Perbahasan Tentang Ayat 15 Dari Surah Al-An'am قُلْ إِنِّىٓ أَخَافُ ... (Al-An'Am:15)
قُلْ إِنِّىٓ أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّى عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ ﴿سورة الأنعام آية ١٥﴾.
Perbahasan Tentang Ayat 15 Dari Surah Al-An'am قُلْ إِنِّيٓ أَخَافُ ... (Al-An'am:15)
Allah سبحانه وتعالى berfirman: قُلْ إِنِّيٓ أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ. Maksudnya: Katakanlah: “Sesungguhnya aku takut, jika aku menderhakai Tuhanku, akan azab pada suatu hari yang besar.” Ayat ini kelihatan ringkas pada lafaznya, tetapi kandungannya sangat luas kerana Allah سبحانه وتعالى menghimpunkan di dalamnya beberapa asas yang sangat besar dalam pembinaan iman, tauhid, ubudiyyah, muraqabah, khauf, ketaatan, pengagungan terhadap Allah, kesedaran tentang akibat maksiat dan keyakinan terhadap hari akhirat. Ayat ini juga datang dalam rangkaian ayat yang sedang menegaskan keesaan Allah dan membatalkan syirik. Sebelum ayat ini, Rasulullah SAW diperintahkan untuk menyatakan bahawa baginda diperintahkan supaya menjadi orang yang pertama menyerahkan diri kepada Allah dan supaya tidak termasuk dalam kalangan orang-orang musyrik. Selepas itu Allah memerintahkan baginda menyatakan bahawa baginda takut sekiranya menderhakai Tuhannya, baginda akan ditimpa azab pada hari yang besar. Susunan ini amat kuat kerana tauhid tidak hanya dibina atas pengetahuan bahawa Allah ialah satu-satunya Tuhan, tetapi juga atas kesedaran bahawa Allah ialah Tuhan yang wajib ditaati, perintah-Nya wajib dipatuhi, larangan-Nya wajib dijauhi, dan pelanggaran terhadap perintah-Nya mempunyai akibat yang sangat berat. Tafsir al-Tabari menjelaskan bahawa Rasulullah SAW diperintahkan menyampaikan kepada orang-orang musyrik bahawa baginda takut, sekiranya baginda menderhakai Tuhannya dengan menyembah selain-Nya, baginda akan menerima azab pada hari kiamat, dan hari tersebut dinamakan عظيماً kerana kedahsyatan dan besarnya keadaan pada hari itu.
Perkara pertama yang sangat perlu diperhatikan ialah lafaz قُلْ. Allah tidak membiarkan Rasulullah SAW memilih sendiri cara menjawab tuntutan kaum musyrikin, bahkan Allah sendiri menentukan ucapan yang mesti disampaikan. Ini menunjukkan bahawa perkara yang hendak dijelaskan bukan sekadar pendirian peribadi Rasulullah SAW, tetapi wahyu yang mesti disampaikan. Rasulullah SAW berkata berdasarkan perintah Allah. Baginda tidak mencipta agama, tidak mencipta konsep tauhid, tidak mencipta ancaman hari akhirat dan tidak mencipta sendiri prinsip bahawa maksiat membawa azab. Semuanya datang daripada Allah سبحانه وتعالى. Oleh sebab itu, apabila Allah berfirman قُلْ, terdapat kekuatan risalah di dalamnya. Seolah-olah dikatakan kepada Rasulullah SAW: sampaikan kepada mereka dengan terang bahawa engkau sendiri, sebagai Rasul Allah, tidak pernah menganggap hubungan dengan Allah sebagai perkara yang boleh dipermainkan. Engkau ialah hamba, Allah ialah Rabb. Engkau menerima perintah, Allah yang memerintah. Engkau menerima wahyu, Allah yang mewahyukan. Engkau taat, Allah yang ditaati. Engkau takut, kerana Allah ialah Rabb yang memiliki kekuasaan untuk mengazab. Maka ayat ini pada asalnya berbentuk pengajaran kepada kaum musyrikin, tetapi kandungannya meliputi seluruh manusia. Jika Rasulullah SAW diperintahkan untuk menyatakan rasa takut kepada azab Allah apabila berlaku maksiat, maka manusia yang tidak mempunyai kedudukan kenabian lebih patut memahami beratnya dosa dan tidak merasa aman daripada hukuman Allah.
Lafaz إِنِّي pula membawa penegasan. Ia terdiri daripada إِنَّ dan ياء المتكلم. Allah memerintahkan Rasulullah SAW menyatakan dengan tegas: “Sesungguhnya aku takut.” Bukan sekadar “aku mengetahui”, bukan sekadar “aku pernah mendengar”, bukan sekadar “orang lain takut”, tetapi إِنِّي أَخَافُ, “sesungguhnya aku takut.” Di sini terdapat pendidikan jiwa yang sangat besar. Keimanan yang benar bukan sekadar mengetahui sesuatu secara teori, tetapi ilmu itu memberikan kesan kepada hati sehingga melahirkan khauf. Seseorang boleh mengetahui adanya neraka tetapi tidak takut kepada neraka. Seseorang boleh mengetahui bahawa Allah mengharamkan maksiat tetapi tetap melakukan maksiat. Seseorang boleh membaca ayat tentang azab tetapi hatinya tidak bergerak. Ini menunjukkan bahawa sekadar pengetahuan belum mencapai kesempurnaan kesan iman. Pengetahuan tentang Allah, pengetahuan tentang hari akhirat, pengetahuan tentang dosa dan pengetahuan tentang azab sepatutnya melahirkan keadaan hati yang dikenali sebagai khauf. Oleh itu, ayat ini tidak sekadar memberitahu bahawa hari akhirat itu wujud, tetapi menunjukkan bagaimana seorang hamba yang mengenal Allah sepatutnya berinteraksi dengan pengetahuan tersebut.
Lafaz أَخَافُ berasal daripada akar kata خ و ف yang menunjukkan makna takut. Khauf bukan semata-mata rasa takut psikologi sebagaimana seseorang takut kepada bahaya duniawi. Dalam konteks ibadah, khauf ialah rasa gerun dalam hati terhadap kebesaran Allah dan terhadap akibat buruk yang mungkin menimpa seseorang kerana dosa dan maksiat. Khauf yang benar tidak menjadikan seseorang melarikan diri daripada Allah, bahkan menjadikannya melarikan diri kepada Allah. Inilah perbezaan yang sangat penting. Apabila seseorang takut kepada binatang buas, dia melarikan diri daripadanya. Apabila seseorang takut kepada manusia yang zalim, dia mungkin menjauhkan diri daripadanya. Tetapi apabila seseorang takut kepada Allah, dia mendekatkan diri kepada Allah dengan taubat, istighfar, solat, ketaatan dan meninggalkan maksiat. Maka khauf kepada Allah bukanlah rasa takut yang memutuskan hubungan dengan Allah. Sebaliknya, ia merupakan rasa takut yang membetulkan hubungan dengan Allah. Seseorang yang benar-benar takut kepada Allah akan semakin tunduk, semakin berhati-hati, semakin menjaga lidah, semakin menjaga mata, semakin menjaga pendengaran, semakin menjaga hati, semakin menjauhi syirik, semakin menjauhi dosa dan semakin takut melakukan sesuatu yang menyebabkan kemurkaan Allah.
Sebab itu lafaz أَخَافُ mempunyai nilai tarbiah yang sangat besar. Allah mengajar manusia supaya tidak memandang maksiat sebagai sesuatu yang ringan. Masalah manusia dalam banyak keadaan bukan kerana dia tidak tahu bahawa sesuatu itu dosa, tetapi kerana dia telah kehilangan rasa takut terhadap akibat dosa tersebut. Apabila khauf hilang, dosa menjadi ringan. Apabila dosa menjadi ringan, hati mula berani melakukan maksiat. Apabila maksiat berulang, hati boleh menjadi keras. Apabila hati menjadi keras, nasihat tidak lagi memberi kesan. Apabila nasihat tidak memberi kesan, seseorang boleh sampai ke tahap melihat ketaatan sebagai beban dan melihat maksiat sebagai perkara biasa. Ayat قُلْ إِنِّي أَخَافُ datang untuk mematahkan keadaan tersebut dari akar. Rasulullah SAW diperintahkan menyatakan bahawa baginda takut terhadap azab Allah sekiranya baginda menderhakai-Nya. Ini menunjukkan bahawa seorang mukmin tidak boleh membina kehidupan atas rasa aman daripada hukuman Allah.
Namun, perlu difahami dengan tepat bahawa ayat ini tidak bermaksud Rasulullah SAW benar-benar melakukan maksiat kepada Allah. Lafaz إِنْ عَصَيْتُ menggunakan bentuk syarat, iaitu “jika aku menderhakai Tuhanku”. Ia merupakan andaian yang digunakan untuk menjelaskan besarnya akibat maksiat. Tafsir al-Wasit menerangkan bahawa keadaan tersebut merupakan bentuk pengandaian dan ancaman, dengan makna bahawa sekiranya berlaku penderhakaan, maka akibatnya ialah azab yang besar. Para ulama tafsir juga menjelaskan bahawa Rasulullah SAW berada dalam pemeliharaan Allah dalam menyampaikan risalah. Maka ayat ini tidak boleh dijadikan alasan untuk mengatakan bahawa Rasulullah SAW melakukan syirik atau sengaja menderhakai Allah. Sebaliknya, pengandaian tersebut digunakan untuk menunjukkan betapa beratnya perkara yang sedang dipertikaikan. Kalau dalam bentuk pengandaian Rasulullah SAW sendiri akan takut terhadap azab jika baginda menderhakai Allah, maka orang-orang musyrik yang benar-benar sedang melakukan syirik lebih patut takut terhadap azab tersebut.
Di sinilah kekuatan hujah ayat ini. Allah tidak menyuruh Rasulullah SAW hanya berkata kepada mereka, “Kamu salah.” Allah menyuruh baginda menunjukkan hakikat bahawa baginda sendiri terikat dengan perintah Allah. Baginda bukan manusia yang bebas melakukan apa sahaja. Baginda ialah hamba Allah. Ini menghancurkan dakwaan bahawa seorang manusia boleh menentukan sendiri jalan ibadah kepada Allah tanpa wahyu. Kalau Rasulullah SAW sendiri takut untuk menyimpang daripada perintah Allah, bagaimana manusia lain boleh menganggap bahawa mereka mempunyai kebebasan untuk mencipta bentuk ibadah yang tidak diperintahkan oleh Allah? Jika Rasulullah SAW sendiri tidak boleh menyembah selain Allah, manusia juga tidak boleh menyembah selain Allah. Jika Rasulullah SAW sendiri takut akan akibat penderhakaan, manusia juga tidak boleh merasa aman daripada akibat penderhakaan.
Perhatikan pula bahawa Allah menggunakan lafaz رَبِّي, bukan sekadar lafaz Allah. قُلْ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي. “Sesungguhnya aku takut jika aku menderhakai Tuhanku.” Pemilihan lafaz رَبِّي sangat mendalam. Rabb ialah Tuhan, Pemilik, Penguasa, Pentadbir dan Pemelihara. Apabila Rasulullah SAW menyebut رَبِّي, terdapat pengakuan tentang hubungan ubudiyyah antara hamba dengan Rabb. Baginda ialah hamba, Allah ialah Rabb. Hubungan ini bukan hubungan kesamarataan. Allah memerintah, hamba taat. Allah menetapkan hukum, hamba menerima. Allah melarang, hamba meninggalkan. Allah memberi, hamba bersyukur. Allah menguji, hamba bersabar. Allah mengampunkan, hamba memohon keampunan. Allah mengazab, hamba takut. Maka perkataan رَبِّي mengandungi makna pengabdian yang sangat dalam.
Lebih daripada itu, apabila Rasulullah SAW menyebut رَبِّي, baginda mengaitkan rasa takut tersebut dengan Rabb yang menjadi tempat pergantungan baginda. Baginda tidak berkata bahawa baginda takut kepada suatu kuasa yang tidak dikenali. Baginda berkata bahawa baginda takut kepada Tuhannya sendiri. Ini memberikan keseimbangan yang sangat halus antara khauf dan kasih kepada Allah. Allah ialah Rabb yang mencipta, memberi rezeki, menjaga, membimbing dan memberi nikmat, tetapi Allah juga ialah Rabb yang memiliki hak untuk memerintah dan menghukum. Seorang hamba tidak boleh mengambil hanya sifat-sifat yang membuatkan dia rasa selesa lalu mengabaikan sifat-sifat Allah yang menimbulkan rasa takut. Sebagaimana Allah Maha Pengampun, Allah juga شديد العقاب. Sebagaimana Allah Maha Penyayang, Allah juga mempunyai azab. Sebagaimana Allah menerima taubat, Allah juga menghukum orang yang terus-menerus memilih kekufuran dan penderhakaan.
Ayat ini juga memperlihatkan bahawa takut kepada azab Allah bukan bertentangan dengan mengenal rahmat Allah. Bahkan orang yang paling mengenal rahmat Allah sepatutnya paling takut menyalahgunakan rahmat tersebut. Seseorang yang mengetahui bahawa Allah Maha Pengampun tidak sepatutnya menjadikan pengampunan sebagai alasan untuk terus berdosa. Seseorang yang mengetahui bahawa Allah menerima taubat tidak sepatutnya sengaja menangguhkan taubat. Seseorang yang mengetahui bahawa rahmat Allah luas tidak sepatutnya merasa dirinya bebas daripada hisab. Rahmat Allah bukan lesen untuk maksiat. Sebaliknya, rahmat Allah merupakan sebab seseorang segera kembali kepada-Nya apabila tergelincir.
Ayat ini juga perlu difahami dalam rangkaian ayat 12 hingga 18 Surah al-An‘am. Allah menyebut bahawa segala yang ada di langit dan di bumi adalah milik-Nya, bahawa Allah telah menetapkan rahmat bagi diri-Nya, bahawa manusia akan dihimpunkan pada hari kiamat, bahawa Allah ialah wali dan pelindung yang sebenar, bahawa Rasulullah SAW diperintah supaya mengabdikan diri hanya kepada Allah, kemudian ayat 15 menyebut ketakutan terhadap azab hari yang besar, dan ayat 16 menyebut bahawa sesiapa yang diselamatkan daripada azab pada hari tersebut maka Allah telah merahmatinya. Susunan ini memperlihatkan hubungan yang sangat rapat antara tauhid, khauf, rahmat dan keselamatan. Allah ialah pemilik segala sesuatu. Oleh itu hanya Allah yang berhak disembah. Allah telah menetapkan rahmat. Namun manusia tetap tidak boleh merasa aman daripada azab-Nya. Keselamatan daripada azab akhirnya adalah rahmat Allah. Ini menunjukkan bahawa seorang hamba berjalan antara takut dan berharap, tetapi kedua-duanya mesti membawa kepada ubudiyyah.
Lafaz إِنْ عَصَيْتُ juga sangat penting. Allah tidak menyebut secara umum sahaja “jika aku melakukan sesuatu yang buruk”, tetapi menggunakan lafaz عصيت yang bermaksud aku menderhakai. Maksiat pada hakikatnya bukan sekadar perbuatan yang tidak baik dari sudut sosial. Ia adalah penderhakaan terhadap perintah Allah. Inilah dimensi tauhid yang sering hilang daripada kefahaman manusia. Apabila Allah melarang sesuatu, maka pelanggaran terhadap larangan itu merupakan عصيان. Apabila Allah mewajibkan sesuatu, meninggalkannya tanpa uzur merupakan عصيان. Oleh itu dosa mempunyai hubungan langsung dengan hak Allah sebagai Rabb. Seseorang yang melakukan dosa bukan sekadar melanggar satu peraturan yang tidak mempunyai hubungan dengan dirinya. Dia sedang melakukan sesuatu yang bertentangan dengan kehendak syarak yang datang daripada Allah.
Namun, harus dibezakan antara melakukan maksiat dengan menjadi kafir atau musyrik. Tidak setiap maksiat mengeluarkan seseorang daripada Islam. Seorang Muslim boleh melakukan dosa besar dan tetap berada dalam lingkungan Islam selagi dia tidak menghalalkan dosa tersebut dan tidak melakukan perkara yang membatalkan iman. Tetapi hakikat bahawa seseorang masih Muslim tidak bermakna dosa itu menjadi ringan. Dosa tetap dosa. Maksiat tetap maksiat. Ia wajib ditinggalkan dan wajib ditaubati. Ayat ini membina rasa takut terhadap عصيان secara umum, dan konteks ayat memberikan perhatian yang sangat kuat terhadap syirik kerana kaum musyrikin sedang mengajak Rasulullah SAW supaya menyembah selain Allah.
Dalam konteks tersebut, perkataan إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي sangat kuat kerana ia menunjukkan bahawa syirik bukan perkara kecil. Syirik ialah penderhakaan terhadap Rabb yang mencipta dan memiliki segala sesuatu. Bagaimana seseorang boleh menyamakan makhluk dengan Allah dalam ibadah sedangkan Allah ialah pemilik langit dan bumi? Bagaimana seseorang boleh memberikan doa, nazar, sembelihan atau bentuk ibadah tertentu kepada selain Allah sedangkan Allah sahaja yang berhak menerima ibadah? Oleh sebab itu, ayat ini datang selepas perintah supaya Rasulullah SAW tidak menjadi daripada kalangan orang-orang musyrik. Ia merupakan sambungan yang sangat kukuh kepada persoalan tauhid.
Apabila Rasulullah SAW berkata إِنِّي أَخَافُ, ia juga mengajar bahawa khauf merupakan salah satu daripada ibadah hati. Hati seorang mukmin tidak kosong daripada rasa takut kepada Allah. Sebaliknya, rasa takut itu mendorong perbuatan anggota badan. Orang yang takut kepada Allah akan menjaga solat. Orang yang takut kepada Allah akan menjaga amanah. Orang yang takut kepada Allah akan menjaga lidah. Orang yang takut kepada Allah akan menjauhi zina. Orang yang takut kepada Allah akan menjauhi riba. Orang yang takut kepada Allah akan menjauhi penipuan. Orang yang takut kepada Allah tidak akan mengambil hak orang lain. Orang yang takut kepada Allah tidak akan menggunakan agama untuk kepentingan hawa nafsu. Orang yang takut kepada Allah tidak akan mudah mengeluarkan kata-kata yang menghina agama. Orang yang takut kepada Allah akan berhati-hati apabila berbicara tentang Allah dan Rasul-Nya.
Khauf yang benar juga melahirkan muraqabah. Muraqabah ialah kesedaran bahawa Allah mengetahui keadaan hamba. Seseorang mungkin boleh menyembunyikan perbuatannya daripada manusia, tetapi dia tidak boleh menyembunyikannya daripada Allah. Seseorang mungkin boleh berbuat dosa di dalam bilik yang tertutup, tetapi pintu tertutup tidak pernah menjadi penghalang kepada ilmu Allah. Seseorang mungkin boleh memadam rekod pada telefon, tetapi dia tidak boleh memadam pengetahuan Allah. Seseorang mungkin boleh menyembunyikan niat daripada manusia, tetapi Allah mengetahui apa yang ada dalam dada. Oleh sebab itu, ayat ini bukan hanya mendidik seseorang supaya takut kepada azab yang akan datang, tetapi juga mendidik supaya sentiasa merasakan pengawasan Allah.
Apabila hati benar-benar hidup dengan muraqabah, seseorang tidak perlu sentiasa diawasi manusia untuk meninggalkan dosa. Dia meninggalkan dosa kerana dia tahu Allah melihat. Dia tidak perlu sentiasa dipuji untuk melakukan kebaikan. Dia melakukan kebaikan kerana Allah mengetahui. Dia tidak perlu manusia mengetahui seluruh amalnya. Dia cukup dengan Allah mengetahui. Inilah antara kesan mendalam daripada إِنِّي أَخَافُ. Rasulullah SAW menunjukkan kepada manusia bahawa ukuran keselamatan bukanlah sama ada manusia nampak atau tidak, tetapi sama ada Allah meredai atau tidak.
Lafaz عَذَابَ pula merupakan perkataan yang sangat berat. Allah tidak hanya menyebut “hari yang besar”, tetapi menyebut azab terlebih dahulu kemudian hari tersebut disifatkan dengan عظیم. عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ. Azab ialah hukuman yang menyakitkan sebagai akibat daripada dosa dan kekufuran. Hari itu pula merupakan hari kiamat. Tafsir al-Tabari secara jelas menafsirkan “hari yang besar” sebagai hari kiamat dan menerangkan bahawa ia disifatkan dengan kebesaran kerana kedahsyatan dan kengerian keadaan pada hari tersebut.
Mengapa hari kiamat disebut sebagai يَوْمٍ عَظِيمٍ? Kerana pada hari tersebut segala ukuran dunia akan runtuh. Kekuasaan manusia tidak lagi menjadi pelindung. Kekayaan tidak lagi menjadi pelindung. Keturunan tidak lagi menjadi pelindung. Kedudukan tidak lagi menjadi pelindung. Gelaran tidak lagi menjadi pelindung. Pengaruh tidak lagi menjadi pelindung. Yang tinggal ialah amal dan rahmat Allah. Orang yang selama hidupnya merasa dirinya besar akan mengetahui bahawa dirinya sangat kecil. Orang yang selama hidupnya merasa dirinya bebas daripada pertanggungjawaban akan mengetahui bahawa setiap perbuatannya mempunyai hisab. Orang yang selama hidupnya mengejar pujian manusia akan melihat bahawa pujian manusia tidak mampu menyelamatkannya.
Al-Quran menggambarkan hari tersebut dengan pelbagai gambaran yang menunjukkan kedahsyatannya. Dalam Surah al-Hajj, Allah menyebut bahawa kegoncangan hari kiamat merupakan sesuatu yang sangat besar sehingga ibu yang menyusukan anak terlupa terhadap anak yang disusukannya dan wanita mengandung menggugurkan kandungannya. Manusia kelihatan seperti mabuk sedangkan mereka sebenarnya tidak mabuk, tetapi azab Allah sangat dahsyat. Tafsir al-Wasit mengaitkan gambaran ini dengan sifat عظیم pada hari tersebut. Ini memberikan makna bahawa “hari yang besar” bukan sekadar hari yang panjang atau hari yang mempunyai banyak peristiwa, tetapi hari yang mempunyai kedahsyatan yang tidak dapat dibandingkan dengan pengalaman dunia.
Apabila Rasulullah SAW diperintahkan menyebut bahawa baginda takut terhadap azab pada hari itu sekiranya baginda menderhakai Allah, maka terdapat pendidikan yang sangat kuat kepada manusia yang sering merasa terlalu yakin terhadap dirinya. Janganlah seseorang merasa bahawa dia mempunyai kedudukan yang menyebabkan dia tidak perlu takut kepada Allah. Janganlah seseorang merasa bahawa banyak amalnya sudah mencukupi sehingga dia tidak perlu lagi bertaubat. Janganlah seseorang merasa bahawa dia sudah lama berada dalam agama sehingga dia tidak mungkin tergelincir. Janganlah seseorang merasa bahawa dia berasal daripada keluarga yang baik sehingga dia pasti selamat. Janganlah seseorang merasa bahawa dia mempunyai ilmu sehingga dia bebas daripada ujian hati. Janganlah seseorang merasa bahawa dia pernah melakukan banyak kebaikan sehingga dosa-dosanya boleh dipandang ringan. Semua manusia memerlukan Allah.
Namun, pernyataan bahawa Rasulullah SAW takut kepada azab tidak bermaksud baginda ragu-ragu terhadap rahmat Allah atau tidak yakin terhadap janji Allah. Khauf bukan keraguan. Khauf ialah kesedaran tentang kebesaran Allah dan keseriusan dosa. Orang yang paling mengenal Allah adalah orang yang paling kuat ubudiyyahnya. Semakin tinggi seseorang mengenal Allah, semakin kuat pengagungannya kepada Allah. Rasulullah SAW ialah manusia yang paling mengenal Allah, maka ibadah baginda paling sempurna dan rasa takut baginda kepada Allah juga sangat tinggi. Ini tidak menunjukkan kelemahan, bahkan menunjukkan kesempurnaan ubudiyyah.
Di sinilah perlu dibuang satu fahaman yang salah tentang khauf. Ada orang menganggap bahawa takut kepada Allah hanya sesuai untuk orang awam yang banyak dosa, sedangkan orang yang sudah mengenal Allah hanya perlu mempunyai cinta. Ini tidak tepat. Khauf, raja’ dan mahabbah tidak boleh dipisahkan daripada jalan ubudiyyah. Orang yang mencintai Allah takut kehilangan keredaan Allah. Orang yang berharap kepada Allah takut melakukan sesuatu yang menyebabkan dia jauh daripada rahmat Allah. Orang yang takut kepada Allah tetap berharap kepada keampunan-Nya. Kesempurnaan seorang hamba bukan dengan hanya takut atau hanya berharap, tetapi dengan meletakkan setiap perasaan itu pada tempatnya.
Ayat ini juga menunjukkan bahawa takut kepada Allah mesti mempunyai objek yang benar. Rasulullah SAW tidak berkata bahawa baginda takut kepada kemiskinan, takut kehilangan kedudukan, takut manusia tidak menerima baginda, atau takut kaum musyrikin mengancam baginda. Baginda diperintahkan menyatakan takut terhadap azab Allah. Ini mengajar manusia bahawa ketakutan yang paling penting ialah ketakutan terhadap kehilangan keselamatan akhirat. Ketakutan dunia tidak boleh mengalahkan ketakutan akhirat. Seseorang boleh takut kehilangan pekerjaan sehingga melakukan perkara haram. Seseorang boleh takut kehilangan pelanggan sehingga menipu. Seseorang boleh takut kehilangan kedudukan sehingga berbohong. Seseorang boleh takut kehilangan harta sehingga mengambil hak orang. Semua ini menunjukkan bahawa apabila takut kepada makhluk mengatasi takut kepada Allah, seseorang boleh mengorbankan agama demi dunia.
Tetapi orang yang takut kepada Allah akan meletakkan takut kepada Allah di atas ketakutan terhadap makhluk. Dia tahu bahawa manusia tidak mampu memberi manfaat atau mudarat melainkan dengan izin Allah. Dia tahu bahawa rezeki berada di tangan Allah. Dia tahu bahawa ajal berada di tangan Allah. Dia tahu bahawa keselamatan berada di tangan Allah. Oleh itu, dia tidak menjadikan makhluk sebagai ukuran mutlak dalam menentukan ketaatan kepada Allah. Inilah kekuatan tauhid yang tersirat dalam ayat ini.
Konteks ayat juga menunjukkan bahawa kaum musyrikin sedang berhadapan dengan dakwah tauhid Rasulullah SAW. Mereka mahu baginda berkompromi dalam perkara ibadah. Allah menutup pintu kompromi tersebut dengan menyuruh baginda menyatakan bahawa baginda takut kepada azab Allah jika baginda menderhakai-Nya. Ini menunjukkan bahawa tauhid bukan perkara yang boleh ditawar-menawar. Rasulullah SAW tidak boleh menyembah Allah pada sebahagian keadaan dan menyembah selain Allah pada keadaan lain. Tidak boleh menggabungkan tauhid dengan syirik dalam satu bentuk ibadah. Tidak boleh menjadikan syirik sebagai jalan mendekatkan diri kepada Allah. Tidak boleh mengatakan bahawa semua bentuk pengabdian boleh diterima selagi seseorang mengakui Allah sebagai Pencipta. Allah menuntut ibadah hanya kepada-Nya.
Dalam ayat sebelumnya, Allah berfirman bahawa Rasulullah SAW diperintahkan supaya menjadi orang pertama daripada kalangan umatnya yang menyerahkan diri kepada Allah dan supaya tidak termasuk daripada golongan musyrikin. Kemudian ayat 15 menyambung dengan ketakutan terhadap akibat penderhakaan. Ini menjadikan rangkaian tersebut sangat jelas: Islam kepada Allah, menjauhi syirik, takut kepada akibat penderhakaan. Tauhid bukan hanya pengakuan bahawa Allah wujud. Tauhid ialah mengesakan Allah dalam ibadah. Apabila seseorang benar-benar mengesakan Allah, dia akan takut mempersembahkan ibadah kepada selain Allah.
Perkataan رَبِّي juga mengandungi pendidikan tentang ikhlas. Apabila Allah ialah Rabb, maka ibadah hanya untuk-Nya. Jika Allah ialah Rabb, maka tidak patut hati menggantungkan ibadah kepada pujian manusia. Jika Allah ialah Rabb, maka seseorang tidak sepatutnya melakukan amal kerana mahu mendapatkan kedudukan di mata manusia. Jika Allah ialah Rabb, maka seseorang harus mengharapkan penerimaan daripada Allah. Rasulullah SAW mengajar umat bahawa hubungan seorang hamba dengan Rabbnya adalah hubungan yang langsung dalam persoalan ibadah. Ini tidak menafikan peranan para nabi, rasul, ulama dan sebab-sebab syarie, tetapi ibadah itu sendiri mesti ditujukan kepada Allah.
Ayat ini juga memperlihatkan bahawa rasa takut kepada Allah mempunyai hubungan dengan ilmu. Seseorang tidak mungkin benar-benar takut kepada Allah jika dia tidak mengenal kebesaran Allah. Sebab itu Allah banyak mengaitkan khauf dengan ilmu dalam al-Quran. Orang yang mengetahui kebesaran Allah akan lebih berhati-hati terhadap dosa. Orang yang tidak mengenal Allah akan melihat dosa sebagai perkara remeh. Orang yang mengenal Allah akan memahami bahawa satu perintah daripada Allah lebih tinggi nilainya daripada kehendak seluruh manusia. Orang yang mengenal Allah akan mengetahui bahawa reda manusia tidak boleh dibeli dengan kemurkaan Allah.
Dalam konteks ini, ilmu agama bukan hanya untuk menambah maklumat. Ilmu sepatutnya menambah khashyah. Allah menyebut bahawa yang benar-benar takut kepada Allah daripada kalangan hamba-Nya ialah orang-orang yang berilmu. Maka jika seseorang semakin banyak membaca tetapi semakin berani melakukan maksiat, semakin suka mencela manusia, semakin sombong, semakin meremehkan dosa dan semakin berani bercakap tentang Allah tanpa ilmu, maka ilmu tersebut belum memberikan kesan yang sepatutnya kepada hatinya. Ilmu yang benar membawa seseorang kepada pengagungan Allah.
Perbezaan antara خوف dan خشية juga perlu diperhatikan. Khauf ialah rasa takut terhadap sesuatu yang tidak disukai yang mungkin berlaku. Khashyah pula lebih berkait dengan rasa takut yang lahir daripada pengenalan terhadap kebesaran pihak yang ditakuti. Ayat ini menggunakan أَخَافُ, iaitu aku takut. Dalam keadaan Rasulullah SAW, khauf itu bukan kerana baginda tidak mengenal Allah, tetapi kerana baginda sangat mengenal kebesaran Allah dan memahami akibat penderhakaan. Oleh itu, takut Rasulullah SAW bukan seperti takut manusia yang jahil terhadap sesuatu yang tidak diketahuinya. Ia adalah takut seorang hamba yang mengenal Rabbnya.
Ayat ini juga membentuk prinsip bahawa seorang mukmin tidak boleh terlalu yakin terhadap amalnya sendiri. Amal bukan sebab seseorang boleh menuntut keselamatan seolah-olah keselamatan itu menjadi haknya. Seorang mukmin melakukan amal dan pada masa yang sama takut amalnya tidak diterima. Dia berbuat baik dan berharap Allah menerima. Dia bertaubat dan berharap Allah mengampunkan. Dia solat dan berharap Allah menerima solatnya. Dia bersedekah dan berharap Allah menerima sedekahnya. Dia menuntut ilmu dan berharap ilmu itu bermanfaat. Inilah keseimbangan yang menghalang seseorang daripada ujub.
Ayat قُلْ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ juga mempunyai kekuatan dari sudut bahasa. Jumlah syarat إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي datang di antara أَخَافُ dan عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ. Para ahli tafsir menerangkan bahawa عَذَابَ menjadi objek bagi أَخَافُ dan jawapan syarat difahami daripada konteks, iaitu jika aku menderhakai Rabbku, maka aku takut akan azab tersebut. Tafsir al-Wasit menyebut secara jelas bahawa جواب الشرط محذوف, dengan تقدير bahawa jika aku menderhakai Rabbku, aku akan layak menerima azab yang besar. Susunan ini memberikan penekanan kepada objek ketakutan, iaitu عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ.
Dari sudut penghayatan, seolah-olah ayat itu mengikat dua perkara: عصيان dan عذاب. Penderhakaan membawa akibat. Dosa bukan sesuatu yang terputus daripada akhirat. Perbuatan di dunia mempunyai akibat di akhirat. Manusia boleh melakukan dosa dalam beberapa saat, tetapi akibatnya boleh menjadi sangat panjang. Seseorang boleh mengucapkan satu perkataan yang menyebabkan kemurkaan Allah. Seseorang boleh mengambil harta orang lain dalam beberapa minit. Seseorang boleh melakukan zina dalam beberapa ketika. Seseorang boleh melakukan syirik dalam satu tindakan. Tetapi perbuatan yang singkat tidak bermaksud akibatnya singkat. Sebab itu seorang mukmin tidak menilai dosa berdasarkan tempoh perbuatan, tetapi berdasarkan kepada siapa yang didurhakai dan apakah akibatnya.
Ini membawa kepada persoalan besar: mengapa dosa begitu serius? Jawapannya ialah kerana dosa ialah pelanggaran terhadap perintah Allah. Allah bukan sekadar pemberi nasihat. Allah ialah Rabb, Malik dan Ilah. Dia mempunyai hak untuk ditaati. Apabila seorang hamba melakukan maksiat, dia telah menggunakan nikmat Allah untuk melakukan sesuatu yang Allah larang. Mata yang Allah beri digunakan untuk melihat yang haram. Lidah yang Allah beri digunakan untuk mengumpat. Telinga yang Allah beri digunakan untuk mendengar perkara yang haram. Tangan yang Allah beri digunakan untuk mengambil hak orang. Kaki yang Allah beri digunakan menuju maksiat. Akal yang Allah beri digunakan untuk mencari alasan bagi membenarkan dosa. Maka seorang hamba yang merenungkan ayat ini akan merasa malu terhadap Allah sebelum dia takut terhadap azab.
Khauf yang paling matang bukan hanya takut kepada api neraka, tetapi takut kehilangan keredaan Allah. Seseorang mungkin meninggalkan dosa kerana takut neraka, dan itu merupakan sebab yang benar. Tetapi apabila pengenalan kepada Allah semakin kuat, seseorang juga takut bahawa dosanya menjadi hijab antara dirinya dengan keredaan Allah. Dia takut hatinya menjadi gelap. Dia takut hatinya menjadi keras. Dia takut kehilangan manisnya ibadah. Dia takut doa tidak lagi memberi kesan kepada dirinya. Dia takut dia menjadi biasa dengan maksiat. Dia takut dia mati dalam keadaan hati yang tidak bertaubat. Semua ketakutan ini mempunyai akar yang sama: takut kepada Allah dan takut kepada akibat penderhakaan terhadap-Nya.
Perkara ini sangat penting kerana manusia sering memandang dosa melalui ukuran luaran. Jika dosa tidak diketahui orang, dia menganggapnya kecil. Jika dosa tidak menyebabkan kerugian besar kepada manusia, dia menganggapnya ringan. Jika dosa dilakukan oleh ramai orang, dia menganggapnya biasa. Tetapi ukuran syarak bukan demikian. Banyaknya orang melakukan dosa tidak menjadikannya halal. Kebiasaan masyarakat tidak mengubah hukum Allah. Kesunyian tempat tidak menjadikan dosa tidak diketahui Allah. Ketiadaan manusia tidak menghapuskan pengawasan Allah. Sebab itu ayat ini mengembalikan ukuran kepada Rabb: إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي. Yang penting bukan apa kata manusia, tetapi apa hukum Rabb.
Ayat ini juga menjadi asas kepada sikap wara‘. Wara‘ ialah meninggalkan perkara yang meragukan atau perkara yang dikhuatiri membawa kepada perkara haram. Orang yang memiliki khauf tidak akan sentiasa bertanya, “Sejauh mana aku boleh mendekati perkara haram tanpa dianggap berdosa?” Sebaliknya dia bertanya, “Apakah yang paling selamat bagi agamaku?” Ini kerana dia takut. Apabila seseorang mempunyai khauf, dia tidak mencari jalan untuk bermain di sempadan dosa. Dia tidak sengaja mendekati perkara yang boleh merosakkan hati. Dia tidak sengaja membuka pintu fitnah. Dia tidak sengaja mencetuskan syahwat. Dia tidak sengaja mencari suasana yang menggalakkan maksiat. Dia menjaga dirinya kerana dia takut kepada Allah.
Rasulullah SAW sendiri adalah contoh tertinggi dalam hal ini. Baginda merupakan manusia yang paling mulia, tetapi kemuliaan itu tidak menjadikan baginda lalai daripada ibadah. Sebaliknya, semakin tinggi kedudukan baginda, semakin sempurna pengabdian baginda. Ini menunjukkan bahawa seseorang tidak pernah mencapai tahap yang menyebabkan dia boleh meninggalkan rasa takut kepada Allah. Bahkan orang yang paling dekat dengan Allah dari sudut kemuliaan manusia tetap merupakan hamba Allah. Gelaran paling tinggi bagi Rasulullah SAW dalam al-Quran ialah hamba Allah dalam konteks-konteks yang sangat mulia. Ini menunjukkan bahawa kesempurnaan manusia tidak terletak pada keluar daripada ubudiyyah, tetapi pada kesempurnaan ubudiyyah.
Oleh itu, apabila ayat menyebut إِنِّي أَخَافُ, ia sebenarnya sedang mengajar manusia bahawa jalan menuju Allah bukan jalan kesombongan rohani. Seseorang tidak boleh mendakwa bahawa dia sudah sampai ke suatu tahap sehingga tidak perlu takut lagi. Selagi seseorang hidup di dunia, dia berada dalam ruang ujian. Hatinya boleh berubah. Keadaannya boleh berubah. Iman boleh bertambah dan berkurang. Dia boleh diuji dengan syahwat, syubhat, harta, kuasa, pujian, kemarahan dan pelbagai perkara. Maka rasa takut kepada Allah diperlukan untuk memastikan seseorang terus berjaga-jaga.
Ayat ini juga membatalkan rasa aman palsu yang sering menipu manusia. Rasa aman palsu ialah apabila seseorang merasa bahawa dirinya pasti selamat hanya kerana dia Muslim, hanya kerana dia mempunyai ilmu, hanya kerana dia banyak beramal, hanya kerana dia berasal daripada keluarga yang baik, hanya kerana dia pernah melakukan kebaikan atau hanya kerana dia menganggap Allah Maha Pengampun. Semua ini tidak boleh menjadi alasan untuk meninggalkan khauf. Seorang Muslim perlu berharap kepada rahmat Allah, tetapi tidak boleh merasa aman daripada makar Allah. Dia perlu menggabungkan harapan dengan takut. Dia tidak berputus asa daripada rahmat Allah, tetapi dia juga tidak meremehkan dosa.
Dalam konteks ayat ini, “takut” bukan bererti seseorang menganggap dirinya pasti akan diazab. Jika seseorang telah bertaubat daripada dosa dan berharap kepada rahmat Allah, dia tidak boleh berputus asa. Tetapi dia tetap perlu mempunyai khauf supaya tidak kembali kepada dosa. Inilah perbezaan antara khauf yang sihat dan keputusasaan. Khauf yang sihat berkata, “Aku takut kepada Allah, maka aku akan kembali kepada-Nya.” Keputusasaan berkata, “Aku terlalu banyak dosa, maka tiada gunanya aku kembali.” Yang pertama merupakan jalan iman, yang kedua merupakan bisikan yang menjauhkan seseorang daripada rahmat Allah.
Ayat ini juga menunjukkan bahawa hari akhirat ialah realiti yang perlu sentiasa hidup dalam hati. Manusia yang lupa akhirat akan membesarkan dunia. Dia akan menganggap harta sebagai segala-galanya. Dia akan menganggap kedudukan sebagai segala-galanya. Dia akan menganggap pujian manusia sebagai segala-galanya. Tetapi apabila hari akhirat hidup dalam hati, dunia kembali ke tempatnya. Harta menjadi amanah. Kedudukan menjadi tanggungjawab. Ilmu menjadi amanah. Keluarga menjadi amanah. Lidah menjadi amanah. Tubuh menjadi amanah. Masa menjadi amanah. Semua akan dipersoalkan.
Perkataan يَوْمٍ dalam bentuk nakirah juga memberi keluasan pada gambaran hari tersebut. Ia bukan sekadar disebut “hari yang biasa”. Ia ialah suatu hari yang mempunyai sifat عظیم. Hari tersebut begitu besar sehingga manusia tidak dapat membandingkannya dengan hari-hari dunia. Dalam kehidupan dunia, manusia mempunyai pagi dan petang, masa lapang dan masa sibuk, waktu senang dan waktu susah. Tetapi hari kiamat merupakan permulaan kepada alam akhirat yang kekal. Sebab itu manusia yang bijak tidak mengorbankan akhirat demi keuntungan dunia yang sementara.
Kata sifat عَظِيمٍ datang selepas يَوْمٍ. Ini menunjukkan bahawa hari tersebut memiliki kebesaran yang luar biasa. Tafsir al-Tabari menghubungkan عظمت hari itu dengan besarnya kengerian dan kedahsyatan keadaan. Maka seorang mukmin apabila membaca ayat ini tidak sekadar membaca “hari yang besar”, tetapi membayangkan bahawa terdapat suatu hari yang Allah sendiri sifatkan dengan عظیم. Ini sepatutnya menimbulkan rasa gerun di dalam hati.
Dalam masa yang sama, sifat عظیم tidak hanya menggambarkan azab, tetapi juga menggambarkan kebesaran peristiwa akhirat secara keseluruhannya. Hari tersebut ialah hari kebangkitan, hari perhimpunan, hari hisab, hari pembalasan, hari penampakan amal, hari pemisahan antara manusia, hari yang tidak lagi memberi ruang untuk seseorang kembali ke dunia memperbaiki amal. Sebab itu orang yang benar-benar yakin kepada akhirat akan menjadikan kehidupannya di dunia sebagai persediaan. Dia tidak hidup seolah-olah dunia ialah tempat tinggal terakhir.
Ayat ini juga memberi asas kepada konsep المسؤولية, iaitu pertanggungjawaban. Jika tidak ada hari akhirat, maka ancaman عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ tidak mempunyai makna. Tetapi kerana hari tersebut pasti, setiap perbuatan manusia mempunyai pertanggungjawaban. Inilah sebabnya iman kepada hari akhirat menjadi salah satu asas iman. Seseorang yang benar-benar yakin kepada hisab tidak akan melihat hidup sebagai permainan tanpa tujuan. Dia tahu bahawa setiap perbuatan ada catatan. Setiap perkataan mempunyai nilai. Setiap pilihan mempunyai akibat.
Maka apabila Rasulullah SAW diperintahkan mengucapkan إِنِّي أَخَافُ, baginda sedang mengajar umat supaya mempunyai kesedaran akhirat. Orang yang mempunyai kesedaran akhirat tidak perlu menunggu manusia menakutkannya dengan cerita yang berlebihan. Cukuplah baginya al-Quran. Cukuplah baginya sabda Rasulullah SAW. Cukuplah baginya keyakinan bahawa dia akan berdiri di hadapan Allah. Dia akan melihat apa yang telah dilakukan. Dia akan mengetahui bahawa tiada sesuatu pun tersembunyi daripada Allah.
Ayat ini juga memperlihatkan bahawa takut kepada Allah tidak menghalang keberanian. Sebaliknya, takut kepada Allah melahirkan keberanian terhadap makhluk. Rasulullah SAW takut kepada Allah, tetapi baginda tidak takut kepada kaum musyrikin sehingga sanggup meninggalkan tauhid. Ini merupakan perkara yang sangat penting. Orang yang takut kepada Allah tidak perlu takut kehilangan dunia kerana mempertahankan agama. Dia tahu bahawa Allah lebih besar daripada segala sesuatu. Oleh itu, khauf kepada Allah bukan menjadikan seseorang pengecut. Khauf kepada Allah menjadikan seseorang teguh.
Jika seseorang benar-benar takut kepada Allah, dia akan berani meninggalkan perkara haram walaupun manusia mengejeknya. Dia akan berani berkata tidak kepada rasuah walaupun orang lain menganggapnya rugi. Dia akan berani meninggalkan riba walaupun peluang keuntungan kelihatan besar. Dia akan berani menjaga kehormatan walaupun masyarakat menganggap maksiat sebagai biasa. Dia akan berani berkata benar walaupun kebenaran itu tidak menguntungkan dirinya. Semua ini lahir daripada satu rasa: Allah lebih besar daripada manusia.
Oleh sebab itu, ayat ini bukan ayat yang hanya mengajar seseorang menangis kerana takut. Ia ayat yang membina keperibadian. Khauf melahirkan disiplin. Khauf melahirkan kejujuran. Khauf melahirkan amanah. Khauf melahirkan wara‘. Khauf melahirkan taubat. Khauf melahirkan muhasabah. Khauf melahirkan kesungguhan beribadah. Khauf melahirkan kepekaan terhadap dosa. Khauf melahirkan keberanian meninggalkan kebatilan. Khauf melahirkan ketundukan kepada Allah.
Seseorang yang hidup dengan ayat ini akan sentiasa bertanya kepada dirinya: adakah aku sedang menderhakai Rabbku? Adakah aku sedang menggunakan nikmat Allah untuk melakukan sesuatu yang Allah tidak reda? Adakah lidahku sedang mengucapkan sesuatu yang mengundang kemurkaan Allah? Adakah mataku sedang melihat sesuatu yang Allah haramkan? Adakah hatiku menyimpan kesombongan, hasad atau riya’? Adakah hartaku diperoleh melalui jalan yang halal? Adakah aku telah menunaikan hak manusia? Adakah ibadahku ikhlas? Adakah aku benar-benar takut kepada Allah atau hanya takut manusia?
Inilah muhasabah yang lahir daripada إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي. Seorang mukmin tidak hanya takut kepada dosa besar yang jelas. Dia juga takut kepada dosa hati yang tersembunyi. Dia takut riya’. Dia takut ujub. Dia takut takabbur. Dia takut cinta dunia yang melampau. Dia takut bergantung kepada manusia. Dia takut hatinya berpaling daripada Allah. Dia takut menjadi orang yang banyak bercakap tentang agama tetapi sedikit mengamalkannya. Dia takut ilmu menjadi hujah terhadap dirinya, bukan hujah untuknya.
Ayat ini juga memberi satu kaedah penting dalam pendidikan: manusia perlu dididik dengan kesedaran tentang akibat. Jika seseorang hanya diberitahu bahawa Allah menyuruh, tetapi tidak diajar tentang akibat meninggalkan perintah, hatinya mungkin kurang terkesan. Jika seseorang hanya ditakutkan dengan azab tanpa diberi harapan kepada rahmat Allah, dia boleh berputus asa. Al-Quran menggabungkan kedua-duanya. Dalam ayat 12 disebut bahawa Allah telah menetapkan rahmat bagi diri-Nya, kemudian ayat 15 menyebut khauf terhadap azab, dan ayat 16 menyebut bahawa orang yang diselamatkan daripada azab telah mendapat rahmat Allah. Maka rahmat dan khauf berada dalam rangkaian yang sama. Takut membawa kepada taat, taat menjadi sebab mendapat rahmat Allah, dan keselamatan daripada azab adalah rahmat Allah.
Ini menunjukkan bahawa seorang mukmin tidak boleh menggunakan ayat rahmat untuk menolak ayat ancaman, dan tidak boleh menggunakan ayat ancaman untuk menafikan keluasan rahmat Allah. Kedua-duanya adalah wahyu. Allah Maha Pengampun dan Allah juga mempunyai azab. Allah menerima taubat dan Allah juga menghukum orang yang terus memilih kekufuran dan penderhakaan. Kesempurnaan iman ialah menerima keseluruhan berita Allah sebagaimana datangnya.
Apabila seseorang membaca قُلْ إِنِّي أَخَافُ, dia juga perlu memahami bahawa takut kepada Allah bukan hanya pada waktu melakukan dosa. Khauf perlu hadir sebelum dosa, ketika dosa datang, dan selepas tergelincir ke dalam dosa. Sebelum dosa, khauf menjadi penghalang. Ketika godaan datang, khauf menjadi kekuatan untuk menolak. Selepas tergelincir, khauf menjadi sebab untuk segera bertaubat. Jika seseorang tidak takut sebelum dosa, dia mungkin jatuh. Jika dia tidak takut ketika dosa datang, dia mungkin teruskan. Jika dia tidak takut selepas dosa, dia mungkin tidak bertaubat. Oleh itu khauf berfungsi pada seluruh perjalanan manusia.
Seseorang yang benar-benar takut kepada Allah juga tidak akan melambat-lambatkan taubat. Dia tidak berkata, “Nanti tua aku taubat.” Dia tidak berkata, “Aku masih muda.” Dia tidak berkata, “Aku mahu menikmati dunia dahulu.” Dia tidak tahu bila ajal akan datang. Hari akhirat yang disebut dalam ayat ini bukan perkara yang boleh ditunda sesuka hati. Jika ajal datang, pintu amal ditutup. Maka ayat ini mendidik supaya seseorang mengambil serius masa hidupnya.
Lebih mendalam lagi, ayat ini mengajar bahawa yang patut ditakuti bukan sekadar kematian. Kematian ialah perpindahan dari dunia ke alam barzakh. Ketakutan terbesar ialah apa yang berlaku selepas itu. Sebab itu ayat menyebut عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ, iaitu azab pada hari yang besar. Seseorang tidak sepatutnya hanya takut mati tetapi tidak takut dosa. Yang lebih penting ialah mempersiapkan diri menghadapi apa yang akan datang selepas kematian.
Dalam keadaan Rasulullah SAW, pengajaran ini menjadi lebih kuat. Baginda ialah manusia yang paling mulia, tetapi baginda tetap diperintahkan menyatakan ketakutan terhadap azab Allah dalam bentuk pengandaian. Tafsir Ma‘arif al-Qur’an menegaskan bahawa penyebutan keadaan hipotesis ini bertujuan menunjukkan betapa seriusnya pelanggaran perintah Allah; jika perkara itu begitu berat sehingga Rasulullah SAW diperintahkan menyatakan ketakutan terhadap akibatnya, maka orang lain lebih patut mengambil pengajaran daripadanya.
Ini merupakan أسلوب تعريض yang kuat, iaitu menyampaikan teguran kepada pihak tertentu melalui pernyataan yang melibatkan Rasulullah SAW secara pengandaian. Kaum musyrikin ialah pihak yang sedang diajak untuk menyembah selain Allah. Rasulullah SAW diperintahkan menyatakan bahawa jika baginda menderhakai Rabbnya, baginda takut akan azab. Maka mereka yang benar-benar sedang melakukan syirik sepatutnya lebih takut. Ini merupakan hujah yang sangat kuat tanpa perlu menggunakan bahasa yang panjang. Satu ayat sahaja sudah cukup untuk menunjukkan bahawa syirik bukan perkara remeh.
Ayat ini juga memperlihatkan keadilan syariat. Rasulullah SAW sendiri tidak diberikan pengecualian untuk mengubah tauhid. Nabi tidak mempunyai kuasa untuk menghalalkan syirik. Bahkan baginda sendiri diperintahkan untuk menjauhi syirik. Ini menunjukkan bahawa semua makhluk adalah hamba Allah. Perbezaan antara nabi dan manusia biasa ialah darjat, wahyu dan kemuliaan yang Allah berikan, bukan bahawa nabi menjadi Tuhan atau mempunyai hak untuk mengubah agama Allah.
Oleh itu, apabila seseorang membaca ayat ini, dia mesti membuang dua jenis sikap yang berbahaya. Pertama ialah merasa terlalu aman daripada azab Allah. Kedua ialah berputus asa daripada rahmat Allah. Ayat ini mengajar khauf, tetapi keseluruhan rangkaian ayat mengajar rahmat. Allah sendiri menyebut bahawa Dia telah menetapkan rahmat bagi diri-Nya, dan kemudian menyebut bahawa sesiapa yang diselamatkan daripada azab pada hari itu maka Allah telah merahmatinya. Maka khauf yang dikehendaki al-Quran ialah khauf yang membawa kepada Allah, bukan khauf yang membawa kepada keputusasaan.
Rasa takut kepada Allah juga sepatutnya mengubah cara seseorang melihat maksiat yang kecil. Tidak boleh seseorang berkata, “Ini dosa kecil sahaja,” lalu terus melakukannya tanpa rasa takut. Perkara yang kelihatan kecil boleh menjadi besar kerana keadaan hati dan sikap seseorang. Jika seseorang melakukan dosa sambil menyesal, takut dan segera bertaubat, itu berbeza daripada seseorang yang melakukan dosa dengan bangga, mempermainkannya dan menganggap perintah Allah tidak penting. Yang pertama menunjukkan hati yang masih takut kepada Allah, manakala yang kedua menunjukkan bahaya kekerasan hati.
Namun, seseorang juga tidak boleh menjadikan ayat ini alasan untuk menghukum dirinya sendiri secara melampau sehingga berputus asa. Rasulullah SAW mengajar umat tentang taubat, istighfar dan rahmat Allah. Maka apabila seseorang tergelincir, dia hendaklah segera kembali kepada Rabbnya. Lafaz رَبِّي sendiri memberikan isyarat bahawa Allah ialah Rabb yang dekat dengan hamba-Nya dalam konteks pemeliharaan, pengaturan dan pemberian rahmat. Janganlah syaitan menukar khauf menjadi putus asa. Takutlah kepada azab, tetapi berlarilah kepada Rabb yang mempunyai rahmat.
Di sinilah kedalaman hubungan antara الخوف dan الرجاء. Khauf berkata, “Jangan lakukan dosa.” Raja’ berkata, “Jangan berputus asa apabila engkau telah berdosa.” Khauf berkata, “Jaga dirimu daripada kemurkaan Allah.” Raja’ berkata, “Kembalilah kepada Allah apabila engkau tergelincir.” Khauf menghalang manusia daripada kesombongan. Raja’ menghalang manusia daripada keputusasaan. Kedua-duanya membawa manusia kepada ubudiyyah.
Tetapi ayat yang sedang dibahaskan memberikan penekanan khusus kepada khauf kerana konteksnya ialah ancaman kepada kaum musyrikin. Mereka sedang diajak meninggalkan syirik. Maka yang diperlukan ialah rasa gerun terhadap akibat penyimpangan. Seorang yang sudah biasa dengan syirik mungkin tidak terkesan jika hanya disebut bahawa tauhid itu benar. Dia perlu disedarkan bahawa syirik membawa akibat yang sangat berat. Maka Rasulullah SAW diperintahkan menyatakan bahawa baginda sendiri takut sekiranya berlaku penderhakaan.
Ayat ini juga membentuk sikap tawaduk dalam ilmu. Rasulullah SAW sendiri menyampaikan bahawa baginda ialah hamba yang tunduk kepada Allah. Maka seorang penuntut ilmu tidak boleh menjadikan ilmu sebagai sebab untuk merasa dirinya bebas daripada perintah Allah. Semakin banyak ilmu, semakin besar tanggungjawab. Semakin banyak seseorang mengetahui ayat ancaman, semakin besar tuntutan agar dia takut. Semakin banyak seseorang mengetahui tentang tauhid, semakin kuat tuntutan agar dia mentauhidkan Allah dalam amal. Semakin banyak mengetahui tentang sunnah, semakin kuat tuntutan agar dia mengikut Rasulullah SAW.
Seseorang yang benar-benar mengambil ayat ini akan memeriksa hubungan antara ilmu dan amal. Apakah ilmu yang dipelajari menyebabkan hati lebih takut kepada Allah? Apakah ilmu itu menyebabkan solat lebih khusyuk? Apakah ilmu itu menyebabkan lidah lebih terjaga? Apakah ilmu itu menyebabkan seseorang lebih cepat bertaubat? Apakah ilmu itu menyebabkan seseorang lebih berhati-hati ketika bercakap tentang hukum Allah? Jika tidak, maka seseorang perlu memperbaiki keadaan hatinya.
Lafaz إِنِّي أَخَافُ juga menunjukkan bahawa khauf bukan sesuatu yang perlu disembunyikan kerana malu. Ada manusia merasa bahawa jika dia mengaku takut kepada Allah, dia dianggap lemah. Sedangkan Rasulullah SAW sendiri diperintahkan mengucapkan pengakuan tersebut. Khauf ialah kemuliaan bagi hamba. Orang yang takut kepada Allah bukan lemah. Dia sedar siapa Rabbnya dan siapa dirinya. Dia sedar bahawa dirinya makhluk yang lemah dan Allah ialah Rabb Yang Maha Agung. Kesedaran tersebut merupakan hakikat ubudiyyah.
Lebih jauh lagi, khauf membebaskan manusia daripada perhambaan kepada manusia. Orang yang hanya takut manusia akan hidup mencari penerimaan manusia. Dia takut manusia marah, takut manusia mencela, takut manusia tidak memujinya, takut manusia meninggalkannya. Tetapi orang yang takut kepada Allah akan meletakkan penilaian Allah di atas penilaian manusia. Ini bukan bermaksud seseorang sengaja mencari permusuhan atau tidak peduli terhadap akhlak manusia. Sebaliknya, dia menjaga hubungan dengan manusia dalam perkara yang benar, tetapi tidak mengorbankan agama untuk mendapatkan keredaan manusia.
Ayat ini juga mengajar bahawa ancaman akhirat ialah ancaman yang benar, bukan sekadar alat psikologi. Al-Quran menyampaikan berita tentang hari akhirat sebagai perkara yang pasti. Maka manusia yang mengabaikannya sebenarnya sedang mengabaikan realiti yang akan dihadapinya. Orang yang paling bijak ialah orang yang mempersiapkan diri sebelum sampai hari tersebut. Apabila hari itu datang, tidak ada lagi peluang untuk menambah amal. Apa yang boleh dilakukan ialah menerima hasil daripada apa yang telah dilakukan di dunia.
Maka ayat قُلْ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ sepatutnya menjadi ayat yang sentiasa hidup dalam jiwa. Setiap kali hendak melakukan dosa, ingatlah إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي. Setiap kali hawa nafsu mengajak melanggar perintah Allah, ingatlah إِنِّي أَخَافُ. Setiap kali dunia membuat seseorang lupa akhirat, ingatlah عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ. Setiap kali seseorang merasa terlalu kuat, ingatlah bahawa dirinya hanyalah hamba. Setiap kali seseorang merasa terlalu aman, ingatlah bahawa Rasulullah SAW sendiri diperintahkan menyatakan khauf dalam bentuk pengandaian. Setiap kali seseorang hampir berputus asa selepas berdosa, ingatlah bahawa Allah menyebut rahmat-Nya dalam rangkaian ayat yang sama.
Akhirnya, inti yang sangat besar daripada ayat ini ialah bahawa seorang hamba tidak boleh memandang ringan hubungan antara dosa dan Rabbnya. Dosa bukan sekadar kesalahan terhadap peraturan; dosa ialah penderhakaan terhadap Rabb. Rabb ialah Pemilik, Penguasa dan Pentadbir. Oleh itu, apabila seorang hamba mengetahui bahawa dirinya akan kembali kepada Allah, dia perlu hidup dengan rasa takut yang membimbingnya kepada taat. Inilah yang ditunjukkan oleh Rasulullah SAW. Baginda diperintahkan menyatakan, قُلْ إِنِّي أَخَافُ, “Katakanlah: sesungguhnya aku takut.” Takut itu bukan kerana Allah zalim, bahkan kerana Allah Maha Adil dan hari pembalasan pasti berlaku. Takut itu bukan kerana rahmat Allah sempit, bahkan kerana manusia tidak boleh menggunakan keluasan rahmat sebagai alasan untuk sengaja menderhakai. Takut itu bukan kerana Rasulullah SAW meragui Allah, bahkan kerana baginda paling mengenal kebesaran Rabbnya. Takut itu bukan tanda kelemahan, bahkan tanda kesempurnaan ubudiyyah.
Maka semakin seseorang mengenal Allah, semakin dia menjaga dirinya daripada maksiat. Semakin seseorang mengetahui tentang hari akhirat, semakin dia berhati-hati terhadap amalnya. Semakin seseorang memahami bahawa Allah ialah Rabb, semakin kuat dia tunduk kepada perintah-Nya. Semakin seseorang memahami makna إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي, semakin dia sedar bahawa setiap dosa mempunyai hubungan dengan Rabb yang ditaatinya. Dan semakin seseorang memahami عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ, semakin dia sedar bahawa dunia bukan tempat terakhir dan bahawa manusia sedang menuju kepada suatu hari yang tidak dapat dielakkan.
Ayat ini akhirnya mengajar bahawa jalan keselamatan bermula dengan hati yang takut kepada Allah, tetapi khauf tersebut tidak berhenti pada perasaan. Ia mesti diterjemahkan menjadi ketaatan. Takut yang benar menyebabkan seseorang meninggalkan syirik, meninggalkan maksiat, menjaga kewajipan, menjauhi larangan, memperbanyak taubat, memperbaiki hati dan sentiasa memohon kepada Allah agar diselamatkan daripada azab-Nya. Jika khauf hanya menjadi perkataan di lidah tetapi tidak mengubah amal, maka maksud ayat belum benar-benar meresap ke dalam jiwa. Rasulullah SAW diperintahkan menyebut khauf itu untuk membina sikap ubudiyyah yang nyata.
Dengan demikian, قُلْ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ bukan sekadar pernyataan bahawa Rasulullah SAW takut kepada azab. Ia merupakan pengisytiharan bahawa seorang Rasul sendiri berdiri sebagai hamba di hadapan Rabbnya, tunduk kepada perintah-Nya, takut terhadap penderhakaan, menolak syirik, mengagungkan hari akhirat dan mengajar manusia bahawa keselamatan tidak dicapai dengan rasa aman yang palsu, tetapi dengan tauhid, ketaatan, khauf, taubat dan rahmat Allah. Syarat إِنْ عَصَيْتُ mengingatkan manusia tentang bahaya penderhakaan; lafaz رَبِّي mengingatkan tentang siapa yang didurhakai; lafaz أَخَافُ menghidupkan rasa khauf; lafaz عَذَابَ mengingatkan tentang akibat; lafaz يَوْمٍ mengarahkan pandangan kepada akhirat; dan lafaz عَظِيمٍ membesarkan di hadapan hati kedahsyatan hari tersebut. Apabila kesemua makna ini dihimpunkan, ayat tersebut menjadi satu binaan tauhid dan ubudiyyah yang sangat kuat: hamba mengenal Rabb, hamba takut kepada Rabb, hamba menjauhi penderhakaan kepada Rabb dan hamba bersiap menghadapi hari ketika seluruh makhluk akan kembali kepada Rabb mereka.
Maka hakikat yang perlu tertanam dalam hati daripada ayat ini ialah bahawa rasa takut kepada Allah bukan sekadar takut kepada azab, tetapi takut melakukan sesuatu yang menyebabkan seseorang berhak menerima azab. Seorang mukmin tidak menunggu azab untuk mengetahui bahawa dosa itu berbahaya. Dia mengetahui bahaya itu sebelum melakukan dosa, lalu dia berhenti. Jika dia tergelincir, dia segera kembali. Jika dia teringat kelemahan dirinya, dia memperbanyak istighfar. Jika dia melihat luasnya rahmat Allah, dia bersyukur dan tidak menyalahgunakannya. Jika dia membaca ancaman Allah, dia takut dan tidak merasa aman. Jika dia membaca janji Allah, dia berharap dan tidak berputus asa. Dan apabila dia membaca قُلْ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ, dia mengetahui bahawa jalan seorang hamba kepada keselamatan bukan dengan merasa dirinya sudah selamat, tetapi dengan terus berada dalam ubudiyyah kepada Allah sehingga datang kematian dalam keadaan mentauhidkan-Nya dan tunduk kepada-Nya.
asasa
https://draft.blogger.com/blog/post/edit/50065684574614780/7176921344318340994?hl=en
