam keadaan lemah, lalu Allah membuka jalan keselamatan yang tidak pernah disangkanya. Kadang-kadang manusia berada di bawah kekuasaan pihak yang jauh lebih kuat, tetapi Allah mengubah keadaan sehingga pihak yang lemah diselamatkan dan pihak yang zalim dihancurkan. Maka وَإِذْ dalam konteks ini membawa hati kepada masa lalu agar hati dapat memperbaiki masa kini dan mempersiapkan masa hadapan.
Perkara yang sangat penting ialah bahawa Allah menyandarkan keselamatan itu kepada diri-Nya dengan lafaz نَجَّيْنَٰكُم, iaitu “Kami telah menyelamatkan kamu”. Di sinilah terletaknya inti tauhid dalam penyataan tersebut. Bani Israil memang mempunyai sebab-sebab zahir dalam perjalanan keselamatan mereka. Mereka mempunyai Nabi Musa عليه السلام sebagai pemimpin, mereka keluar dari Mesir, mereka bergerak dari satu tempat ke tempat yang lain dan mereka berhadapan dengan pelbagai peristiwa. Namun semua sebab itu tidak menghilangkan hakikat bahawa penyelamat yang sebenar ialah Allah. Nabi Musa عليه السلام sendiri tidak mendakwa bahawa dirinya mempunyai kuasa mutlak untuk menyelamatkan Bani Israil. Bahkan apabila Bani Israil berhadapan dengan laut dan di belakang mereka datang tentera Fir‘aun, mereka berkata: إِنَّا لَمُدْرَكُونَ, “Sesungguhnya kita akan dapat dikejar.” Nabi Musa menjawab: كَلَّآ إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ, “Tidak sekali-kali! Sesungguhnya Tuhanku bersamaku, Dia akan memberi petunjuk kepadaku.” Perhatikan bagaimana keyakinan Nabi Musa عليه السلام tidak berhenti pada sebab yang zahir. Laut berada di hadapan, tentera berada di belakang, sedangkan pada pandangan manusia keadaan itu seolah-olah tertutup. Namun Allah mempunyai jalan yang manusia tidak ketahui. Allah سبحانه وتعالى berfirman: فَأَوْحَيْنَآ إِلَىٰ مُوسَىٰٓ أَنِ ٱضْرِب بِّعَصَاكَ ٱلْبَحْرَ فَٱنفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَٱلطَّوْدِ ٱلْعَظِيمِ. Dengan demikian, keselamatan Bani Israil bukanlah sekadar kisah perpindahan geografi dari Mesir menuju tempat lain, tetapi tanda kekuasaan Allah dalam menyelamatkan hamba-Nya apabila Dia menghendaki.
Apabila kita meneliti lafaz نَجَّيْنَٰكُم, kita dapat melihat bahawa lafaz ini mempunyai makna yang jauh lebih kuat daripada sekadar “kami mengeluarkan kamu”. Lafaz yang berasal daripada akar ن ج و berkaitan dengan keselamatan dan terselamat daripada sesuatu yang membinasakan atau membahayakan. Dalam bahasa Arab, makna keselamatan itu mempunyai hubungan dengan seseorang yang berjaya keluar daripada sesuatu bahaya yang mengancamnya. Oleh itu, apabila Allah menggunakan bentuk نَجَّى, ia memberikan gambaran tentang proses penyelamatan daripada kesusahan atau kebinasaan. Dalam konteks ayat ini, keselamatan itu tidak boleh dipisahkan daripada keadaan yang disebut selepasnya, iaitu يَسُومُونَكُمْ سُوءَ ٱلْعَذَابِ, mereka menimpakan kepada kamu azab yang buruk. Maka semakin berat gambaran tentang penderitaan yang dialami, semakin besar pula gambaran tentang nikmat keselamatan yang Allah berikan. Kalau seseorang diselamatkan daripada kesusahan kecil, dia mungkin cepat melupakannya. Tetapi apabila seseorang diselamatkan daripada penderitaan yang dahsyat, keselamatan tersebut sepatutnya menjadi nikmat yang sentiasa hidup dalam ingatannya. Itulah sebabnya Allah menyebut keselamatan sebelum menyebut secara terperinci bentuk-bentuk penderitaan yang mereka alami.
Penyataan مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ pula menunjukkan bahawa keselamatan tersebut ialah keselamatan daripada pihak yang menjadi sumber penindasan. Lafaz آلِ فِرْعَوْنَ merujuk kepada keluarga, pengikut dan lingkungan kekuasaan Fir‘aun menurut penggunaan bahasa dan konteks ayat-ayat al-Quran. Allah tidak mengehadkan masalah itu kepada Fir‘aun seorang sahaja. Ini sangat penting kerana kezaliman yang besar biasanya tidak berjalan hanya dengan seorang individu. Ada kekuasaan, pengikut, sistem, tentera dan manusia yang membantu melaksanakan kehendak penguasa. Allah menyebut dalam ayat lain tentang Fir‘aun: إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِي ٱلْأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعًا يَسْتَضْعِفُ طَآئِفَةً مِّنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْنَآءَهُمْ وَيَسْتَحْيِۦ نِسَآءَهُمْ إِنَّهُۥ كَانَ مِنَ ٱلْمُفْسِدِينَ. Maka apabila Allah menyebut مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ, perhatian diberikan kepada lingkungan kezaliman yang mengelilingi Fir‘aun, bukan sekadar kepada tubuh atau individu Fir‘aun sahaja. Bani Israil berada di bawah kekuasaan suatu kelompok yang menindas mereka, dan Allah mengeluarkan mereka daripada cengkaman tersebut.
Di sini terdapat satu pelajaran yang sangat besar tentang hakikat kekuasaan manusia. Kekuasaan yang berada di tangan seseorang tidak bermakna dia memiliki kekuasaan mutlak. Fir‘aun pada zamannya memiliki kekuatan yang besar, tentera yang besar dan kedudukan yang tinggi. Dia bahkan berkata kepada kaumnya sebagaimana Allah merakamkan: أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَٰذِهِ ٱلْأَنْهَٰرُ تَجْرِي مِن تَحْتِيٓ. Dia berusaha membina gambaran bahawa kekuasaan yang ada padanya menunjukkan kehebatan dirinya. Tetapi kekuasaan tersebut akhirnya tidak mampu menyelamatkannya daripada ketetapan Allah. Ini memberikan makna yang sangat kuat kepada نَجَّيْنَٰكُم. Allah menunjukkan bahawa kekuasaan manusia mempunyai batas, sedangkan kekuasaan Allah tidak mempunyai batas. Fir‘aun boleh menguasai manusia untuk suatu tempoh, tetapi dia tidak boleh menghalang keputusan Allah untuk menyelamatkan Bani Israil. Dia boleh mengejar mereka, tetapi dia tidak boleh menentukan bahawa mereka mesti binasa. Dia boleh memerintahkan pembunuhan, tetapi dia tidak boleh menghalang Allah daripada memelihara sesiapa yang Allah kehendaki. Dia boleh memiliki tentera, tetapi dia tidak dapat menundukkan laut apabila Allah menetapkan laut menjadi jalan keselamatan bagi Musa dan kaumnya.
Maka وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم sebenarnya mengajar manusia supaya tidak tertipu dengan kekuatan pihak yang zalim. Apabila seseorang melihat suatu kuasa yang besar, dia tidak boleh terus menyangka bahawa kuasa tersebut mempunyai kemampuan mutlak untuk melakukan apa sahaja. Allah سبحانه وتعالى berfirman: وَلَا تَحْسَبَنَّ ٱللَّهَ غَٰفِلًا عَمَّا يَعْمَلُ ٱلظَّٰلِمُونَ. Allah tidak lalai terhadap apa yang dilakukan oleh orang-orang zalim. Dalam kisah Musa عليه السلام, penangguhan bukan bererti kelemahan, dan tempoh pemerintahan bukan bererti keredaan. Fir‘aun boleh berkuasa untuk suatu tempoh, tetapi akhirnya Allah menentukan kesudahannya. Ini juga mengajar manusia bahawa pertolongan Allah tidak semestinya datang mengikut masa yang manusia kehendaki. Bani Israil tidak diselamatkan pada setiap saat penderitaan mereka bermula. Mereka melalui tempoh yang panjang dalam keadaan tertindas. Namun apabila tiba ketetapan Allah, penyelamatan berlaku dengan cara yang menunjukkan kekuasaan-Nya.
Penyelamatan daripada Fir‘aun juga menunjukkan bahawa nikmat keselamatan kadang-kadang hanya dapat difahami dengan sempurna apabila seseorang mengingati keadaan sebelum keselamatan itu. Manusia mempunyai sifat mudah menyesuaikan diri dengan keadaan yang baru. Apabila seseorang yang dahulu susah menjadi senang, dia lama-kelamaan menganggap kesenangan itu biasa. Apabila seseorang yang dahulu takut menjadi aman, dia mula menganggap keamanan itu perkara yang memang sepatutnya dia miliki. Apabila seseorang yang dahulu terhalang daripada sesuatu kemudian mendapatkannya, dia boleh melupakan penderitaan yang pernah dialaminya. Sebab itu Allah menyuruh Bani Israil mengingati nikmat yang telah diberikan. Mereka perlu mengingati bahawa dahulu mereka berada di bawah tekanan آل فرعون, kemudian Allah menyelamatkan mereka. Ingatan seperti ini sepatutnya menghasilkan syukur, bukan kesombongan. Sekiranya seseorang mengingati masa lalunya lalu berkata, “Aku sekarang sudah kuat kerana aku memang kuat,” maka dia telah gagal memahami makna nikmat. Tetapi jika dia berkata, “Allah dahulu menyelamatkan aku ketika aku tidak berdaya, maka segala kekuatan yang aku miliki sekarang juga merupakan nikmat Allah,” maka ingatan itu menjadi sebab kepada syukur.
Dalam konteks Bani Israil, peringatan ini menjadi lebih penting kerana mereka menerima banyak nikmat daripada Allah tetapi dalam perjalanan sejarah mereka sering berhadapan dengan masalah melupakan nikmat tersebut. Allah berfirman: يَٰبَنِيٓ إِسْرَٰٓءِيلَ ٱذْكُرُوا۟ نِعْمَتِيَ ٱلَّتِيٓ أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ. Kemudian Allah menyebut berbagai-bagai nikmat yang telah diberikan kepada mereka. Maka وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم merupakan salah satu contoh konkrit nikmat Allah yang mesti diingati. Allah tidak mahu mereka sekadar mengakui secara lisan bahawa Allah memberikan nikmat, tetapi Allah membawa mereka kepada peristiwa tertentu supaya nikmat tersebut menjadi nyata dalam fikiran mereka. Mereka disuruh mengingat keselamatan daripada آل فرعون, kerana keselamatan itu bukan perkara kecil. Mereka pernah menyaksikan atau mewarisi berita tentang penderitaan yang sangat berat, kemudian Allah membuka jalan keluar.
Satu lagi perkara penting ialah hubungan antara نَجَّيْنَٰكُم dengan kata ganti nama كُم. Allah berfirman نَجَّيْنَٰكُم, “Kami menyelamatkan kamu”. Kata ganti ini ditujukan kepada Bani Israil sebagai satu kelompok. Ini menunjukkan bahawa nikmat Allah kadang-kadang diberikan kepada suatu umat secara kolektif, dan tanggungjawab syukur juga menjadi tanggungjawab kolektif. Seseorang tidak boleh berkata bahawa kerana nikmat itu diterima oleh generasi terdahulu, maka dia tidak mempunyai apa-apa hubungan dengannya. Dalam konteks ayat, Allah berbicara kepada generasi yang hidup pada zaman Rasulullah صلى الله عليه وسلم dengan mengingatkan mereka tentang apa yang Allah lakukan terhadap nenek moyang mereka. Ini menunjukkan bahawa sejarah umat bukan sekadar nostalgia. Ia mempunyai nilai pendidikan dan moral. Generasi kemudian perlu memahami nikmat yang telah diberikan kepada generasi sebelumnya dan mengambil pengajaran daripadanya. Jika generasi terdahulu diselamatkan, generasi kemudian hendaklah bertanya: apakah yang menyebabkan nikmat itu diberikan, dan apakah sikap yang sepatutnya lahir setelah nikmat itu diterima?
Namun demikian, perlu diperhatikan bahawa penyebutan وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم bukan bermaksud setiap keturunan Bani Israil secara fizikal berada sendiri dalam peristiwa penyelamatan tersebut. Al-Quran menggunakan gaya bahasa yang menghubungkan generasi dengan umat yang sama. Ini merupakan suatu bentuk pengajaran yang sangat mendalam. Sesebuah umat boleh mewarisi sejarah, nikmat dan akibat daripada sejarah tersebut. Sebab itu seseorang tidak boleh memutuskan dirinya daripada sejarah umatnya. Tetapi pada masa yang sama, seseorang tidak boleh mendakwa bahawa kemuliaan generasi terdahulu secara automatik menjadikannya mulia tanpa iman dan amal. Al-Quran sendiri selepas mengingatkan mereka tentang nikmat, terus memberikan arahan, larangan dan peringatan. Ini menunjukkan bahawa nikmat yang diwarisi tidak menjamin keselamatan seseorang sekiranya dia sendiri memilih jalan yang salah. Allah menyebut tentang umat-umat terdahulu supaya generasi kemudian mengambil pengajaran, bukan supaya mereka berbangga dengan keturunan.
Jika diteliti secara lebih mendalam, penyataan وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ juga menunjukkan perbezaan antara keselamatan yang Allah berikan dan keselamatan yang manusia sangka boleh diperoleh melalui kekuatan dirinya sendiri. Bani Israil pada ketika itu tidak mempunyai kemampuan yang seimbang dengan kekuatan Fir‘aun. Mereka berada di bawah suatu pemerintahan yang mempunyai kuasa. Maka penyelamatan mereka menjadi bukti bahawa pertolongan Allah tidak bergantung kepada keseimbangan kekuatan manusia. Allah boleh mengubah keadaan apabila Dia menghendaki. Ini tidak bermaksud manusia boleh meninggalkan usaha. Nabi Musa عليه السلام tetap diperintahkan oleh Allah untuk bergerak, membawa Bani Israil keluar dan melakukan apa yang diperintahkan. Tetapi hasil akhirnya tetap berada dalam kekuasaan Allah. Kaedah ini berlaku dalam seluruh kehidupan manusia: seseorang wajib mengambil sebab yang disyariatkan dan dibenarkan, tetapi hatinya tidak boleh bergantung kepada sebab seolah-olah sebab tersebut mempunyai kuasa bebas daripada Allah.
Dalam kisah Nabi Musa عليه السلام, kita melihat gambaran yang sangat jelas tentang perkara tersebut. Allah berfirman: فَأَسْرِ بِعِبَادِي لَيْلًا إِنَّكُم مُّتَّبَعُونَ. Allah memerintahkan Musa membawa hamba-hamba Allah berjalan pada waktu malam. Ini menunjukkan adanya usaha dan tindakan. Musa tidak hanya duduk menunggu keajaiban. Bani Israil bergerak. Tetapi ketika mereka sampai ke hadapan laut dan tentera Fir‘aun mengejar mereka, keadaan menjadi sangat kritikal. Di sinilah terserlah bahawa usaha manusia tidak boleh dipisahkan daripada tawakkal kepada Allah. Nabi Musa berkata: كَلَّآ إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ. Kemudian Allah membuka laut. Keselamatan itu datang daripada Allah melalui sebab yang Allah tetapkan. Maka apabila Allah berkata نَجَّيْنَٰكُم, ia tidak menafikan kewujudan sebab, tetapi menegaskan bahawa Allah ialah Musabbib al-Asbab, iaitu Allah yang menjadikan sebab menghasilkan akibat dan Allah yang mengatur keseluruhan perjalanan tersebut.
Perkara ini sangat penting kerana manusia kadang-kadang melakukan kesilapan dalam memahami tawakkal. Ada orang menyangka bahawa jika dia benar-benar bertawakkal, dia tidak perlu berusaha. Ini bukan ajaran yang ditunjukkan oleh kisah Musa عليه السلام. Ada pula yang berusaha sedaya upaya sehingga lupa kepada Allah, lalu menyangka bahawa kejayaan hanya datang daripada kepandaiannya. Ini juga bertentangan dengan makna نَجَّيْنَٰكُم. Jalan yang benar ialah mengambil sebab dengan anggota badan tetapi menggantungkan hati kepada Allah. Musa عليه السلام mengambil tindakan, tetapi hatinya yakin kepada Allah. Bani Israil berjalan, tetapi keselamatan mereka datang daripada Allah. Maka seorang mukmin tidak meninggalkan usaha kerana tawakkal, dan tidak meninggalkan tawakkal kerana usaha.
Apabila kita memperhatikan bahawa Allah menggunakan lafaz نَجَّيْنَٰكُم, kita juga memahami bahawa keselamatan daripada bahaya merupakan nikmat yang wajib diakui. Al-Quran berkali-kali mengingatkan manusia bahawa keselamatan daripada sesuatu bahaya bukan semata-mata kebetulan. Allah berfirman: قُلْ مَن يُنَجِّيكُم مِّن ظُلُمَٰتِ ٱلْبَرِّ وَٱلْبَحْرِ تَدْعُونَهُۥ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَّئِنْ أَنجَىٰنَا مِنْ هَٰذِهِۦ لَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلشَّٰكِرِينَ قُلِ ٱللَّهُ يُنَجِّيكُم مِّنْهَا وَمِن كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنتُمْ تُشْرِكُونَ. Ayat ini sangat dekat dengan makna penyataan yang sedang kita bahaskan. Manusia ketika berada dalam bahaya biasanya menyedari kelemahannya. Dia memohon pertolongan, berharap keselamatan dan mengakui bahawa dia memerlukan kuasa yang lebih tinggi. Tetapi apabila bahaya telah hilang, manusia boleh kembali lalai. Inilah penyakit yang perlu diubati. Bani Israil diingatkan tentang keselamatan daripada Fir‘aun supaya mereka tidak menjadi manusia yang hanya mengingati Allah ketika berada dalam kesusahan.
Allah juga berfirman: وَإِذَا مَسَّ ٱلْإِنسَٰنَ ٱلضُّرُّ دَعَانَا لِجَنۢبِهِۦٓ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَآئِمًا فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُۥ مَرَّ كَأَن لَّمْ يَدْعُنَآ إِلَىٰ ضُرٍّ مَّسَّهُۥ. Inilah salah satu sifat manusia yang dicela oleh al-Quran: ketika ditimpa kesusahan, dia sangat memerlukan Allah; setelah kesusahan diangkat, dia hidup seolah-olah tidak pernah berdoa. Maka perintah mengingati وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم merupakan pendidikan supaya manusia tidak mengalami penyakit lupa setelah selamat. Keselamatan hendaklah menjadikan seseorang lebih dekat kepada Allah, bukan lebih jauh. Nikmat hendaklah menjadikan seseorang lebih tunduk, bukan lebih sombong. Keluarnya seseorang daripada penderitaan hendaklah melahirkan syukur, bukan rasa bahawa dia kini tidak memerlukan Tuhan.
Dalam hal ini, hubungan antara nikmat keselamatan dengan syukur sangat kuat. Allah berfirman: لَئِن شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِن كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ. Syukur bukan sekadar menyebut “alhamdulillah”, walaupun ucapan tersebut sangat agung. Syukur melibatkan pengakuan hati terhadap pemberi nikmat, pujian kepada-Nya dengan lisan dan penggunaan nikmat pada perkara yang diredai-Nya. Jika Allah menyelamatkan seseorang daripada bahaya, kemudian orang itu menggunakan keselamatan tersebut untuk melakukan maksiat, maka dia belum menunaikan hak syukur sebagaimana sepatutnya. Jika Allah memberikan umur selepas seseorang terselamat daripada penyakit atau kemalangan, kemudian umur itu digunakan untuk mendurhakai Allah, maka dia telah menggunakan nikmat keselamatan dalam arah yang bercanggah dengan tujuan syukur. Demikian juga Bani Israil: mereka tidak hanya diminta mengingati bahawa Allah pernah menyelamatkan mereka, tetapi peringatan itu menjadi asas kepada tuntutan ketaatan yang datang selepasnya.
Penyataan ini juga memberi pengajaran tentang bagaimana al-Quran mendidik manusia melalui perbandingan antara masa lalu dan masa kini. Manusia yang lupa masa lalu mudah menjadi sombong pada masa kini. Seseorang yang dahulu lemah tetapi kini kuat boleh menyangka bahawa kekuatan itu miliknya secara mutlak. Seseorang yang dahulu miskin tetapi kini kaya boleh menyangka bahawa kekayaan itu hasil kecerdikannya semata-mata. Seseorang yang dahulu berada dalam bahaya tetapi kini aman boleh menyangka bahawa keamanan itu sesuatu yang pasti. Sedangkan semua keadaan manusia boleh berubah dengan kehendak Allah. Fir‘aun yang mempunyai kekuasaan akhirnya mati. Bani Israil yang tertindas akhirnya diselamatkan. Maka kehidupan manusia tidak statik. Yang lemah boleh menjadi kuat dengan izin Allah, dan yang kuat boleh menjadi lemah dengan izin Allah. Yang berada di atas boleh jatuh, dan yang berada di bawah boleh diangkat. Oleh itu, seorang mukmin tidak boleh tertipu dengan keadaan dunia pada satu masa tertentu.
Kisah penyelamatan daripada آل فرعون juga memperlihatkan bahawa kezaliman tidak semestinya berakhir dengan cepat, tetapi ia pasti berada di bawah pengawasan Allah. Allah memberi tempoh kepada Fir‘aun. Allah membiarkan dia mempunyai kekuasaan untuk suatu tempoh. Namun tempoh itu tidak bermakna Allah meredai perbuatannya. Ini merupakan kaedah penting dalam memahami kehidupan dunia. Kadang-kadang manusia melihat orang zalim terus berkuasa lalu bertanya mengapa Allah tidak menghukumnya. Jawapannya ialah Allah سبحانه وتعالى mempunyai hikmah dalam menetapkan tempoh dan masa. Allah berfirman: وَلَا يَحْسَبَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِّأَنفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا۟ إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّهِينٌ. Maka seseorang tidak boleh menyangka bahawa kelewatan hukuman menunjukkan kelemahan Allah. Dalam kisah Fir‘aun, penutup sejarah membuktikan bahawa kuasa yang kelihatan sangat besar itu tetap berada di bawah kekuasaan Allah.
Fir‘aun juga menjadi contoh manusia yang menyalahgunakan nikmat kekuasaan. Allah memberikan manusia kemampuan, harta, kedudukan dan pengaruh sebagai ujian. Tetapi Fir‘aun menggunakan kekuasaan untuk menindas. Dia bukan sekadar memiliki kerajaan; dia menggunakan kerajaan tersebut untuk merendahkan manusia. Allah menyebut bahawa dia عَلَا فِي ٱلْأَرْضِ, meninggi diri di bumi, dan memecah-belahkan penduduknya. Maka penyataan نَجَّيْنَٰكُم مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ juga merupakan peringatan bahawa apabila manusia menggunakan kuasa untuk menzalimi, kuasa itu tidak akan menjadikannya kebal daripada ketetapan Allah. Kekuasaan manusia hanya pinjaman. Allah سبحانه وتعالى berfirman: قُلِ ٱللَّهُمَّ مَٰلِكَ ٱلْمُلْكِ تُؤْتِي ٱلْمُلْكَ مَن تَشَآءُ وَتَنزِعُ ٱلْمُلْكَ مِمَّن تَشَآءُ وَتُعِزُّ مَن تَشَآءُ وَتُذِلُّ مَن تَشَآءُ بِيَدِكَ ٱلْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. Ayat ini menjelaskan dengan sangat jelas bahawa kerajaan dan kekuasaan berada di bawah kehendak Allah. Maka kisah Fir‘aun tidak boleh dibaca sebagai cerita tentang seorang raja Mesir semata-mata. Ia merupakan pelajaran tentang manusia yang tertipu dengan kuasa lalu lupa bahawa kuasanya berada di bawah kuasa Allah.
Apabila Allah menyebut bahawa Dia menyelamatkan Bani Israil daripada آل فرعون, ini juga menunjukkan bahawa pertolongan Allah boleh datang melalui jalan yang tidak disangka. Bahkan sejak awal kehidupan Musa عليه السلام, Allah telah mengatur keselamatannya daripada Fir‘aun. Fir‘aun mahu membunuh anak-anak lelaki Bani Israil, tetapi Musa عليه السلام sendiri dibesarkan di dalam rumah Fir‘aun. Allah berfirman kepada ibu Musa: أَنِ ٱقْذِفِيهِ فِي ٱلتَّابُوتِ فَٱقْذِفِيهِ فِي ٱلْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ ٱلْيَمُّ بِٱلسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِّي وَعَدُوٌّ لَّهُۥ. Kemudian Allah berfirman: وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِّنِّي وَلِتُصْنَعَ عَلَىٰ عَيْنِي. Maka manusia yang sedang melihat dengan mata zahir mungkin menyangka bahawa menghanyutkan bayi ke sungai adalah suatu tindakan yang sangat berbahaya. Tetapi Allah mengatur sebab-sebab keselamatan. Bayi yang sepatutnya dibunuh oleh Fir‘aun akhirnya berada dalam lingkungan rumah Fir‘aun. Ini memperlihatkan bahawa Allah boleh menjadikan tempat yang manusia sangka paling berbahaya sebagai sebahagian daripada jalan keselamatan.
Hal ini memberikan satu pelajaran yang sangat mendalam tentang qadar Allah. Manusia melihat satu bahagian kecil daripada peristiwa, sedangkan Allah mengetahui keseluruhan perjalanan. Ibu Musa عليه السلام mungkin tidak mengetahui bagaimana anaknya akan diselamatkan. Tetapi Allah mengetahui. Dia diperintahkan untuk meletakkan anak itu ke dalam peti dan menghanyutkannya. Dari sudut zahir, tindakan itu kelihatan penuh risiko. Tetapi Allah mengatur bahawa peti itu sampai kepada keluarga Fir‘aun, dan isteri Fir‘aun berkata: قُرَّتُ عَيْنٍ لِّي وَلَكَ لَا تَقْتُلُوهُ عَسَىٰٓ أَن يَنفَعَنَآ أَوْ نَتَّخِذَهُۥ وَلَدًا. Demikianlah bagaimana Allah menjaga hamba-Nya. Maka apabila Allah kemudian berfirman وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ, kita memahami bahawa penyelamatan tersebut mempunyai rangkaian pertolongan Allah yang sangat panjang.
Lebih menakjubkan lagi, orang yang akhirnya menjadi sebab utama kehancuran kekuasaan Fir‘aun ialah seorang yang dibesarkan dalam lingkungan Fir‘aun sendiri. Ini menunjukkan betapa lemahnya perancangan manusia apabila berhadapan dengan ketetapan Allah. Fir‘aun berusaha membunuh anak-anak lelaki Bani Israil kerana takut kepada ancaman yang dikatakan akan muncul daripada mereka. Tetapi Musa عليه السلام terselamat dan dibesarkan dalam rumahnya. Allah سبحانه وتعالى berfirman: فَٱلْتَقَطَهُۥٓ ءَالُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا. Apa yang mereka ambil akhirnya menjadi musuh kepada sistem kezaliman mereka. Ini bukan sekadar satu kisah yang mengagumkan; ia menunjukkan bahawa manusia tidak mempunyai pengetahuan terhadap perkara ghaib dan tidak mampu mengawal masa hadapan. Mereka merancang berdasarkan ketakutan mereka, sedangkan Allah mempunyai ketetapan-Nya sendiri.
Maka perkataan نَجَّيْنَٰكُم mengandungi makna bahawa keselamatan itu berada dalam tadbiran Allah sejak awal. Allah bukan sahaja menyelamatkan Bani Israil pada saat mereka berhadapan dengan laut, tetapi Allah mengatur sebab-sebab yang membawa kepada pembebasan mereka. Ini mengajar bahawa pertolongan Allah kadang-kadang telah bermula sebelum seseorang menyedarinya. Ada keadaan seseorang menyangka bahawa dia sedang mengalami kesusahan, sedangkan melalui kesusahan itu Allah sedang menyediakan jalan keselamatan. Ada keadaan seseorang menyangka pintu-pintu telah tertutup, sedangkan Allah sedang membuka pintu lain yang belum dilihatnya. Kisah Musa عليه السلام mengajar kita bahawa manusia tidak boleh menilai keseluruhan qadar Allah berdasarkan satu potongan keadaan yang sedang dilihatnya.
Namun kita perlu berhati-hati. Pengajaran daripada kisah ini bukan bermaksud setiap orang yang dizalimi akan segera mengalami bentuk pembebasan yang sama seperti Bani Israil, atau setiap kesusahan mesti berakhir dengan perubahan duniawi yang dapat dilihat. Allah mempunyai hikmah yang berbeza pada setiap hamba. Bani Israil diselamatkan daripada Fir‘aun kerana Allah menetapkan demikian, dan kisah itu menjadi ayat serta pengajaran bagi manusia. Tetapi dalam kehidupan seorang mukmin, bentuk pertolongan Allah boleh berbeza. Kadang-kadang Allah menyelamatkan seseorang daripada bahaya dunia. Kadang-kadang Allah menyelamatkannya dengan memberinya kekuatan iman ketika bahaya belum diangkat. Kadang-kadang Allah mengambil nyawanya dalam keadaan iman, lalu itu menjadi keselamatan yang lebih besar daripada keselamatan jasad. Yang penting ialah keyakinan bahawa Allah tidak zalim kepada hamba-Nya dan bahawa segala urusan kembali kepada-Nya.
Penyataan ini juga membawa kita kepada hakikat bahawa keselamatan bukan semata-mata bebas daripada penderitaan fizikal. Dalam pengertian yang lebih luas, keselamatan yang paling besar ialah keselamatan agama dan iman. Bani Israil diselamatkan daripada kekuasaan Fir‘aun, tetapi selepas itu mereka masih diuji dengan pelbagai ujian. Mereka perlu mentaati Allah, mengikuti Musa عليه السلام dan menjauhi kekufuran serta penyimpangan. Ini menunjukkan bahawa keluar daripada penindasan fizikal belum tentu bermaksud seseorang telah mencapai keselamatan yang sempurna. Seseorang boleh bebas daripada seorang zalim tetapi menjadi hamba kepada hawa nafsunya. Dia boleh keluar daripada penjara manusia tetapi terperangkap dalam penjara syahwat. Dia boleh bebas daripada ketakutan terhadap penguasa tetapi takut kepada manusia sehingga meninggalkan perintah Allah. Maka keselamatan yang sebenar hendaklah membawa manusia kepada pengabdian kepada Allah.
Inilah sebabnya kisah Musa عليه السلام sentiasa berkaitan dengan dakwah kepada Allah. Musa tidak keluar daripada Mesir untuk membina kehidupan yang tidak mempunyai hubungan dengan wahyu. Dia diutus kepada Fir‘aun dengan membawa seruan supaya manusia tunduk kepada Allah. Allah berfirman kepada Musa dan Harun: فَقُولَا لَهُۥ قَوْلًا لَّيِّنًا لَّعَلَّهُۥ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَىٰ. Maka tujuan kisah itu bukan semata-mata pembebasan bangsa daripada suatu kerajaan. Ia berkaitan dengan pertarungan antara kebenaran dan kebatilan, antara penghambaan kepada Allah dan kesombongan manusia yang mahu menguasai manusia lain. Fir‘aun berkata: أَنَا۠ رَبُّكُمُ ٱلْأَعْلَىٰ. Musa datang menyeru kepada Allah. Maka keselamatan daripada آل فرعون perlu difahami dalam kerangka yang lebih besar: Allah menyelamatkan hamba-hamba-Nya daripada kekuasaan yang mahu memalingkan mereka daripada jalan Allah.
Hadis Nabi صلى الله عليه وسلم juga memberikan gambaran tentang kedudukan Musa عليه السلام dan peristiwa keselamatan daripada Fir‘aun. Dalam hadis sahih berkaitan puasa ‘Asyura, Nabi صلى الله عليه وسلم ketika datang ke Madinah mendapati orang Yahudi berpuasa pada hari ‘Asyura. Mereka menjelaskan bahawa hari tersebut merupakan hari Allah menyelamatkan Musa dan Bani Israil daripada musuh mereka, lalu Musa berpuasa sebagai tanda syukur. Nabi صلى الله عليه وسلم bersabda: نَحْنُ أَحَقُّ بِمُوسَى مِنْكُمْ lalu baginda berpuasa dan memerintahkan umat Islam berpuasa. Riwayat ini menunjukkan bahawa peristiwa penyelamatan Musa عليه السلام memang merupakan peristiwa yang besar dan berkaitan dengan syukur kepada Allah. Bahkan Nabi صلى الله عليه وسلم menghubungkan peristiwa itu dengan kedudukan umat baginda terhadap Musa عليه السلام. Ini menguatkan bahawa وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم bukan sekadar sejarah Bani Israil, tetapi sebahagian daripada sejarah kenabian yang mempunyai pengajaran untuk umat Muhammad صلى الله عليه وسلم.
Dalam hadis tersebut juga terdapat pengajaran tentang syukur. Musa عليه السلام berpuasa apabila Allah menyelamatkannya dan Bani Israil. Ini menunjukkan bahawa nikmat keselamatan boleh menghasilkan ibadah. Keselamatan bukan hanya disambut dengan kegembiraan duniawi, tetapi dengan ketaatan kepada Allah. Inilah ukuran sebenar syukur. Jika seseorang terselamat daripada kemalangan lalu dia terus menggunakan kehidupannya untuk meninggalkan solat, maka dia belum memahami makna syukur dengan sempurna. Jika seseorang diselamatkan daripada kesempitan ekonomi tetapi menggunakan harta yang diperoleh untuk perkara haram, maka keselamatan tersebut belum menghasilkan buah syukur. Jika seseorang memperoleh keamanan tetapi menggunakan keamanan itu untuk menyebarkan kerosakan, maka dia telah menyalahgunakan nikmat. Musa عليه السلام mengajarkan bahawa keselamatan menghubungkan seseorang kepada ibadah.
Penyataan وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم juga mengajar bahawa seseorang hendaklah menyimpan memori terhadap nikmat Allah. Memori manusia mudah berubah. Ketika berada dalam kesusahan, seseorang mungkin berkata, “Ya Allah, jika Engkau selamatkan aku, aku akan melakukan sekian-sekian.” Tetapi setelah selamat, janji itu dilupakan. Al-Quran mencela sikap seperti ini dalam banyak tempat. Allah berfirman: فَلَمَّا نَجَّىٰهُمْ إِلَى ٱلْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ. Manusia boleh berdoa dengan penuh ketundukan ketika berada di tengah bahaya, tetapi apabila bahaya telah berlalu, dia kembali kepada kelalaian. Maka ayat al-Baqarah ini mendidik Bani Israil agar tidak melupakan keselamatan yang Allah berikan. Dan pengajaran itu tetap berlaku kepada umat Muhammad صلى الله عليه وسلم kerana manusia tetap manusia; penyakit lupa nikmat boleh berlaku kepada sesiapa sahaja.
Apabila seseorang merenungkan وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم, dia sepatutnya bertanya kepada dirinya sendiri: berapa banyak keadaan dalam hidupku yang Allah telah selamatkan aku daripadanya? Mungkin ada bahaya yang dia sedari, dan mungkin ada bahaya yang dia tidak pernah ketahui. Berapa banyak kemalangan yang hampir berlaku tetapi Allah menghalangnya? Berapa banyak penyakit yang Allah jauhkan? Berapa banyak keputusan buruk yang Allah gagalkan? Berapa banyak manusia yang berniat jahat tetapi Allah menghalang mereka? Berapa banyak jalan maksiat yang dahulu terbuka tetapi Allah tutup? Berapa banyak fitnah yang hampir merosakkan agama tetapi Allah selamatkan seseorang daripadanya? Semua ini sepatutnya menjadikan hati lebih mengenal Allah. Kadang-kadang manusia hanya mengira nikmat yang masuk ke dalam tangannya, tetapi tidak menghitung nikmat yang Allah keluarkan daripada dirinya. Padahal mengelakkan musibah adalah nikmat sebagaimana memberikan sesuatu yang bermanfaat juga nikmat.
Allah سبحانه وتعالى berfirman: وَمَا بِكُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ ٱللَّهِ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ ٱلضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْـَٔرُونَ. Semua nikmat yang ada pada manusia datang daripada Allah. Ini termasuk nikmat keselamatan. Maka apabila Allah berkata نَجَّيْنَٰكُم, Allah mengajar Bani Israil bahawa keselamatan itu datang daripada-Nya. Mereka tidak boleh menyandarkan keselamatan tersebut kepada kekuatan mereka sendiri. Mereka juga tidak boleh memuji diri kerana berjaya melarikan diri daripada Fir‘aun. Allah yang membuka jalan. Allah yang memberi petunjuk. Allah yang menjaga Nabi Musa. Allah yang membelah laut. Allah yang menenggelamkan Fir‘aun. Allah yang menyelamatkan Bani Israil.
Dalam hal ini, terdapat perbezaan besar antara orang yang melihat nikmat dengan mata dunia dan orang yang melihatnya dengan iman. Orang yang melihat dengan mata dunia mungkin berkata, “Kami terselamat kerana Musa membawa kami keluar.” Orang beriman berkata, “Musa ialah sebab yang Allah gunakan, tetapi Allah yang menyelamatkan.” Orang yang melihat dengan mata dunia mungkin berkata, “Laut terbelah kerana tongkat Musa.” Orang beriman mengetahui bahawa tongkat itu sendiri tidak mempunyai kuasa bebas; Allah yang memerintahkan Musa memukul laut dan Allah yang menjadikan laut terbelah. Ini merupakan kaedah agung: persamaan pada lafaz tidak bererti persamaan pada hakikat, dan demikian juga persamaan pada sebab tidak bermakna sebab itu mempunyai kuasa mutlak. Sebab hanyalah sebab. Allah ialah Rabb yang mencipta sebab dan akibat.
Kita juga boleh memahami daripada penyataan ini bahawa Allah menyebut nikmat dalam bentuk yang mengingatkan manusia kepada pihak yang menerima nikmat. نَجَّيْنَٰكُم bermaksud “Kami menyelamatkan kamu”. Allah menyebut mereka sebagai penerima penyelamatan. Ini menunjukkan bahawa manusia pada hakikatnya berada dalam keadaan berhajat kepada Allah. Tidak ada manusia yang mampu menjamin keselamatannya sendiri. Seseorang boleh memiliki rumah yang kukuh, tetapi dia tidak dapat menjamin bahawa rumah itu tidak akan mengalami sesuatu yang buruk. Dia boleh memiliki doktor, ubat dan rawatan, tetapi dia tidak mampu menjamin kesembuhan. Dia boleh memiliki tentera dan pengawal, tetapi dia tidak mampu menjamin keselamatan daripada segala perkara. Allah berfirman: وَإِن يَمْسَسْكَ ٱللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُۥٓ إِلَّا هُوَ وَإِن يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَآدَّ لِفَضْلِهِۦ. Maka keselamatan manusia sentiasa bergantung kepada Allah.
Kisah Bani Israil juga menunjukkan bahawa seseorang boleh berada di bawah penindasan yang sangat berat tetapi Allah tetap mengetahui keadaan mereka. Allah berfirman kepada Musa dan Harun: قَدْ أُجِيبَت دَّعْوَتُكُمَا فَٱسْتَقِيمَا وَلَا تَتَّبِعَآنِّ سَبِيلَ ٱلَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ. Sebelum itu, Musa dan kaumnya mengadu tentang keadaan mereka. Ini menunjukkan bahawa penderitaan tidak bermakna Allah tidak mengetahui. Allah mengetahui tangisan hamba, doa hamba, ketakutan hamba dan kelemahan hamba. Bahkan Allah berfirman: وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا. Allah tidak lupa. Maka apabila Allah berfirman وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم, ia juga mengingatkan bahawa keselamatan yang datang kemudian tidak membatalkan hakikat bahawa Allah mengetahui penderitaan yang berlaku sebelumnya.
Ini penting untuk memahami ujian. Kadang-kadang seseorang berkata, “Jika Allah menyayangiku, mengapa aku diuji?” Kisah Musa dan Bani Israil menunjukkan bahawa seorang hamba boleh berada dalam kesusahan yang sangat berat sedangkan Allah sedang mengatur keselamatannya. Ujian bukan bukti bahawa Allah meninggalkan hamba. Nabi Ya‘qub عليه السلام kehilangan Yusuf dan kemudian Bunyamin; Nabi Ayyub عليه السلام diuji dengan penderitaan; Nabi Musa عليه السلام berhadapan dengan Fir‘aun; Rasulullah صلى الله عليه وسلم sendiri menghadapi penolakan, gangguan dan peperangan. Tetapi semua itu tidak bermakna Allah meninggalkan para nabi-Nya. Sebaliknya, ujian menjadi sebahagian daripada perjalanan yang Allah tetapkan untuk menzahirkan kesabaran, keimanan, tawakkal dan pertolongan-Nya.
Namun, kita tidak boleh menggunakan kisah penyelamatan Bani Israil untuk menghalalkan kezaliman atau menganggap penderitaan manusia tidak penting. Al-Quran sangat jelas mencela kezaliman. Fir‘aun disebut sebagai pelaku kerosakan dan penindasan. Allah tidak memuji penderitaan mereka sebagai sesuatu yang baik pada dirinya. Yang dipuji ialah kesabaran, iman dan pertolongan Allah. Ini penting kerana seseorang kadang-kadang salah memahami konsep sabar lalu menganggap mangsa kezaliman mesti diam dalam semua keadaan. Kisah Musa menunjukkan bahawa Allah sendiri mengutus seorang Rasul untuk berhadapan dengan Fir‘aun dan meminta pembebasan Bani Israil. Allah berfirman: فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِيٓ إِسْرَٰٓءِيلَ وَلَا تُعَذِّبْهُمْ. Maka membebaskan manusia daripada kezaliman merupakan sebahagian daripada keadilan yang dituntut.
Dalam konteks ayat, menarik untuk diperhatikan bahawa Allah tidak menyebut نجونا من آل فرعون dengan makna “kami terselamat”, tetapi نَجَّيْنَٰكُم, “Kami menyelamatkan kamu”. Ini menjadikan perhatian tertumpu kepada perbuatan Allah. Fokusnya bukan “kami berjaya”, tetapi “Allah menyelamatkan kami”. Inilah perbezaan antara syukur dan ujub. Orang yang berkata, “Aku berjaya keluar daripada kesusahan kerana aku hebat,” akan membesarkan dirinya. Orang yang berkata, “Allah menyelamatkan aku dan memberikan aku kemampuan untuk mengambil sebab,” akan membesarkan Allah. Maka ayat ini mempunyai pendidikan yang sangat halus terhadap hati. Hati manusia sentiasa cenderung menisbahkan kejayaan kepada dirinya. Al-Quran memindahkan pandangan manusia daripada dirinya kepada Allah.
Hal ini juga berkaitan dengan sifat manusia yang mudah lupa asal-usulnya. Allah mengingatkan manusia dalam banyak ayat bahawa dia diciptakan dalam keadaan lemah. Allah berfirman: وَخُلِقَ ٱلْإِنسَٰنُ ضَعِيفًا. Manusia pada asalnya tidak memiliki kekuatan mutlak. Dia memerlukan makanan, air, udara, tidur, kesihatan dan perlindungan. Bahkan dia tidak mampu mengawal tubuhnya sendiri secara sempurna. Maka jika Allah menyelamatkannya daripada sesuatu bahaya, dia hendaklah sedar bahawa keselamatan itu merupakan pemberian. Bani Israil pernah lemah di hadapan Fir‘aun, tetapi Allah menyelamatkan mereka. Manusia pada hari ini juga mempunyai “Fir‘aun” dalam bentuk bahaya, penyakit, ketakutan, tekanan, kemiskinan dan berbagai-bagai keadaan, tetapi bentuk ujian setiap orang berbeza. Yang sama ialah keperluan kepada Allah.
Penyataan مِنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ juga mengingatkan bahawa bahaya kadang-kadang datang daripada manusia. Allah tidak mengatakan bahawa semua bahaya hanya datang daripada alam atau penyakit. Manusia boleh menjadi sebab manusia lain menderita. Kezaliman manusia merupakan realiti. Oleh itu, seseorang tidak boleh hanya berdoa memohon perlindungan daripada bencana alam tetapi melupakan perlindungan daripada kezaliman manusia. Rasulullah صلى الله عليه وسلم mengajar umatnya berbagai-bagai doa memohon perlindungan. Antara doa yang masyhur: اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الهَمِّ وَالحَزَنِ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنَ العَجْزِ وَالكَسَلِ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنَ الجُبْنِ وَالبُخْلِ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ غَلَبَةِ الدَّيْنِ وَقَهْرِ الرِّجَالِ. Perkataan قَهْرِ الرِّجَالِ sangat relevan dalam konteks makna umum ayat ini, kerana manusia boleh mengalami penindasan dan kekuasaan pihak lain. Seorang mukmin hendaklah berlindung kepada Allah daripada segala bentuk kezaliman.
Pada masa yang sama, ayat ini tidak mengajar seseorang supaya hidup dalam ketakutan terhadap manusia. Sebaliknya, kisah Musa mengajar keberanian yang lahir daripada keyakinan kepada Allah. Fir‘aun berkata dengan penuh kesombongan, tetapi Musa tetap menyampaikan risalah. Allah berfirman: ٱذْهَبَآ إِلَىٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُۥ طَغَىٰ فَقُولَا لَهُۥ قَوْلًا لَّيِّنًا. Ini menunjukkan bahawa menghadapi orang zalim memerlukan hati yang bergantung kepada Allah. Jika hati terlalu takut kepada manusia, seseorang mungkin menggadaikan kebenaran. Tetapi jika hati mengetahui bahawa keselamatan berada di tangan Allah, dia mampu berkata benar dengan hikmah dan keberanian.
Penyelamatan Bani Israil daripada آل فرعون juga memperlihatkan bahawa Allah boleh mengubah hubungan antara yang menindas dan yang ditindas. Pada awalnya Fir‘aun memiliki kekuasaan dan Bani Israil berada dalam keadaan lemah. Tetapi pada akhirnya keadaan berubah. Fir‘aun dan tenteranya tenggelam, sedangkan Musa dan Bani Israil terselamat. Allah berfirman: فَأَنجَيْنَٰهُ وَمَن مَّعَهُۥٓ أَجْمَعِينَ ثُمَّ أَغْرَقْنَا ٱلْـَٔاخَرِينَ. Ini menunjukkan bahawa keadaan dunia bukan ukuran mutlak terhadap kesudahan. Seseorang tidak boleh menyangka bahawa kerana seseorang berada di atas hari ini, dia pasti berada di atas selamanya. Dan seseorang yang berada di bawah hari ini tidak boleh berputus asa daripada rahmat Allah.
Tetapi yang lebih penting daripada perubahan keadaan luaran ialah bagaimana seseorang bertindak ketika berada dalam ujian. Bani Israil tidak semuanya menunjukkan tahap iman yang sama. Selepas mereka diselamatkan, mereka masih melakukan berbagai-bagai perkara yang dicela oleh Allah. Ini menunjukkan bahawa seseorang boleh menerima nikmat yang besar tetapi tetap gagal mensyukurinya. Maka ayat وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم tidak boleh dibaca hanya sebagai ayat yang memuji Bani Israil. Ia sebenarnya merupakan hujah terhadap mereka. Allah mengingatkan mereka tentang nikmat yang pernah diterima supaya mereka tidak mempunyai alasan untuk berpaling. Semakin besar nikmat yang diterima, semakin besar tuntutan syukur dan semakin berat hujah apabila nikmat itu dibalas dengan kedurhakaan.
Ini merupakan satu prinsip yang sangat penting dalam pendidikan iman: nikmat bukan hanya pemberian, tetapi juga hujah. Allah memberikan seseorang ilmu, lalu ilmu itu menjadi hujah baginya. Allah memberikan seseorang kemampuan, lalu kemampuan itu menjadi amanah. Allah memberikan seseorang masa, lalu masa itu akan dipersoalkan. Allah memberikan seseorang keselamatan, lalu keselamatan itu sepatutnya digunakan untuk ketaatan. Allah memberikan seseorang kebebasan, lalu kebebasan itu bukan lesen untuk melakukan apa sahaja. Bani Israil menerima keselamatan daripada Fir‘aun, tetapi selepas itu mereka diuji dengan bagaimana mereka menggunakan keselamatan tersebut. Maka وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم mengingatkan bahawa nikmat mempunyai tanggungjawab.
Dalam hadis yang sangat masyhur, Rasulullah صلى الله عليه وسلم bersabda: كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْؤُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ. Setiap orang mempunyai amanah dan akan ditanya tentang amanahnya. Maka apabila Allah memberikan keselamatan kepada sesuatu masyarakat daripada penindasan, masyarakat tersebut hendaklah menggunakan keselamatan itu untuk membina ketaatan dan keadilan, bukan mencipta kezaliman baharu. Inilah salah satu pelajaran yang boleh diambil daripada sejarah Bani Israil. Mereka keluar daripada satu bentuk penindasan, tetapi mereka kemudiannya berhadapan dengan ujian dalaman. Ini menunjukkan bahawa pembebasan daripada musuh luar sahaja tidak mencukupi. Manusia juga perlu membebaskan dirinya daripada kebatilan dalam jiwa, daripada kesombongan, daripada syahwat yang haram dan daripada keingkaran kepada wahyu.
Apabila kita merenungkan lafaz مِنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ, kita juga melihat bahawa al-Quran tidak menggambarkan Fir‘aun sebagai kuasa yang tidak mempunyai kelemahan. Sebaliknya, al-Quran menunjukkan bahawa dia akhirnya menjadi contoh kehinaan. Allah berfirman tentang keadaan akhirnya: فَٱلْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ ءَايَةً. Tubuh yang dahulu menjadi simbol kekuasaan akhirnya menjadi tanda bagi manusia. Ini sangat berbeza dengan gambaran yang cuba dibina oleh Fir‘aun tentang dirinya. Dia mahu manusia melihatnya sebagai penguasa tertinggi, tetapi Allah menjadikan kesudahannya sebagai ayat dan peringatan.
Maka keselamatan Bani Israil daripada آل فرعون mempunyai dua sisi yang saling berkaitan: Allah menyelamatkan hamba-Nya dan Allah menjatuhkan orang yang zalim. Tetapi kita hendaklah sentiasa ingat bahawa fokus penyataan yang sedang kita bahaskan ialah bahagian pertama, iaitu وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم. Fokusnya ialah nikmat penyelamatan. Kita tidak boleh membiarkan kisah Fir‘aun mengambil seluruh perhatian sehingga lupa kepada lafaz نَجَّيْنَٰكُم. Ayat ini mahu hati Bani Israil memandang kepada tangan pertolongan Allah. Fir‘aun disebut sebagai pihak yang mereka diselamatkan daripadanya, tetapi Allah disebut sebagai pihak yang menyelamatkan mereka. Ini merupakan susunan makna yang sangat kuat: bahaya dikenal supaya nikmat keselamatan dikenali, dan nikmat keselamatan dikenali supaya Pemberi nikmat dikenali.
Dalam kehidupan seorang mukmin, konsep ini boleh diaplikasikan dengan sangat luas. Apabila seseorang terselamat daripada kemalangan, hendaklah dia mengingati Allah. Apabila dia sembuh daripada penyakit, hendaklah dia mengingati Allah. Apabila dia terselamat daripada fitnah, hendaklah dia mengingati Allah. Apabila dia diselamatkan daripada hutang, hendaklah dia mengingati Allah. Apabila Allah menyelamatkannya daripada teman yang buruk, pekerjaan yang merosakkan agama atau keputusan yang salah, hendaklah dia melihatnya sebagai nikmat. Bahkan apabila Allah menghalang sesuatu yang sangat dia inginkan, dia tidak sepatutnya terus menyangka bahawa itu adalah kerugian. Boleh jadi Allah sedang menyelamatkannya daripada sesuatu yang dia tidak tahu. Allah berfirman: وَعَسَىٰٓ أَن تَكْرَهُوا۟ شَيْـًٔا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَعَسَىٰٓ أَن تُحِبُّوا۟ شَيْـًٔا وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ وَٱللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ. Manusia tidak mengetahui keseluruhan akibat daripada perkara yang berlaku kepadanya.
Oleh sebab itu, seseorang yang memahami وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم akan mempunyai hati yang lebih tenang dalam menghadapi kehidupan. Dia mengetahui bahawa Allah telah menyelamatkan hamba-hamba-Nya sebelum ini dan bahawa Allah berkuasa menyelamatkannya. Tetapi ketenangan ini bukan bermaksud dia yakin bahawa dia pasti terlepas daripada setiap kesusahan dunia. Sebaliknya, dia yakin bahawa apa sahaja yang Allah tetapkan mempunyai hikmah dan bahawa keselamatan sebenar ialah apabila dia tidak kehilangan iman. Jika dia selamat secara fizikal, dia bersyukur. Jika dia diuji dengan kesusahan, dia bersabar. Jika dia diberi kemenangan, dia tidak sombong. Jika dia ditimpa kekalahan, dia tidak berputus asa. Inilah keseimbangan iman.
Allah سبحانه وتعالى berfirman: وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى ٱللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُۥٓ إِنَّ ٱللَّهَ بَٰلِغُ أَمْرِهِۦ قَدْ جَعَلَ ٱللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا. Tawakkal kepada Allah bukan sekadar menunggu keselamatan, tetapi keyakinan bahawa Allah mencukupi bagi hamba-Nya dan bahawa urusan Allah pasti sampai kepada ketetapan-Nya. Kisah Musa sangat kuat dalam perkara ini. Ketika semua sebab zahir kelihatan buntu, Allah membuka jalan. Tetapi Allah juga memerintahkan Musa melakukan sesuatu: أَنِ ٱضْرِب بِّعَصَاكَ ٱلْبَحْرَ. Maka seseorang tidak boleh menggunakan kisah Musa untuk meninggalkan sebab. Dia hendaklah mengambil sebab yang dibenarkan, kemudian menyerahkan hasil kepada Allah.
Penyataan وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم juga mengajar bahawa nikmat keselamatan boleh menjadi bahan pendidikan kepada generasi yang datang kemudian. Apabila seorang ayah menceritakan kepada anaknya bahawa dahulu keluarganya pernah menghadapi kesusahan dan Allah memberikan jalan keluar, cerita tersebut boleh menjadi pendidikan tauhid jika ia berakhir dengan pengiktirafan terhadap nikmat Allah. Apabila sebuah masyarakat mengingati bagaimana Allah menyelamatkan mereka daripada sesuatu bencana, ingatan itu hendaklah membawa kepada syukur dan pembaikan. Tetapi jika sejarah hanya menjadi bahan kebanggaan, maka tujuan pendidikan hilang. Bani Israil diingatkan tentang nikmat bukan untuk mereka berkata, “Kami ialah umat yang pernah diselamatkan,” tetapi supaya mereka kembali taat kepada Allah.
Dalam konteks ini, sangat penting membezakan antara mengingati sejarah dengan mengambil pengajaran daripada sejarah. Ramai manusia mengetahui sejarah tetapi tidak belajar daripada sejarah. Mereka boleh menghafal nama, tempat dan peristiwa, tetapi hati mereka tidak berubah. Al-Quran tidak menyampaikan kisah hanya untuk menambah maklumat. Allah berfirman: لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِّأُولِي ٱلْأَلْبَٰبِ. Dalam kisah-kisah mereka terdapat pengajaran bagi orang yang mempunyai akal. Maka وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم perlu dibaca dengan pertanyaan: apakah yang Allah mahu hati manusia faham tentang keselamatan, kezaliman, pertolongan, syukur, tawakkal dan kuasa-Nya?
Antara pengajaran paling besar ialah bahawa Allah boleh menyelamatkan manusia walaupun keadaan yang mengelilinginya sangat menakutkan. Musa عليه السلام dilahirkan pada zaman bayi lelaki Bani Israil dibunuh. Tetapi Allah menjaga Musa. Musa kemudian berhadapan dengan Fir‘aun. Allah menjaga Musa. Musa membawa Bani Israil keluar. Allah menjaga mereka. Mereka sampai di hadapan laut. Allah membuka laut. Fir‘aun mengejar. Allah menenggelamkannya. Rangkaian ini menunjukkan bahawa keselamatan bukan satu kejadian terpencil. Ia merupakan rangkaian penjagaan Allah terhadap hamba-Nya. Oleh itu, seseorang yang melihat kehidupannya sendiri boleh menoleh ke belakang dan mendapati banyak keadaan yang dahulu disangkanya akan menghancurkannya tetapi ternyata Allah mengeluarkannya daripada keadaan tersebut.
Namun janganlah seseorang menjadi terlalu yakin dengan dirinya sehingga menyangka bahawa kerana Allah pernah menyelamatkannya, maka dia tidak akan diuji lagi. Bani Israil sendiri merupakan contoh bahawa selepas keselamatan datang ujian yang lain. Allah berfirman: وَإِذْ وَٰعَدْنَا مُوسَىٰٓ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ ٱتَّخَذْتُمُ ٱلْعِجْلَ مِنۢ بَعْدِهِۦ وَأَنتُمْ ظَٰلِمُونَ. Maka seseorang hendaklah sentiasa berada dalam keadaan takut dan berharap kepada Allah. Keselamatan daripada satu musibah bukan tiket untuk lalai daripada ujian yang berikutnya. Sebaliknya, setiap nikmat sepatutnya menjadi sebab seseorang memperbaiki hubungannya dengan Allah.
Penyataan ini juga mempunyai kaitan dengan persoalan syukur terhadap nikmat yang tidak kita usahakan sendiri. Bani Israil tidak mencipta kekuasaan Allah, tidak membelah laut dengan kemampuan mereka sendiri dan tidak menentukan kehancuran Fir‘aun. Semua itu dilakukan dengan kehendak Allah. Ini mengajar manusia bahawa sebahagian besar nikmat yang dimilikinya datang tanpa dia mampu menghasilkan hakikat nikmat itu sendiri. Dia dilahirkan dengan tubuh yang berfungsi, diberi akal, diberi keluarga, diberi peluang belajar, diberi masa dan diberi rezeki. Bahkan keselamatan daripada bahaya yang tidak disedari adalah nikmat yang tidak mampu dia ukur. Maka seorang mukmin yang memahami نَجَّيْنَٰكُم akan lebih banyak memuji Allah kerana dia sedar bahawa kehidupan manusia penuh dengan penjagaan Allah yang tidak kelihatan.
Rasulullah صلى الله عليه وسلم juga mengajar umatnya supaya sentiasa memohon keselamatan. Antara doa yang sangat agung ialah: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ العَفْوَ وَالعَافِيَةَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. Baginda mengajar bahawa العافية, iaitu keselamatan dan kesejahteraan, merupakan nikmat yang besar. Dalam doa yang lain: اللَّهُمَّ عَافِنِي فِي بَدَنِي، اللَّهُمَّ عَافِنِي فِي سَمْعِي، اللَّهُمَّ عَافِنِي فِي بَصَرِي. Ini menunjukkan bahawa keselamatan merupakan sesuatu yang wajar diminta daripada Allah. Jika kita meminta Allah memberikan keselamatan, kita juga hendaklah apabila diberikan keselamatan mengingati Pemberi keselamatan. Inilah hubungan antara doa dan syukur.
Seseorang juga boleh melihat وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم dari sudut bahawa Allah menyelamatkan suatu kaum daripada pihak yang ingin melemahkan mereka. Dalam kehidupan manusia, terdapat keadaan apabila pihak yang kuat mengeksploitasi pihak yang lemah. Al-Quran tidak menganggap perkara tersebut sebagai sesuatu yang remeh. Allah menyebut tentang kaum yang ditindas dan menunjukkan bahawa Dia mengetahui keadaan mereka. Bahkan Allah berfirman: وَمَا لَكُمْ لَا تُقَٰتِلُونَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱلْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ ٱلرِّجَالِ وَٱلنِّسَآءِ وَٱلْوِلْدَٰنِ. Ayat ini menunjukkan bahawa penderitaan manusia yang dizalimi mempunyai nilai dalam syariat. Tetapi semua usaha menegakkan keadilan mesti dilakukan menurut petunjuk Allah dan bukan menurut hawa nafsu.
Penyelamatan daripada آل فرعون juga menunjukkan bahawa kezaliman mempunyai batas yang Allah tetapkan. Fir‘aun boleh menyusun rancangan, tetapi dia tidak mengetahui apa yang Allah tetapkan. Dia boleh membunuh sebahagian bayi, tetapi dia tidak mampu menghapuskan ketetapan Allah terhadap Musa. Dia boleh mengejar Bani Israil, tetapi dia tidak mampu menentukan bahawa mereka akan tenggelam. Ini memberikan kekuatan kepada orang beriman agar tidak menganggap kezaliman sebagai kuasa mutlak. Allah berfirman: وَلَا تَهِنُوا۟ وَلَا تَحْزَنُوا۟ وَأَنتُمُ ٱلْأَعْلَوْنَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ. Keimanan memberikan manusia kekuatan hati dalam menghadapi tekanan.
Tetapi kekuatan hati tidak bermaksud seseorang menjadi keras tanpa hikmah. Musa عليه السلام diperintahkan berkata lembut kepada Fir‘aun. Ini sangat penting. Bahkan terhadap orang yang melakukan kezaliman besar, dakwah dan nasihat hendaklah dilakukan dengan cara yang sesuai dengan keadaan. Fir‘aun merupakan contoh paling buruk dalam kesombongan, tetapi Musa dan Harun diperintahkan: فَقُولَا لَهُۥ قَوْلًا لَّيِّنًا. Ini menunjukkan bahawa kebenaran tidak memerlukan akhlak yang buruk untuk menjadi benar. Seorang yang menyampaikan kebenaran hendaklah menjaga adab, tetapi menjaga adab tidak bermaksud menyembunyikan kebenaran.
Apabila Allah menyebut مِنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ, kita juga boleh melihat bahawa seseorang kadang-kadang tidak hanya perlu diselamatkan daripada bahaya luar, tetapi juga daripada pengaruh buruk yang datang daripada lingkungan manusia. Pengaruh manusia sangat kuat. Sebab itu Islam memberi perhatian kepada sahabat, persekitaran dan teman. Rasulullah صلى الله عليه وسلم bersabda: مَثَلُ الجَلِيسِ الصَّالِحِ وَالسَّوْءِ كَحَامِلِ المِسْكِ وَنَافِخِ الكِيرِ. Teman yang baik seperti pembawa minyak wangi dan teman yang buruk seperti tukang besi. Maka keselamatan seseorang daripada persekitaran yang merosakkan agama juga merupakan nikmat yang besar. Dalam konteks sejarah Bani Israil, آل فرعون merupakan lingkungan kekuasaan yang menindas. Allah menyelamatkan mereka daripadanya. Dalam kehidupan seorang mukmin, dia juga hendaklah meminta Allah menyelamatkannya daripada lingkungan yang membawa kepada dosa.
Kita juga hendaklah memahami bahawa apabila Allah menyebut keselamatan daripada آل فرعون, Allah tidak bermaksud bahawa semua manusia yang berkaitan dengan Fir‘aun mempunyai kedudukan yang sama dalam setiap perkara. Al-Quran sendiri menyebut adanya seorang lelaki daripada keluarga Fir‘aun yang beriman dan menyembunyikan imannya: وَقَالَ رَجُلٌ مُّؤْمِنٌ مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَٰنَهُۥٓ. Ini menunjukkan bahawa penyebutan آل فرعون dalam konteks penindasan tidak boleh digunakan untuk membuat kesimpulan bahawa setiap individu dalam lingkungan tersebut sama sifatnya. Al-Quran membezakan manusia berdasarkan iman dan perbuatannya. Ini juga mengajar kita supaya adil dalam membuat penilaian.
Satu lagi perkara yang patut direnungkan ialah bahawa keselamatan yang Allah berikan kepada Bani Israil tidak bermaksud mereka mempunyai hak untuk berlaku zalim kepada orang lain. Nikmat pembebasan tidak memberikan lesen untuk mencipta kezaliman baharu. Ini merupakan pelajaran yang sangat penting dalam semua keadaan. Orang yang pernah dizalimi sepatutnya lebih memahami kesakitan kezaliman, lalu lebih berhati-hati supaya tidak menzalimi orang lain. Orang yang pernah merasakan kelemahan sepatutnya lebih belas kasihan kepada orang yang lemah. Orang yang pernah memerlukan pertolongan sepatutnya lebih cepat membantu. Jika pengalaman penderitaan tidak melahirkan rahmah, maka seseorang belum mengambil pengajaran sepenuhnya.
Maka وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم bukan hanya cerita tentang bagaimana seseorang keluar daripada bahaya, tetapi juga tentang apa yang sepatutnya berlaku selepas keluar daripada bahaya. Selepas keselamatan datang syukur. Selepas syukur datang ketaatan. Selepas ketaatan datang penjagaan terhadap nikmat. Jika seseorang selamat daripada sesuatu bahaya lalu kembali melakukan perkara yang boleh membawanya kepada bahaya yang sama, dia tidak menghargai keselamatan tersebut. Bani Israil diselamatkan daripada Fir‘aun, tetapi mereka kemudiannya menghadapi ujian yang lain. Maka seorang mukmin hendaklah belajar bahawa setiap kali Allah menyelamatkannya, dia perlu memperbaharui taubat, memperbaiki amal dan menjaga nikmat.
Allah سبحانه وتعالى berfirman: فَٱذْكُرُونِيٓ أَذْكُرْكُمْ وَٱشْكُرُوا۟ لِي وَلَا تَكْفُرُونِ. Mengingati Allah merupakan lawan kepada melupakan nikmat-Nya. Dalam konteks ayat, Allah mengingatkan Bani Israil tentang satu nikmat sejarah supaya mereka mengingati Allah pada masa kini. Ini menunjukkan bahawa zikrullah bukan sekadar lafaz yang diulang oleh lidah. Mengingati Allah juga bermaksud mengingati perbuatan Allah terhadap kita, mengingati nikmat-Nya, mengingati kekuasaan-Nya, mengingati janji-Nya dan mengingati bahawa kita akan kembali kepada-Nya.
Seseorang yang benar-benar merenungkan penyataan ini akan mendapati bahawa dirinya sendiri sebenarnya dikelilingi oleh nikmat keselamatan yang tidak terkira. Dia tidur dan Allah menjaga tubuhnya. Dia bangun dan Allah mengembalikan kesedarannya. Dia keluar rumah dan Allah mengizinkannya kembali. Dia makan dan Allah memberi kemampuan kepada tubuhnya untuk menerima makanan. Dia bernafas tanpa perlu memikirkan proses pernafasan. Dia melihat, mendengar, berjalan dan berfikir. Semua itu ialah bentuk penjagaan Allah. Jika Allah menahan salah satu nikmat tersebut, manusia akan segera mengetahui bahawa dia sebenarnya lemah. Maka kisah Bani Israil tentang penyelamatan daripada Fir‘aun sepatutnya membuka mata manusia kepada nikmat keselamatan yang lebih luas.
Allah سبحانه وتعالى berfirman: وَإِن تَعُدُّوا۟ نِعْمَتَ ٱللَّهِ لَا تُحْصُوهَآ. Manusia tidak mampu menghitung nikmat Allah. Antara nikmat yang paling besar ialah nikmat agama, iman dan petunjuk. Sebab itu seseorang tidak sepatutnya hanya bersyukur apabila memperoleh wang atau terlepas daripada kemalangan. Dia hendaklah lebih bersyukur apabila Allah menyelamatkannya daripada kesesatan dan memberinya petunjuk kepada kebenaran. Dalam pengertian yang lebih mendalam, seorang mukmin hendaklah sentiasa memohon agar Allah menyelamatkan hatinya daripada fitnah. Rasulullah صلى الله عليه وسلم sendiri banyak berdoa meminta keteguhan hati.
Kisah Bani Israil juga menunjukkan bahawa keselamatan fizikal boleh berlaku dengan sesuatu yang luar biasa, tetapi keselamatan hati memerlukan seseorang sentiasa kembali kepada Allah. Laut boleh terbelah, tetapi hati manusia masih boleh menyimpang. Mereka boleh melihat mukjizat yang besar, tetapi selepas itu mereka masih diuji. Ini membuktikan bahawa melihat kejadian luar biasa tidak semestinya menjadikan seseorang istiqamah. Yang diperlukan ialah iman, ilmu, ketaatan dan pertolongan Allah. Oleh itu, janganlah seseorang terlalu bergantung kepada pengalaman luar biasa dalam agama. Ukuran kebenaran ialah wahyu dan ketaatan kepada Allah, bukan sekadar pengalaman yang mengagumkan.
Jika kita kembali kepada lafaz وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم, kita akan melihat bahawa Allah menggunakan bentuk masa lampau. نَجَّيْنَٰكُم menunjukkan perbuatan penyelamatan yang telah berlaku. Ini menjadikan peristiwa itu sebagai fakta yang telah selesai dalam sejarah mereka. Allah mahu mereka melihat bukti yang telah berlaku, bukan hanya janji yang belum berlaku. Mereka mempunyai sejarah pertolongan Allah. Maka apabila mereka menghadapi tuntutan agama yang lain, mereka sepatutnya mengingati sejarah tersebut. Orang yang mengetahui bahawa Allah telah menolongnya pada masa lalu sepatutnya lebih yakin untuk mentaati Allah pada masa kini.
Dalam kehidupan kita, mengingati pertolongan Allah pada masa lalu juga sangat penting. Ketika menghadapi ujian baru, seseorang boleh mengingat bagaimana Allah pernah membantunya sebelum ini. Tetapi ingatan itu bukan bermaksud dia menuntut Allah mengulangi bentuk pertolongan yang sama. Dia menyerahkan bentuk pertolongan kepada Allah. Nabi Ya‘qub عليه السلام berkata: إِنَّمَآ أَشْكُوا۟ بَثِّي وَحُزْنِيٓ إِلَى ٱللَّهِ. Dia mengadu kepada Allah, tetapi dia tidak menentukan bagaimana Allah mesti menyelesaikan masalahnya. Inilah adab seorang hamba: meminta, berdoa, berusaha dan menyerahkan hasil kepada Allah.
Maka apabila seseorang membaca وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ, dia tidak sepatutnya berhenti pada gambaran sejarah semata-mata. Dia perlu melihat satu hakikat yang sentiasa hidup: Allah ialah Tuhan yang menyelamatkan hamba-Nya daripada apa sahaja yang Dia kehendaki. Allah mengetahui bahaya yang manusia ketahui dan bahaya yang manusia tidak ketahui. Allah mengetahui jalan keluar yang manusia nampak dan jalan keluar yang manusia tidak nampak. Allah mempunyai kuasa untuk mengubah keadaan. Tetapi manusia tetap diperintahkan supaya beriman, berdoa, mengambil sebab dan bersabar.
Keselamatan daripada Fir‘aun juga mengajar bahawa jalan Allah kadang-kadang kelihatan sukar sebelum akhirnya jelas. Bayi Musa dihanyutkan ke sungai, dibawa kepada keluarga Fir‘aun, dibesarkan dalam rumah musuh, kemudian meninggalkan Mesir, kembali sebagai Rasul, berhadapan dengan Fir‘aun dan akhirnya membawa Bani Israil keluar. Jika seseorang melihat hanya satu episod, dia mungkin tidak memahami keseluruhan hikmah. Tetapi apabila seluruh kisah dilihat, jelas bahawa Allah mengatur setiap bahagian. Demikian juga kehidupan manusia. Jangan cepat menghukum satu peristiwa sebagai kegagalan mutlak sebelum melihat keseluruhan perjalanan yang Allah tetapkan.
Akhirnya, inti yang sangat kuat daripada وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ ialah bahawa manusia hendaklah mengenal Allah melalui nikmat keselamatan yang diberikan-Nya. Bani Israil pernah berada dalam keadaan tertindas, lalu Allah menyelamatkan mereka. Mereka pernah takut kepada kekuatan Fir‘aun, lalu Allah menunjukkan bahawa kekuasaan Fir‘aun tidak mampu mengalahkan ketetapan-Nya. Mereka pernah melihat bahaya di hadapan dan musuh di belakang, lalu Allah membuka jalan yang tidak mereka sangka. Maka lafaz نَجَّيْنَٰكُم mengajar bahawa apabila seluruh sebab manusia kelihatan tertutup, sebab-sebab Allah tidak pernah tertutup. Allah tidak memerlukan jalan yang manusia fikirkan untuk menolong hamba-Nya. Allah boleh menjadikan laut sebagai jalan, sedangkan laut pada pandangan manusia merupakan penghalang. Allah boleh menjadikan rumah musuh sebagai tempat perlindungan Musa ketika dia masih bayi. Allah boleh menjadikan perancangan Fir‘aun sendiri sebagai sebahagian daripada jalan menuju kehancurannya. Semua itu mengajar bahawa tadbiran Allah meliputi segala sesuatu.
Oleh itu, penyataan وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ hendaklah hidup dalam hati sebagai peringatan bahawa keselamatan ialah nikmat yang besar dan nikmat itu mempunyai Pemberi. Janganlah manusia hanya mengingati kesusahan ketika kesusahan berlaku, kemudian melupakannya apabila kesusahan telah hilang. Janganlah seseorang berkata bahawa dia berjaya kerana kekuatannya sendiri. Janganlah seseorang memandang rendah kepada orang yang sedang lemah kerana dia tidak mengetahui bila keadaan boleh berubah. Janganlah seseorang tertipu dengan kuasa yang ada pada dirinya atau pada orang lain kerana kuasa manusia mempunyai batas. Fir‘aun pernah memiliki kerajaan, tentera dan pengaruh, tetapi Allah menyelamatkan Bani Israil daripadanya dan menjadikan kesudahannya sebagai peringatan. Maka hati orang beriman hendaklah sentiasa bergantung kepada Allah, mengambil sebab yang benar, menjauhi kezaliman, mensyukuri keselamatan dan menggunakan nikmat yang diberikan untuk mentaati-Nya.
Sesungguhnya lafaz نَجَّيْنَٰكُم juga mengajar bahawa nikmat Allah kadang-kadang paling jelas apabila seseorang menoleh ke belakang. Ketika berada di dalam kesusahan, seseorang mungkin tidak nampak hikmah. Tetapi selepas dia keluar daripadanya, dia dapat melihat bahawa Allah telah membawanya melalui satu perjalanan yang penuh dengan penjagaan. Bani Israil diperintahkan mengingati bahawa mereka telah diselamatkan daripada آل فرعون supaya mereka tidak lupa kepada sejarah pertolongan Allah. Demikian juga seorang mukmin hendaklah mempunyai hati yang suka mengingati nikmat Allah yang telah lalu. Setiap kali mengingatnya, dia berkata dalam hatinya bahawa jika bukan kerana Allah, dia tidak akan mampu keluar daripada keadaan tersebut. Ini menghasilkan rasa rendah diri kepada Allah, bukan rasa bangga terhadap diri sendiri.
Maka semakin seseorang memahami وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم, semakin dia memahami bahawa hidup manusia bukan perjalanan yang berdiri sendiri. Di belakang setiap keselamatan terdapat izin Allah. Di sebalik setiap pertolongan terdapat qudrat Allah. Di sebalik setiap sebab terdapat pencipta sebab. Di sebalik setiap jalan keluar terdapat hikmah Allah. Dan apabila Allah mengingatkan Bani Israil tentang keselamatan daripada آل فرعون, Dia sebenarnya sedang mendidik mereka supaya mengenang nikmat, mengenal Pemberi nikmat dan membalas nikmat dengan ketaatan. Itulah sebabnya penyataan yang ringkas ini mempunyai makna yang sangat luas. وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم bukan sekadar “dan ketika Kami menyelamatkan kamu”; ia membawa manusia melihat satu hakikat bahawa Allah mengetahui penderitaan hamba-Nya, Allah berkuasa mengubah keadaan mereka, Allah tidak terhalang oleh kekuasaan makhluk, Allah boleh membuka jalan ketika segala jalan zahir kelihatan tertutup, dan Allah menuntut daripada hamba yang telah menerima keselamatan supaya tidak melupakan siapa yang menyelamatkannya.
Dan kerana itu, peringatan tentang وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ bukan hanya untuk Bani Israil sebagai suatu kaum pada zaman yang telah berlalu. Ia merupakan cermin untuk setiap manusia yang pernah melalui kesusahan. Setiap orang mempunyai sejarah keselamatan yang tersendiri. Ada yang Allah selamatkan daripada kemiskinan, ada yang diselamatkan daripada penyakit, ada yang diselamatkan daripada kemalangan, ada yang diselamatkan daripada kejahatan manusia, ada yang diselamatkan daripada keputusan yang salah, dan ada yang paling besar nikmatnya apabila Allah menyelamatkan hatinya daripada kesesatan setelah dia hampir terjerumus. Maka janganlah manusia menjadi seperti orang yang ketika ditimpa bahaya mengenal Allah, tetapi ketika keselamatan datang melupakan Allah. Hendaklah dia menjadi orang yang apabila Allah mengangkat kesusahannya, dia semakin dekat kepada Allah; apabila Allah memberinya keamanan, dia semakin taat; apabila Allah memberinya kekuatan, dia semakin merendah diri; dan apabila Allah menyelamatkannya, dia mengakui dengan penuh keyakinan bahawa keselamatan itu datang daripada Allah سبحانه وتعالى.
Dengan demikian, pusat makna وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ ialah peringatan terhadap nikmat penyelamatan yang Allah berikan kepada Bani Israil daripada cengkaman آل فرعون. Lafaz وَإِذْ membawa mereka kembali kepada sejarah, نَجَّيْنَٰكُم menegaskan bahawa Allah ialah pihak yang menyelamatkan, manakala مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ menunjukkan bahawa keselamatan itu ialah pembebasan daripada lingkungan kekuasaan yang zalim dan menindas. Apabila ketiga-tiga unsur ini direnungkan bersama, jelaslah bahawa Allah mahu hati mereka mengenang penderitaan yang lalu, mengenang pertolongan yang datang dan seterusnya mengenal kewajipan syukur kepada Allah. Inilah roh penyataan tersebut: Allah menyelamatkan, manusia menerima keselamatan, maka manusia wajib mengingati Pemberi keselamatan dan tidak melupakan nikmat-Nya.
asas
asa
https://draft.blogger.com/blog/post/edit/50065684574614780/1254428552779493897?hl=en
