Perbahasan Tentang Ayat 84 Dari Surah Az-Zukhruf وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ ... (Az-Zukhruf:84)
- Perbahasan Tentang Ayat 84 Dari Surah Az-Zukhruf وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ ... (Az-Zukhruf:84) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 84 Dari Surah Az-Zukhruf ... وَفِى ٱلْأَرْضِ إِلَٰهٌۚ ... (Az-Zukhruf:84) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 84 Dari Surah Az-Zukhruf ... وَهُوَ ٱلْحَكِيمُ ٱلْعَلِيمُ (Az-Zukhruf:84) / edit
وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ وَفِى ٱلْأَرْضِ إِلَٰهٌۚ وَهُوَ ٱلْحَكِيمُ ٱلْعَلِيمُ (Az-Zukhruf:84).
وَهُوَ ٱلَّذِي فِي ٱلسَّمَآءِ إِلَـٰهٌ وَفِي ٱلْأَرْضِ إِلَـٰهٌۚ وَهُوَ ٱلْحَكِيمُ ٱلْعَلِيمُ ﴿سورة الزخرف آية ٨٤﴾.
Perbahasan Tentang Ayat 84 Dari Surah Az-Zukhruf: وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ
Penyataan Allah Taala, وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ, merupakan salah satu daripada penyataan al-Quran yang sangat padat tetapi mengandungi perbahasan tauhid yang amat luas, kerana beberapa lafaz yang pendek dalam ayat ini menghimpunkan penetapan keesaan Allah, penetapan bahawa Allah ialah satu-satunya Tuhan yang berhak disembah, penegasan tentang hubungan Allah dengan seluruh alam, serta penggunaan lafaz فِي السَّمَاءِ yang perlu difahami dengan penuh ketelitian berdasarkan keseluruhan nas al-Quran dan al-Sunnah. Lafaz ini tidak boleh dipandang sebagai satu ayat yang berdiri terpisah daripada prinsip-prinsip tauhid yang lain, bahkan ia perlu dibaca dengan seluruh rangkaian nas yang menetapkan kesempurnaan Allah, keagungan-Nya, ketinggian-Nya, kekuasaan-Nya, keesaan-Nya, serta ketidakserupaan-Nya dengan makhluk. Apabila Allah menyatakan وَهُوَ ٱلَّذِى, maka lafaz هُوَ mengembalikan perhatian kepada Zat yang telah disebut dan dikenali melalui wahyu sebagai Allah, Tuhan yang menciptakan, memiliki, mentadbir dan menguasai seluruh alam. Kemudian datang lafaz ٱلَّذِى, iaitu kata nama penghubung yang mengikat sifat atau keterangan selepasnya kepada Zat tersebut. Maka susunan وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ bukanlah sekadar pemberitahuan bahawa terdapat satu tuhan di langit, tetapi penegasan bahawa Dia, Allah yang sebenar itu, ialah Tuhan yang disembah berkaitan dengan langit, dan Dia juga Tuhan yang disembah berkaitan dengan bumi. Perkara ini menjadi semakin jelas apabila ayat tersebut dibaca hingga sambungannya, namun fokus perbahasan tetap pada penyataan yang sedang dibincangkan, iaitu وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ. Perkataan إِلَٰهٌ pula merupakan lafaz yang sangat besar maknanya. Ia bukan semata-mata bermaksud “pencipta”, kerana orang-orang musyrik sendiri mengakui bahawa Allah ialah Pencipta. Ia bukan semata-mata bermaksud “penguasa”, kerana pengakuan bahawa Allah berkuasa tidak dengan sendirinya membatalkan syirik. Makna إِلَٰهٌ berkaitan dengan pihak yang disembah, yang ditujukan kepadanya segala bentuk ibadah, pengabdian, ketundukan dan penghinaan diri dalam bentuk ibadah. Oleh itu, penyataan ini membawa manusia kembali kepada persoalan paling asas dalam agama: siapakah yang benar-benar menjadi إِلَٰهٌ, iaitu siapa yang berhak menerima ibadah? Jawapannya ialah Allah. Bahkan Allah ialah Tuhan bagi langit dan Tuhan bagi bumi, bukan Tuhan yang berpecah-pecah mengikut tempat, bukan Tuhan bagi satu kelompok sahaja, dan bukan Tuhan yang mempunyai saingan dalam pemerintahan-Nya. Apabila lafaz فِي ٱلسَّمَآءِ datang di tengah penyataan tersebut, ia tidak boleh dibaca secara tergesa-gesa dengan membawa terus gambaran jasmani manusia kepada Allah. Allah tidak menyerupai makhluk, dan cara Zat Allah tidak boleh diukur dengan cara makhluk. Pada masa yang sama, lafaz wahyu juga tidak boleh dibuang begitu sahaja dengan alasan akal tidak dapat memahami hakikatnya. Kaedah yang lebih selamat ialah menetapkan apa yang Allah tetapkan untuk diri-Nya sebagaimana yang layak dengan keagungan-Nya, sambil menafikan bahawa sifat atau perbuatan Allah menyerupai sifat dan perbuatan makhluk. Inilah asas yang perlu dijaga sepanjang memahami penyataan وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ.
Allah Taala berfirman:
وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ وَفِى ٱلْأَرْضِ إِلَٰهٌ وَهُوَ ٱلْحَكِيمُ ٱلْعَلِيمُ
Maksudnya: “Dan Dialah yang menjadi Tuhan di langit dan Tuhan di bumi, dan Dialah Yang Maha Bijaksana, lagi Maha Mengetahui.”
Apabila diperhatikan secara teliti, struktur ayat ini sangat menarik kerana al-Quran tidak mengatakan bahawa Allah ialah “dua Tuhan”, satu bagi langit dan satu bagi bumi. Sebaliknya, Zat yang sama disebut sebagai إِلَٰهٌ di langit dan إِلَٰهٌ di bumi. Ini menunjukkan bahawa penyebutan langit dan bumi tidak bermaksud pembahagian ketuhanan, tetapi meliputi seluruh alam di bawah satu ketuhanan. Langit bukan wilayah yang mempunyai tuhan tertentu dan bumi pula wilayah yang mempunyai tuhan lain. Allah ialah Tuhan di langit dan Tuhan di bumi. Jika lafaz ini direnungkan dalam kerangka tauhid, ia memusnahkan seluruh asas pemikiran yang membahagikan kekuasaan ketuhanan kepada makhluk atau kepada entiti-entiti yang berlainan. Allah tidak mempunyai rakan kongsi dalam ketuhanan-Nya. Allah tidak menyerahkan sebahagian daripada alam kepada malaikat sehingga malaikat itu menjadi tuhan bagi bahagian tersebut. Allah tidak menyerahkan urusan tertentu kepada nabi sehingga nabi menjadi tempat ibadah. Allah tidak menyerahkan sebahagian kuasa ghaib kepada wali sehingga wali menjadi pihak yang diseru sebagai ilah. Semua makhluk berada di bawah ketuhanan Allah. Langit berada di bawah ketuhanan Allah. Bumi berada di bawah ketuhanan Allah. Apa yang berada di antara langit dan bumi juga berada di bawah ketuhanan Allah. Maka apabila lafaz فِي ٱلسَّمَآءِ disebut, ia tidak boleh dipisahkan daripada lafaz إِلَٰهٌ yang mengikutinya. Fokus ayat ialah ketuhanan Allah, bukan penciptaan satu gambaran fizikal tentang tempat bagi Allah. Inilah perkara yang amat penting untuk difahami kerana sebahagian kekeliruan berlaku apabila manusia melihat perkataan فِي lalu terus memindahkan penggunaan فِي dalam bahasa manusia kepada Zat Allah tanpa mengambil kira bahawa Allah tidak menyerupai makhluk. Dalam bahasa Arab, فِي mempunyai pelbagai penggunaan dan tidak semestinya setiap kali ia digunakan membawa makna sesuatu benda berada di dalam sesuatu benda secara fizikal. Al-Quran sendiri menggunakan struktur فِي dengan pelbagai makna menurut konteks. Oleh itu, tidak wajar menjadikan satu kemungkinan penggunaan bahasa sebagai satu-satunya kemungkinan makna, apatah lagi apabila makna tersebut membawa kepada gambaran bahawa Allah merupakan sesuatu yang dikelilingi oleh makhluk atau terkandung dalam sesuatu yang lebih besar daripada-Nya. Allah ialah Pencipta langit, maka langit bukanlah bekas yang mencakupi Allah. Allah ialah Pencipta tempat, maka tempat bukanlah sesuatu yang membatasi Allah seperti makhluk dibatasi oleh tempat. Namun apabila Allah sendiri menyebut lafaz yang berkaitan dengan langit, seorang mukmin menetapkan nas itu dengan penuh penghormatan, tidak menafikannya, tidak menggambarkan kaifiyatnya, dan tidak menyerupakan Allah dengan makhluk.
Perkataan وَهُوَ pada permulaan penyataan juga mempunyai nilai tauhid yang sangat besar. Allah tidak berkata dengan struktur yang membiarkan manusia mencari-cari siapa Tuhan yang dimaksudkan. هُوَ menunjukkan Zat yang telah diketahui melalui rangkaian wahyu. “Dan Dialah...” Seolah-olah perhatian manusia dikembalikan kepada Zat yang satu itu. Tidak ada pertukaran daripada satu tuhan kepada tuhan yang lain. Tidak ada dua ketuhanan. Tidak ada pembahagian hak ibadah. Tidak ada pengkhususan Tuhan bagi bangsa tertentu. Tidak ada Tuhan bagi langit dan Tuhan lain bagi bumi. Allah ialah Dia yang satu itu. Maka هُوَ mengandungi isyarat kepada pengkhususan dan pengenalan terhadap Zat yang dibicarakan. Apabila ia disusuli dengan ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ, perhatian manusia tidak diarahkan kepada langit sebagai objek penyembahan, tetapi kepada Allah sebagai Tuhan yang disebut berkaitan dengan langit. Ini sangat penting kerana manusia mempunyai kecenderungan untuk terikat dengan objek yang dapat dilihat. Apabila al-Quran menyebut langit, manusia mungkin memandang langit. Tetapi langit bukan Tuhan. Apabila al-Quran menyebut Arasy, Arasy bukan Tuhan. Apabila al-Quran menyebut malaikat, malaikat bukan Tuhan. Apabila al-Quran menyebut sesuatu yang agung dalam alam ghaib, semuanya tetap makhluk. Yang menjadi إِلَٰهٌ hanyalah Allah. Maka ayat ini mendidik hati supaya tidak berhenti pada makhluk ketika wahyu menyebut sesuatu yang berkaitan dengan alam ghaib. Langit hanyalah makhluk. Tetapi Allah ialah Tuhan langit. Bumi hanyalah makhluk. Tetapi Allah ialah Tuhan bumi. Malaikat hanyalah makhluk. Tetapi Allah ialah Tuhan yang menciptakan dan menguasai malaikat. Arasy ialah makhluk yang sangat besar. Tetapi Allah ialah Tuhan Arasy. Oleh sebab itu, makna وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ harus membawa hati kepada Allah, bukan kepada langit. Jika seseorang berhenti pada langit, dia telah tersalah arah. Jika seseorang menjadikan langit sebagai tempat yang mengandungi Tuhan secara fizikal seperti bekas mengandungi benda, dia telah membawa kaedah makhluk kepada Allah. Jika seseorang pula menolak lafaz فِي ٱلسَّمَآءِ semata-mata kerana tidak mahu berhadapan dengan perbahasan sifat, dia juga telah mengambil sikap yang tidak seimbang terhadap wahyu. Jalan yang selamat ialah mengimani lafaz sebagaimana datang, memahami makna bahasa berdasarkan konteks, dan menyerahkan hakikat serta kaifiyat yang tidak diketahui kepada Allah, sambil berpegang teguh bahawa لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ.
Allah Taala berfirman:
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْبَصِيرُ
Maksudnya: “Tidak ada sesuatu pun yang sebanding dengan-Nya, dan Dialah Yang Maha Mendengar, lagi Maha Melihat.”
Penyataan ini sangat penting apabila membicarakan وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ, kerana kaedah memahami sifat-sifat Allah tidak boleh dipisahkan daripada prinsip bahawa Allah tidak menyerupai makhluk. Allah boleh memberitahu manusia tentang diri-Nya dengan lafaz yang manusia fahami dari segi asal bahasa, tetapi manusia tidak mengetahui kaifiyat Zat dan sifat Allah sebagaimana mereka mengetahui kaifiyat makhluk. Manusia tahu apa yang dimaksudkan dengan mendengar, melihat, mengetahui, berkuasa dan berbicara dari sudut asal makna, tetapi apabila sifat-sifat tersebut dinisbahkan kepada Allah, kaifiyatnya tidak boleh disamakan dengan makhluk. Begitu juga dengan lafaz yang berkaitan dengan langit. Kita tidak perlu mencipta satu gambaran imaginasi tentang Allah untuk mengimani nas tersebut. Kita juga tidak perlu menafikan nas tersebut untuk menjaga kesucian Allah. Kesucian Allah dijaga dengan prinsip لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ, manakala nas dijaga dengan tidak menolak apa yang Allah nyatakan. Dua prinsip ini tidak bercanggah. Bahkan kedua-duanya saling melindungi antara satu sama lain. Jika hanya menetapkan lafaz tanpa menafikan persamaan dengan makhluk, seseorang boleh terjerumus kepada tashbih. Jika hanya menafikan persamaan dengan makhluk sehingga menolak lafaz yang sahih, seseorang boleh terjerumus kepada ta‘til. Al-Quran mengajar kedua-duanya serentak: Allah disifatkan dengan apa yang layak bagi-Nya, dan Allah tidak disamakan dengan makhluk. Maka apabila disebut فِي ٱلسَّمَآءِ, kita tidak mengatakan Allah berada di dalam langit seperti manusia berada di dalam rumah. Kita juga tidak mengatakan bahawa langit mengelilingi Allah. Sebaliknya, kita menetapkan apa yang dinyatakan wahyu dengan keyakinan bahawa Allah tidak menyerupai sesuatu pun. Perbezaan ini bukan permainan istilah, tetapi perbezaan antara tauhid dengan tashbih. Makhluk memerlukan tempat. Allah tidak dicipta dan tidak memerlukan sesuatu daripada ciptaan-Nya. Makhluk berada di bawah hukum ruang dan masa. Allah ialah Pencipta ruang dan masa. Makhluk berubah, berpindah dan mempunyai ukuran. Allah tidak boleh disamakan dengan makhluk yang mempunyai ukuran. Oleh itu, memahami lafaz فِي ٱلسَّمَآءِ mesti sentiasa berada dalam lingkungan tauhid, bukan dalam lingkungan imaginasi fizikal.
Perkataan السَّمَاءِ sendiri juga perlu diperhatikan dengan teliti. Dalam bahasa Arab, السَّمَاء berasal daripada makna yang berkaitan dengan sesuatu yang tinggi atau berada di atas, dan penggunaannya dalam al-Quran merangkumi konteks yang berbeza. Dalam banyak ayat, langit disebut sebagai makhluk Allah yang tinggi dan besar. Langit mempunyai kedudukan yang tinggi berbanding bumi dari perspektif makhluk. Maka apabila al-Quran menyebut فِي ٱلسَّمَآءِ, ia membawa manusia kepada satu medan makna yang berkaitan dengan ketinggian dan alam atas, bukan kepada satu gambaran bahawa Allah ialah benda yang terperangkap dalam ruang fizikal. Ini juga berkaitan dengan bagaimana manusia secara semula jadi memahami keagungan. Apabila manusia memandang ke atas, dia melihat keluasan yang tidak mampu dikuasainya. Langit membangkitkan rasa kecilnya manusia dan kebesaran Pencipta. Tetapi kebesaran Allah tidak bergantung kepada saiz langit. Allah bukan besar kerana langit besar. Sebaliknya, langit besar kerana Allah yang menciptakannya Maha Besar. Langit tidak menambah kesempurnaan Allah. Bumi tidak mengurangkan kesempurnaan Allah. Arasy tidak menanggung Allah seperti makhluk menanggung sesuatu. Bahkan semua makhluk memerlukan Allah, sedangkan Allah tidak memerlukan makhluk. Inilah makna tauhid yang mesti mengiringi penyataan tersebut. Apabila seseorang membaca وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ, dia sepatutnya melihat bahawa seluruh makhluk yang berada di langit dan bumi tidak mempunyai hak ketuhanan. Semua tunduk kepada Allah. Semua bergantung kepada Allah. Semua akan kembali kepada Allah. Semua adalah milik Allah. Maka lafaz إِلَٰهٌ menjadi pusat makna penyataan tersebut. فِي ٱلسَّمَآءِ menerangkan konteks penyebutan ketuhanan itu, tetapi إِلَٰهٌ menetapkan siapakah yang berhak disembah. Allah tidak menjadi ilah kerana berada di langit. Allah ialah ilah kerana Dia Allah, Pencipta, Pemilik dan Tuhan seluruh makhluk. Kedudukan lafaz dalam ayat juga mengajar manusia bahawa persoalan terbesar bukan “di manakah Tuhan seperti mencari benda?”, tetapi “siapakah yang benar-benar menjadi Tuhan dan berhak disembah?” Apabila soalan itu dijawab dengan benar, maka seluruh bentuk syirik akan runtuh. Tidak ada malaikat yang menjadi ilah. Tidak ada nabi yang menjadi ilah. Tidak ada wali yang menjadi ilah. Tidak ada kubur yang menjadi ilah. Tidak ada bintang yang menjadi ilah. Tidak ada kuasa alam yang menjadi ilah. Tidak ada hawa nafsu yang layak menjadi ilah. Allah sahaja yang menjadi إِلَٰهٌ.
Lafaz إِلَٰهٌ perlu diperincikan kerana ia merupakan jantung tauhid dalam penyataan ini. Ramai manusia mengakui Allah sebagai Pencipta tetapi belum memahami implikasi pengakuan tersebut terhadap ibadah. Orang-orang musyrik Arab dahulu bukan semuanya menafikan kewujudan Allah. Mereka mengakui Allah sebagai Pencipta langit dan bumi, tetapi mereka menjadikan perantara-perantara dalam ibadah. Oleh itu, al-Quran tidak memadai dengan sekadar bertanya siapakah yang menciptakan langit dan bumi, tetapi ia membawa manusia kepada persoalan siapakah yang berhak disembah. Inilah beza antara pengakuan terhadap rububiyyah dengan pengabdian yang benar-benar mentauhidkan uluhiyyah. Dalam penyataan وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ, Allah tidak sekadar disebut sebagai pencipta langit, bahkan sebagai إِلَٰهٌ. Ertinya, langit sendiri menjadi medan yang menunjukkan ketuhanan Allah, bukan ketuhanan makhluk. Apa sahaja yang berada di langit adalah hamba Allah. Malaikat ialah hamba Allah. Jibril ialah hamba Allah. Mikail ialah hamba Allah. Israfil ialah hamba Allah. Arasy ialah makhluk Allah. Kursi ialah makhluk Allah. Langit ialah makhluk Allah. Maka tiada satu pun daripada semua itu mempunyai hak menerima ibadah. Jika manusia mengangkat makhluk kepada kedudukan إِلَٰهٌ, maka dia telah memindahkan hak Allah kepada selain Allah. Inilah sebabnya lafaz إِلَٰهٌ tidak boleh dipandang sebagai sekadar kata nama biasa. Ia merupakan pengisytiharan tauhid. Allah ialah satu-satunya Tuhan. Bahkan jika seseorang mengakui semua nama dan sifat Allah tetapi masih memberikan ibadah kepada selain Allah, masalah tauhidnya belum selesai. Dia mungkin mengakui Allah sebagai Tuhan pencipta tetapi menyekutukan-Nya dalam ibadah. Oleh itu, penyataan ini menuntut agar hati, lidah, tubuh, doa, takut, harap, tawakal, isti‘anah, nazar, penyembelihan dan seluruh ibadah ditujukan kepada Allah semata-mata. Lafaz إِلَٰهٌ memusnahkan pemikiran bahawa terdapat makhluk tertentu yang mempunyai bahagian daripada ketuhanan. Tidak ada makhluk yang berkongsi uluhiyyah dengan Allah. Tidak ada wali yang menjadi “tuhan kecil”. Tidak ada malaikat yang mempunyai kuasa ketuhanan. Tidak ada nabi yang mempunyai hak menerima ibadah. Semua makhluk, walaupun paling mulia, tetap hamba. Kemuliaan makhluk tidak mengubah statusnya sebagai makhluk. Nabi Muhammad SAW ialah makhluk paling mulia dan Rasul paling agung, tetapi baginda tetap hamba Allah. Justeru, lafaz إِلَٰهٌ memelihara garis pemisah antara Khaliq dengan makhluk. Allah ialah Tuhan; selain Allah ialah hamba.
Allah Taala berfirman:
ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَٱعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ
Maksudnya: “Yang demikian itu ialah Allah, Tuhan kamu; tiada Tuhan melainkan Dia, Pencipta segala sesuatu; maka sembahlah Dia, dan Dia adalah Pemelihara segala sesuatu.”
Ayat ini membantu menerangkan mengapa إِلَٰهٌ tidak boleh dipisahkan daripada ibadah. Allah ialah Pencipta segala sesuatu, lalu kesimpulan yang benar ialah فَٱعْبُدُوهُ, maka sembahlah Dia. Oleh itu, apabila penyataan Az-Zukhruf menyebut إِلَٰهٌ, ia membawa makna yang lebih dalam daripada sekadar “Tuhan” dalam pengertian umum. Ia menunjuk kepada satu-satunya Zat yang mempunyai hak mutlak untuk disembah. Maka apabila seseorang mengatakan bahawa dia mengakui Allah sebagai Tuhan tetapi menyeru selain Allah dalam perkara ibadah yang khusus kepada-Nya, terdapat percanggahan pada pengertian إِلَٰهٌ yang dituntut oleh al-Quran. Demikian juga apabila seseorang menjadikan selain Allah sebagai tempat bergantung secara ibadah, meminta perkara ghaib yang hanya Allah mampu berikan, atau memberikan bentuk pengabdian yang menjadi hak Allah kepada makhluk, dia telah gagal memahami keluasan makna إِلَٰهٌ. Tauhid bukan sekadar mengakui bahawa Allah menciptakan alam. Tauhid juga bermaksud mengkhususkan Allah dalam segala ibadah. Inilah sebabnya ayat-ayat tauhid dalam al-Quran sentiasa menghubungkan pengakuan tentang Allah dengan tuntutan ibadah kepada-Nya. Allah ialah Tuhan di langit dan bumi, maka ibadah juga hanya kepada-Nya. Allah ialah Pencipta, maka ibadah hanya kepada-Nya. Allah ialah Pemilik, maka ibadah hanya kepada-Nya. Allah ialah Yang Maha Mengetahui, maka manusia tidak perlu menjadikan makhluk sebagai pengantara ibadah. Allah ialah Yang Maha Berkuasa, maka hati tidak boleh tunduk kepada makhluk dengan ketundukan ibadah. Apabila makna ini masuk ke dalam hati, manusia akan bebas daripada perhambaan kepada selain Allah. Dia tidak lagi memandang makhluk sebagai pemilik mutlak manfaat dan mudarat. Dia tidak lagi menganggap manusia tertentu mempunyai kuasa ghaib yang berdiri sendiri. Dia mengetahui bahawa segala sesuatu berada di bawah kehendak dan qudrat Allah. Inilah kesan إِلَٰهٌ terhadap hati seorang mukmin.
Penyataan وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ juga sangat penting dalam membina pandangan Islam terhadap alam. Alam bukan Tuhan. Alam bukan sebahagian daripada Tuhan. Alam bukan tempat Tuhan menjelma. Alam bukan tubuh Tuhan. Alam bukan serpihan daripada Zat Tuhan. Alam ialah ciptaan Allah. Langit ialah ciptaan Allah. Bumi ialah ciptaan Allah. Apabila al-Quran menyebut Allah berkaitan dengan langit, ia tidak menjadikan langit sebagai sebahagian daripada ketuhanan. Bahkan ia membezakan antara Tuhan dengan tempat yang diciptakan. Ini membatalkan fahaman yang membawa kepada hulul atau penyatuan Tuhan dengan makhluk. Allah tidak menjadi langit. Allah tidak menjadi bumi. Allah tidak masuk ke dalam makhluk. Makhluk tidak menjadi sebahagian daripada Zat Allah. Zat Allah tidak bercampur dengan makhluk. Dalam masa yang sama, kita tidak boleh membina pemahaman bahawa kerana Allah tidak bercampur dengan makhluk maka Allah tidak mempunyai sifat-sifat yang disebut oleh wahyu. Allah mengetahui makhluk-Nya. Allah melihat makhluk-Nya. Allah mendengar makhluk-Nya. Allah berkuasa atas makhluk-Nya. Allah berkata-kata dengan siapa yang Dia kehendaki. Allah turun sebagaimana yang datang dalam hadis sahih dengan cara yang layak bagi-Nya. Allah tinggi sebagaimana yang dinyatakan oleh nas. Tetapi semua ini tidak membawa kepada persamaan antara Allah dengan makhluk. Inilah keseimbangan yang perlu dijaga. Jika seseorang mengatakan Allah seperti makhluk kerana memahami lafaz secara fizikal, itu salah. Jika seseorang menafikan lafaz kerana takut kepada tashbih, itu juga bukan cara yang tepat untuk memahami wahyu. Yang benar ialah menerima wahyu dan menafikan persamaan. Prinsipnya ialah apa yang Allah khabarkan tentang diri-Nya diterima kerana Allah lebih mengetahui tentang diri-Nya daripada semua makhluk. Apa yang Rasulullah SAW khabarkan tentang Allah diterima kerana baginda adalah Rasul yang menerima wahyu. Kaifiyatnya tidak direka. Gambaran fizikalnya tidak dibayangkan. Allah tidak disamakan dengan makhluk. Maka penyataan فِي ٱلسَّمَآءِ tidak boleh dijadikan alasan untuk mengatakan bahawa Allah berada dalam sesuatu seperti makhluk berada dalam bekas, dan tidak boleh pula dijadikan alasan untuk menolak nas dengan mengatakan bahawa lafaz tersebut tidak mempunyai apa-apa makna.
Allah Taala berfirman:
وَهُوَ ٱلْعَلِىُّ ٱلْعَظِيمُ
Maksudnya: “Dan Dialah Yang Maha Tinggi, lagi Maha Agung.”
Lafaz ٱلْعَلِىُّ membantu menunjukkan bahawa konsep ketinggian dalam nas bukan sesuatu yang boleh diketepikan daripada pembicaraan tentang Allah. Allah ialah Yang Maha Tinggi. Namun ketinggian Allah tidak boleh dibayangkan dengan ukuran makhluk. Ketinggian Allah tidak bermaksud seperti sebuah bangunan yang lebih tinggi daripada bangunan lain. Allah tidak mempunyai ukuran seperti makhluk. Apabila al-Quran dan al-Sunnah menyebut ketinggian Allah, ia diterima sebagai sifat yang layak bagi-Nya. Demikianlah apabila disebut lafaz yang berkaitan dengan langit. Ketinggian dan keagungan Allah tidak boleh diterjemahkan kepada bentuk fizikal yang terbatas. Allah tidak menjadi tinggi kerana ada sesuatu di bawah-Nya yang boleh mengukur ketinggian-Nya. Bahkan semua ukuran adalah makhluk dan Allah ialah Pencipta ukuran. Maka seorang mukmin perlu membezakan antara makna dengan kaifiyat. Makna lafaz dapat difahami pada kadar yang ditunjukkan oleh bahasa dan wahyu, tetapi kaifiyat sifat Allah tidak diketahui. Misalnya, kita memahami bahawa Allah Maha Mengetahui, tetapi kita tidak mengetahui bagaimana ilmu Allah. Kita memahami bahawa Allah Maha Mendengar, tetapi pendengaran Allah tidak seperti pendengaran makhluk. Kita memahami bahawa Allah Maha Melihat, tetapi penglihatan Allah tidak seperti penglihatan makhluk. Begitu juga dalam memahami ketinggian dan nas yang berkaitan dengan langit. Kita tidak mengubahnya menjadi bentuk yang menyerupai makhluk. Inilah perbezaan penting antara tafwidh al-kaifiyyah dengan menafikan makna. Menyerahkan kaifiyat kepada Allah tidak bererti menolak makna lafaz. Jika seseorang berkata, “Aku tidak tahu bagaimana sifat Allah,” itu suatu perkara yang benar. Tetapi jika seseorang berkata, “Oleh sebab aku tidak tahu bagaimana, maka lafaz tersebut tidak mempunyai makna,” maka dia telah mencampurkan dua perkara yang berbeza. Bahasa mempunyai makna, sedangkan kaifiyat sifat Allah berada di luar pengetahuan manusia. Inilah kaedah yang sangat berguna dalam memahami penyataan وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ.
Dalam perbahasan ini, perlu juga diperhatikan bahawa penggunaan lafaz فِي dalam bahasa Arab tidak semestinya terbatas kepada makna “di dalam” secara fizikal. Bahasa Arab sangat luas dan konteks menentukan makna. Bahkan al-Quran sendiri menggunakan فِي dalam pelbagai bentuk yang tidak semuanya boleh difahami sebagai bekas fizikal. Maka seseorang yang terus menetapkan bahawa فِي ٱلسَّمَآءِ mesti bermaksud “Allah berada di dalam langit sebagai sesuatu yang dikelilingi langit” sebenarnya telah menyempitkan keluasan bahasa Arab. Pada masa yang sama, seseorang yang terus mengatakan bahawa فِي ٱلسَّمَآءِ tidak boleh membawa apa-apa makna berkaitan ketinggian atau alam atas kerana takut menyerupakan Allah juga telah menyempitkan nas. Yang perlu dilakukan ialah melihat keseluruhan penggunaan bahasa dan keseluruhan dalil tentang Allah. Al-Quran mengajar bahawa Allah tidak serupa dengan makhluk. Al-Quran juga menyebut ketinggian Allah. Al-Quran menyebut bahawa Allah berada di atas hamba-hamba-Nya dalam firman-Nya:
وَهُوَ ٱلْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَهُوَ ٱلْحَكِيمُ ٱلْخَبِيرُ
Maksudnya: “Dan Dialah Yang Berkuasa mengatasi hamba-hamba-Nya, dan Dialah Yang Maha Bijaksana, lagi Maha Mengetahui.”
Lafaz فَوْقَ dalam ayat ini menunjukkan konsep ketinggian dan kekuasaan, tetapi ia tidak boleh dipahami sebagai ukuran fizikal yang menyerupai makhluk. Demikian juga apabila kita membaca فِي ٱلسَّمَآءِ, kita perlu membacanya dalam kerangka seluruh wahyu. Allah ialah Tuhan di langit. Allah juga Tuhan di bumi. Allah bukan Tuhan yang terpisah menjadi dua. Allah tidak menjadi sebahagian daripada alam. Allah tidak berada di dalam ciptaan seperti makhluk berada dalam ciptaan. Allah tidak memerlukan langit. Bahkan langit memerlukan Allah. Bumi memerlukan Allah. Semua makhluk memerlukan Allah. Maka jika seseorang memahami lafaz فِي dengan makna yang menjadikan Allah memerlukan tempat, dia telah memasukkan sifat makhluk kepada Allah. Tetapi jika seseorang memahami lafaz tersebut sebagai nas yang menunjukkan ketuhanan Allah berkaitan dengan langit tanpa membayangkan kaifiyat, maka dia telah menjaga kedua-dua sisi: menerima wahyu dan mensucikan Allah daripada persamaan dengan makhluk.
Perkara ini menjadi lebih jelas apabila kita membezakan antara Zat Allah dengan makhluk yang Allah ciptakan. Tempat ialah makhluk. Masa ialah makhluk. Arah dalam pengertian ukuran dan ruang yang terhad adalah berkaitan dengan makhluk. Allah bukan makhluk. Oleh itu, Allah tidak boleh dihukum dengan hukum yang sama seperti makhluk. Makhluk berada dalam ruang kerana ia diciptakan dengan ukuran tertentu. Allah menciptakan ruang. Makhluk berubah daripada satu keadaan kepada keadaan yang lain. Allah tidak boleh disamakan dengan perubahan makhluk. Makhluk mempunyai batas. Allah tidak dibatasi oleh makhluk. Makhluk memerlukan sesuatu di luar dirinya. Allah Maha Kaya daripada seluruh alam. Maka apabila seseorang bertanya, “Jika Allah di langit, adakah langit mengelilingi Allah?”, soalan tersebut sudah dibina atas analogi makhluk. Nas tidak memerintahkan kita membayangkan Allah seperti objek yang mempunyai isipadu dan dikelilingi oleh ruang. Bahkan Allah tidak boleh dibayangkan. Namun tidak boleh dibayangkan bukan bererti tidak boleh diimani. Manusia beriman kepada Allah walaupun tidak pernah melihat Zat-Nya di dunia. Manusia beriman bahawa Allah Maha Mendengar tanpa membayangkan alat pendengaran. Manusia beriman bahawa Allah Maha Melihat tanpa membayangkan mata seperti mata makhluk. Manusia beriman bahawa Allah Maha Mengetahui tanpa membayangkan proses mental seperti manusia. Maka demikian juga nas yang berkaitan dengan langit. Kaifiyatnya bukan milik kita. Hakikatnya tidak boleh disamakan dengan makhluk. Tetapi lafaz wahyu tetap benar. Allah ialah Tuhan di langit. Allah ialah Tuhan di bumi. Tiada Tuhan selain Allah.
Penyataan ini juga perlu difahami dalam hubungan dengan kesalahan manusia yang menjadikan makhluk sebagai pengantara ketuhanan. Apabila manusia membaca وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ, dia sepatutnya memahami bahawa semua yang berada di langit adalah di bawah pemerintahan Allah. Maka tidak boleh ada keyakinan bahawa malaikat mempunyai bahagian ketuhanan yang berdiri sendiri. Malaikat boleh menjadi sebab dalam pelaksanaan perintah Allah, tetapi malaikat bukan ilah. Jibril membawa wahyu kerana Allah memerintahkannya, bukan kerana Jibril mempunyai kuasa ketuhanan. Malaikat maut mencabut nyawa kerana Allah memerintahkannya, bukan kerana malaikat maut memiliki kuasa mutlak secara bebas. Para nabi menyampaikan risalah kerana Allah memilih dan mengutus mereka, bukan kerana mereka mempunyai sifat ketuhanan. Para wali, orang soleh dan orang yang mempunyai kedudukan tinggi di sisi manusia tetap hamba Allah. Tidak seorang pun daripada mereka berubah menjadi إِلَٰهٌ. Maka ayat ini membina satu pemisah yang sangat jelas: antara Tuhan dan hamba, antara Khaliq dan makhluk, antara ibadah dan penghormatan, antara doa kepada Allah dengan meminta sesuatu kepada makhluk dalam perkara yang hanya Allah mampu lakukan. Penghormatan kepada manusia boleh dibenarkan dalam bentuk yang syarak benarkan, tetapi penghormatan tidak boleh berubah menjadi ibadah. Nabi dihormati tetapi tidak disembah. Orang soleh dihormati tetapi tidak disembah. Malaikat dihormati tetapi tidak disembah. Kubur boleh diziarahi dengan adab yang disyariatkan tetapi tidak disembah. Kaabah dihormati tetapi tidak disembah. Bahkan apabila seorang Muslim menghadap Kaabah dalam solat, dia tidak menyembah Kaabah. Dia menyembah Allah. Ini menunjukkan bahawa arah bukan objek ibadah. Yang disembah ialah Allah. Demikian juga apabila al-Quran menyebut السَّمَاءِ, langit bukan objek ibadah. Yang disembah ialah Allah. Maka lafaz إِلَٰهٌ sentiasa perlu dikekalkan sebagai pusat tauhid.
Allah Taala berfirman:
وَقَالَ ٱللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلَٰهَيْنِ ٱثْنَيْنِ إِنَّمَا هُوَ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ فَإِيَّٰىَ فَٱرْهَبُونِ
Maksudnya: “Dan Allah berfirman: Janganlah kamu mengambil dua Tuhan. Sesungguhnya Dia hanyalah Tuhan Yang Esa. Maka kepada-Ku sahaja hendaklah kamu takut.”
Ayat ini sangat dekat dengan makna إِلَٰهٌ dalam penyataan yang sedang dibincangkan. إِلَٰهٌ ialah satu, bukan dua. Allah tidak berkongsi ketuhanan dengan sesiapa. Tidak ada dua pusat ketuhanan. Tidak ada satu Tuhan di langit dan satu Tuhan di bumi. Tidak ada satu Tuhan bagi urusan tertentu dan Tuhan lain bagi urusan yang lain. Bahkan apabila ayat Az-Zukhruf menyebut فِي ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ وَفِي ٱلْأَرْضِ إِلَٰهٌ, pengulangan lafaz إِلَٰهٌ bukan bermaksud terdapat dua ilah. Ia menunjukkan bahawa Allah adalah Tuhan di kedua-dua tempat dan seluruh alam. Jika manusia benar-benar memahami perkara ini, banyak kekeliruan akidah akan hilang. Dia tidak akan membahagikan kehidupan kepada “urusan agama milik Allah” dan “urusan ghaib milik makhluk tertentu”. Dia tidak akan memberikan kuasa ketuhanan kepada benda-benda yang diciptakan. Dia akan mengetahui bahawa seluruh kehidupan berada di bawah kekuasaan Allah. Rezeki daripada Allah. Hidup dan mati daripada Allah. Hidayah daripada Allah. Kesembuhan daripada Allah. Manfaat dan mudarat berlaku dengan izin Allah. Namun ini tidak bermaksud manusia menolak sebab-sebab yang Allah jadikan. Berubat ialah sebab. Bekerja ialah sebab. Makan ialah sebab. Belajar ialah sebab. Tetapi sebab bukan ilah. Doktor bukan ilah. Ubat bukan ilah. Wang bukan ilah. Manusia bukan ilah. Sebab tidak mempunyai kuasa mutlak yang berdiri sendiri. Semuanya berada di bawah Allah. Inilah tauhid yang melahirkan pergantungan hati yang benar.
Penyataan وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ juga mengajar bahawa ketuhanan Allah bersifat menyeluruh. Allah bukan hanya Tuhan bagi orang Islam. Allah ialah Tuhan bagi seluruh makhluk. Namun tidak semua makhluk beribadah kepada-Nya dengan ketaatan yang sama. Manusia diberikan pilihan dan diuji. Ada yang beriman dan ada yang kufur. Ada yang taat dan ada yang derhaka. Tetapi semua berada di bawah rububiyyah Allah. Bahkan orang yang kufur pun tidak keluar daripada kekuasaan Allah. Dia tidak menjadi bebas daripada pemerintahan Allah hanya kerana dia menolak Allah. Dia tetap hidup dengan rezeki Allah, bernafas dengan udara yang Allah ciptakan, berjalan di atas bumi Allah, menggunakan anggota yang Allah berikan dan akan kembali kepada Allah. Ini menunjukkan betapa luasnya makna ketuhanan Allah. Ketuhanan bukan sekadar sesuatu yang manusia pilih untuk akui. Ia hakikat yang meliputi seluruh kewujudan. Manusia boleh menolak dengan lidah, tetapi dia tidak boleh keluar daripada pemerintahan Allah. Maka إِلَٰهٌ dalam ayat ini mengembalikan manusia kepada hakikat bahawa Allah ialah Tuhan secara mutlak. Jika seluruh alam milik Allah, maka manusia tidak sepatutnya memperhambakan dirinya kepada selain Allah. Inilah kebebasan sebenar seorang mukmin. Orang yang hanya menyembah Allah tidak bermaksud dia tidak menghormati manusia. Bahkan dia dapat menghormati manusia tanpa mengangkat manusia kepada kedudukan Tuhan. Dia dapat mencintai manusia tanpa menyembah manusia. Dia dapat mentaati manusia dalam perkara yang benar tanpa memberikan ketaatan mutlak yang hanya milik Allah. Dia dapat menghormati guru tanpa menganggap guru mempunyai kuasa ghaib. Dia dapat mencintai ibu bapa tanpa menjadikan mereka sumber hukum agama yang mengatasi wahyu. Dia dapat menghormati pemimpin tanpa memberikan kepadanya sifat ketuhanan. Semuanya kembali kepada إِلَٰهٌ: hanya Allah yang menjadi Tuhan.
Satu lagi perkara penting ialah membezakan antara kehadiran Allah dengan ilmu Allah dan persoalan ketinggian Allah. Dalam al-Quran, Allah menyebut kebersamaan-Nya dengan makhluk dalam bentuk yang layak bagi-Nya, dan kebersamaan itu tidak semestinya bermaksud Allah bercampur dengan makhluk secara fizikal. Allah mengetahui segala sesuatu. Tiada sesuatu pun tersembunyi daripada-Nya. Jika seorang manusia berada di tempat yang paling jauh sekalipun, Allah mengetahuinya. Jika seseorang menyembunyikan sesuatu dalam hati, Allah mengetahuinya. Jika seseorang bercakap perlahan, Allah mendengarnya. Jika seseorang berbisik, Allah mendengarnya. Jika seseorang berada di dalam kegelapan, Allah melihatnya. Maka apabila kita memahami فِي ٱلسَّمَآءِ, kita tidak boleh menjadikannya bertentangan dengan kesempurnaan ilmu Allah terhadap bumi. Allah tidak menjadi kurang dekat dari sudut ilmu hanya kerana nas menyebut ketinggian. Allah tidak perlu turun ke bumi secara fizikal untuk mengetahui keadaan manusia. Allah tidak perlu masuk ke dalam hati manusia untuk mengetahui isi hati. Ilmu Allah meliputi segala sesuatu. Ini menunjukkan bahawa sifat-sifat Allah tidak boleh difahami dengan ukuran manusia. Manusia hanya mengetahui sesuatu apabila sesuatu itu dekat atau apabila dia mendapat maklumat. Allah tidak begitu. Allah mengetahui segala sesuatu tanpa memerlukan alat, perantaraan atau proses seperti makhluk. Maka فِي ٱلسَّمَآءِ tidak boleh digunakan untuk menafikan bahawa Allah mengetahui apa yang berlaku di bumi. Allah ialah Tuhan di langit dan bumi. Pengetahuan-Nya meliputi langit dan bumi. Kekuasaan-Nya meliputi langit dan bumi. Pendengaran-Nya meliputi langit dan bumi. Penglihatan-Nya meliputi langit dan bumi. Tidak ada sesuatu yang keluar daripada ilmu-Nya.
Allah Taala berfirman:
يَعْلَمُ خَائِنَةَ ٱلْأَعْيُنِ وَمَا تُخْفِي ٱلصُّدُورُ
Maksudnya: “Dia mengetahui pengkhianatan mata dan apa yang disembunyikan oleh dada.”
Penyataan ini menunjukkan bahawa Allah mengetahui perkara yang sangat tersembunyi daripada manusia. Maka seseorang tidak boleh menyangka bahawa kerana Allah disebut berkaitan dengan langit, maka Allah jauh daripada manusia dalam makna yang menyebabkan Allah tidak mengetahui keadaan mereka. Sebaliknya, Allah mengetahui segala sesuatu dengan ilmu yang sempurna. Ketinggian Allah dan keluasan ilmu Allah tidak bercanggah. Kekuasaan Allah dan ketidakserupaan-Nya dengan makhluk tidak bercanggah. Bahkan inilah kesempurnaan yang perlu difahami. Allah tidak memerlukan perpindahan fizikal untuk mengetahui. Allah tidak memerlukan ruang untuk mendengar. Allah tidak memerlukan alat untuk melihat. Allah tidak memerlukan makhluk untuk berkuasa. Semua makhluk memerlukan Allah.
Dalam memahami lafaz فِي ٱلسَّمَآءِ, terdapat satu lagi kesalahan yang perlu dielakkan, iaitu menganggap bahawa setiap penyebutan “langit” dalam al-Quran mestilah bermaksud satu struktur fizikal tertentu yang membatasi Allah. Al-Quran berbicara kepada manusia dengan bahasa yang mereka fahami, tetapi Allah tidak menjadi seperti objek yang dibicarakan oleh manusia. Jika Allah menyebut tangan, kita tidak membayangkan tangan Allah seperti tangan manusia. Jika Allah menyebut wajah, kita tidak membayangkan wajah Allah seperti wajah manusia. Jika Allah menyebut turun, kita tidak membayangkan turun Allah seperti turunnya manusia dari tangga. Jika Allah menyebut ketinggian, kita tidak mengukurnya seperti ketinggian bangunan. Maka lafaz yang berkaitan dengan langit juga perlu difahami dalam kerangka yang sama. Kita beriman dengan lafaz dan makna yang ditunjukkan wahyu, tetapi kita tidak mencipta kaifiyat. Kaedah ini melindungi seseorang daripada dua jurang. Jurang pertama ialah tashbih, iaitu menjadikan Allah seperti makhluk. Jurang kedua ialah ta‘til, iaitu menolak atau mengosongkan sifat yang ditetapkan oleh wahyu. Jalan yang selamat ialah ithbat tanpa tashbih dan tanzih tanpa ta‘til. Allah mempunyai sifat yang layak dengan keagungan-Nya, dan tidak ada satu pun daripada sifat tersebut menyerupai sifat makhluk.
Perhatikan juga bahawa lafaz إِلَٰهٌ datang dalam bentuk nakirah dalam struktur ayat, tetapi ia tidak bermaksud bahawa Allah hanyalah “salah satu daripada tuhan-tuhan”. Konteks keseluruhan tauhid menolak pemahaman sedemikian. Dalam bahasa Arab, sesuatu kata nama yang nakirah boleh mempunyai fungsi yang luas mengikut konteks. Di sini maknanya berkaitan dengan penetapan bahawa Allah ialah Tuhan. Ayat yang sama menyambung dengan وَفِي ٱلْأَرْضِ إِلَٰهٌ, dan kedua-duanya tidak menunjukkan dua tuhan yang berasingan. Bahkan konteksnya menunjukkan satu Zat yang sama sebagai Tuhan di langit dan bumi. Ini merupakan keindahan bahasa al-Quran: struktur yang ringkas tetapi maknanya luas. Satu lafaz إِلَٰهٌ menolak seluruh berhala. Satu lafaz هُوَ mengembalikan perhatian kepada Allah. Satu lafaz السَّمَاءِ menunjukkan keluasan alam atas. Satu penyataan pendek menghimpunkan antara ketuhanan, alam dan tauhid. Apabila manusia membaca ayat ini dengan hati yang hidup, dia akan sedar bahawa seluruh alam sebenarnya sedang menunjuk kepada satu Tuhan. Langit tidak menyembah dirinya sendiri. Bumi tidak menciptakan dirinya sendiri. Matahari tidak memiliki dirinya sendiri. Bulan tidak memiliki dirinya sendiri. Manusia tidak menciptakan dirinya sendiri. Semua makhluk adalah fakir kepada Allah. Hanya Allah yang tidak berhajat kepada makhluk. Maka ayat ini membawa manusia keluar daripada kekeliruan makhluk menuju kepada ketuhanan Pencipta.
Allah Taala berfirman:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ ٱلْفُقَرَاءُ إِلَى ٱللَّهِ وَٱللَّهُ هُوَ ٱلْغَنِيُّ ٱلْحَمِيدُ
Maksudnya: “Wahai manusia, kamulah yang berhajat kepada Allah, sedangkan Allah, Dialah Yang Maha Kaya, lagi Maha Terpuji.”
Ayat ini mengukuhkan pemahaman bahawa Allah tidak memerlukan langit. Jika Allah disebut فِي ٱلسَّمَآءِ, ia tidak boleh difahami sebagai Allah berhajat kepada langit untuk wujud atau untuk menjadi Tuhan. Allah ialah Tuhan sebelum langit diciptakan dan tetap Tuhan selepas langit diciptakan. Langit tidak menjadikan Allah Tuhan. Langit tidak menambah kebesaran Allah. Langit tidak menjadi tempat yang memberikan kesempurnaan kepada Allah. Allah telah sempurna dengan nama-nama dan sifat-sifat-Nya. Semua makhluk berhajat kepada-Nya. Ini termasuk langit. Ini termasuk bumi. Ini termasuk Arasy. Ini termasuk malaikat. Ini termasuk manusia. Maka apabila lafaz فِي ٱلسَّمَآءِ dibaca, kita mesti menolak segala bayangan bahawa langit memberikan sesuatu kepada Allah. Sebaliknya, Allah yang memberikan kewujudan kepada langit. Allah yang menahan langit. Allah yang mentadbir langit. Allah yang menciptakan langit. Allah yang mengetahui apa yang berlaku di langit. Allah yang memiliki langit. Langit tidak memiliki Allah.
Dalam konteks tauhid, ayat ini juga menolak kecenderungan manusia untuk mencari “tempat” bagi Tuhan dengan cara yang menyerupai pencarian terhadap objek. Allah bukan benda yang boleh diletakkan di atas meja, di dalam rumah, di dalam langit atau di mana-mana ruang sebagaimana benda-benda berada dalam ruang. Apabila kita menggunakan bahasa “di langit”, kita perlu memahami bahawa bahasa wahyu tentang Allah tidak boleh ditukar menjadi gambaran materialistik. Allah ialah Zat yang mempunyai sifat-sifat kesempurnaan, tetapi bukan jasad seperti jasad makhluk. Tidak boleh dikatakan bahawa Allah terdiri daripada bahagian-bahagian seperti tubuh manusia. Tidak boleh dikatakan bahawa Allah mempunyai ukuran yang dapat diukur oleh makhluk. Tidak boleh dikatakan bahawa Allah dibatasi oleh sesuatu ciptaan. Namun semua penafian ini tidak mengharuskan seseorang menolak apa yang Allah khabarkan tentang diri-Nya. Kita tidak mengatakan bahawa Allah ialah sesuatu yang tidak mempunyai sifat. Sebaliknya, Allah mempunyai nama-nama dan sifat-sifat kesempurnaan yang ditetapkan oleh al-Quran dan al-Sunnah. Kesalahan berlaku apabila manusia cuba membayangkan kaifiyat sifat tersebut berdasarkan sifat makhluk.
Penyataan ini juga mempunyai kesan besar terhadap cara manusia memandang kehidupan. Jika Allah ialah إِلَٰهٌ di langit dan bumi, maka tiada satu ruang pun dalam kehidupan manusia yang benar-benar terpisah daripada pemerintahan Allah. Masjid milik Allah. Rumah milik Allah. Pasar milik Allah. Tempat kerja milik Allah. Laut milik Allah. Daratan milik Allah. Langit milik Allah. Dunia seluruhnya berada di bawah Allah. Maka agama tidak boleh dikurung dalam satu ruang tertentu sedangkan kehidupan yang lain diberikan kepada hawa nafsu. Seorang Muslim menyembah Allah di masjid, tetapi dia juga takut kepada Allah ketika berniaga. Dia mengingati Allah ketika bersendirian. Dia menjaga lidah kerana Allah. Dia menjaga harta kerana Allah. Dia menjaga keluarga kerana Allah. Dia menunaikan amanah kerana Allah. Dia meninggalkan penipuan kerana Allah. Semua ini lahir daripada pengakuan bahawa Allah ialah إِلَٰهٌ. Ketuhanan Allah bukan hanya berkaitan dengan ritual tertentu, tetapi seluruh kehidupan berada di bawah pengabdian kepada-Nya. Jika Allah ialah Tuhan langit dan bumi, maka manusia tidak mempunyai wilayah kehidupan yang boleh dikatakan bebas sepenuhnya daripada perintah Allah.
Di sinilah hubungan antara إِلَٰهٌ dan عبادة menjadi sangat kuat. Ibadah bukan hanya solat. Solat adalah ibadah yang sangat agung, tetapi ibadah merangkumi segala yang Allah cintai dan redai daripada perkataan dan perbuatan yang zahir dan batin. Apabila Allah menjadi ilah, hati tunduk kepada-Nya. Hati takut kepada-Nya. Hati berharap kepada-Nya. Hati mencintai-Nya. Hati bertawakal kepada-Nya. Tubuh pula melakukan ketaatan kepada-Nya. Lidah mengingati-Nya. Harta digunakan pada jalan yang diredai-Nya. Maka penyataan وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ bukan sekadar perbahasan lokasi, bahkan ia ialah perbahasan tentang siapa yang menguasai hati manusia. Jika Allah ialah ilah, maka hati tidak boleh menjadikan makhluk sebagai pusat pengabdian. Manusia boleh mencintai makhluk, tetapi cinta itu mesti berada di bawah cinta kepada Allah. Manusia boleh takut kepada makhluk dalam perkara yang normal, tetapi takut itu tidak boleh menjadi takut ibadah kepada makhluk. Manusia boleh berharap kepada manusia dalam perkara yang manusia mampu lakukan, tetapi harapan itu tidak boleh menjadi penggantungan ibadah kepada manusia. Manusia boleh meminta pertolongan daripada manusia dalam perkara yang mampu dilakukannya, tetapi dia tetap mengetahui bahawa sebab dan kemampuan itu berasal daripada Allah. Inilah tauhid yang hidup.
Penyataan ini juga mengajar bahawa keagungan Allah tidak bergantung kepada pengakuan manusia. Jika seluruh manusia mengingkari Allah, Allah tetap Tuhan. Jika seluruh manusia mengakui Allah, pengakuan mereka tidak menambahkan sedikit pun ketuhanan Allah. Allah tidak menjadi lebih agung kerana manusia memuji-Nya. Allah tidak menjadi kurang agung kerana manusia mencela-Nya. Yang berubah ialah manusia. Manusia mendapat manfaat daripada iman. Manusia rugi kerana kufur. Allah tidak berhajat kepada iman manusia. Ini sangat penting kerana kadang-kadang manusia menyangka bahawa ibadah mereka memberi manfaat kepada Allah. Tidak. Allah Maha Kaya. Ibadah kita ialah keperluan kita, bukan keperluan Allah. Solat kita tidak menambahkan kerajaan Allah. Zikir kita tidak menambahkan kesempurnaan Allah. Tasbih kita tidak menjadikan Allah lebih sempurna. Sebaliknya, kita yang memerlukan Allah. Maka apabila kita membaca إِلَٰهٌ, kita perlu memahami bahawa kita sedang mengakui satu hakikat: Allah ialah Tuhan, dan kita ialah hamba.
Allah Taala berfirman:
إِن تَكْفُرُوا فَإِنَّ ٱللَّهَ غَنِيٌّ عَنكُمْ وَلَا يَرْضَىٰ لِعِبَادِهِ ٱلْكُفْرَ وَإِن تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ
Maksudnya: “Jika kamu kufur, maka sesungguhnya Allah Maha Kaya daripada kamu; dan Dia tidak reda kekufuran bagi hamba-hamba-Nya; dan jika kamu bersyukur, Dia meredainya bagi kamu.”
Maka pengakuan bahawa Allah ialah إِلَٰهٌ sebenarnya ialah rahmat kepada manusia kerana ia mengembalikan manusia kepada kedudukan yang benar. Manusia bukan Tuhan. Manusia bukan pemilik mutlak. Manusia bukan penguasa mutlak. Manusia bukan penentu mutlak. Manusia ialah hamba. Apabila manusia memahami ini, kesombongan akan runtuh. Dia tidak akan menganggap dirinya memiliki apa-apa secara mutlak. Dia akan menggunakan nikmat sebagai amanah. Dia akan melihat tubuh sebagai amanah. Dia akan melihat ilmu sebagai amanah. Dia akan melihat harta sebagai amanah. Dia akan melihat masa sebagai amanah. Dia akan melihat keluarga sebagai amanah. Semuanya kembali kepada Allah kerana Allah ialah إِلَٰهٌ.
Jika lafaz فِي ٱلسَّمَآءِ pula direnungkan dari sudut kerohanian, ia sepatutnya menimbulkan rasa kebesaran Allah, bukan rasa ingin menggambarkan Zat Allah. Langit sangat luas, tetapi Allah lebih agung daripada semua yang dapat dibayangkan. Bintang-bintang sangat banyak, tetapi semuanya makhluk. Galaksi sangat besar, tetapi semuanya makhluk. Alam yang manusia lihat hanyalah sebahagian daripada ciptaan Allah. Namun kebesaran Allah bukan ukuran fizikal. Allah tidak boleh dibandingkan dengan keluasan alam. Justeru, apabila manusia melihat langit dan mengingati وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ, hati sepatutnya berkata: “Tuhan yang disebut oleh wahyu ini ialah Tuhan langit dan bumi; Dia bukan makhluk seperti apa yang aku lihat.” Ini membawa kepada rasa ubudiyyah. Manusia sedar bahawa dirinya sangat kecil dan lemah, tetapi dia tidak menyembah langit. Dia menyembah Pencipta langit.
Penyataan ini juga mempunyai kaitan dengan fitrah manusia. Apabila manusia berada dalam keadaan genting, sering kali hatinya spontan mencari sesuatu yang lebih tinggi daripada dirinya. Ini menunjukkan bahawa manusia secara fitrahnya mempunyai kesedaran bahawa dia mempunyai Tuhan. Namun fitrah boleh rosak apabila manusia mengarahkan ibadah kepada makhluk. Al-Quran datang membersihkan fitrah itu. Jangan menyembah matahari. Jangan menyembah bulan. Jangan menyembah bintang. Jangan menyembah manusia. Jangan menyembah jin. Jangan menyembah malaikat. Sembahlah Allah. Allah ialah إِلَٰهٌ. Maka penyataan ini merupakan penegasan bahawa ketinggian yang manusia cari dalam alam tidak boleh berhenti pada makhluk. Langit bukan tujuan. Allah ialah tujuan ibadah.
Dalam sejarah manusia, penyimpangan tauhid sering berlaku apabila manusia memulakan dengan penghormatan kepada sesuatu kemudian berakhir dengan pengabdian kepadanya. Mereka mengagungkan orang soleh, kemudian membuat simbol, kemudian menganggap simbol itu mempunyai keistimewaan ghaib, kemudian meminta kepadanya, kemudian akhirnya memberikan kepadanya bentuk ibadah. Al-Quran memotong jalan tersebut dengan menetapkan إِلَٰهٌ hanya kepada Allah. Manusia boleh menghormati orang soleh, tetapi tidak boleh menjadikan mereka ilah. Manusia boleh mencintai Rasulullah SAW, tetapi tidak boleh menyembah baginda. Manusia boleh mencintai Ahlul Bait, tetapi tidak boleh menyembah mereka. Manusia boleh menghormati para sahabat, tetapi tidak boleh menyembah mereka. Manusia boleh menghormati ulama, tetapi tidak boleh menjadikan mereka sebagai sumber ketuhanan. Semua makhluk berada di bawah lafaz “hamba”. Hanya Allah berada pada kedudukan إِلَٰهٌ.
Sebab itu, penyataan وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ perlu dibaca dengan hati yang mengagungkan Allah dan pada masa yang sama merendahkan diri sebagai hamba. Ia bukan ayat untuk digunakan sebagai bahan perdebatan semata-mata. Ia bukan sekadar lafaz untuk menang hujah. Ia ialah lafaz yang mengembalikan hati kepada Allah. Apabila seseorang memahami bahawa Allah ialah Tuhan di langit dan bumi, dia akan malu untuk menyembah selain-Nya. Dia akan malu untuk menggantungkan hati kepada selain-Nya. Dia akan takut melakukan syirik. Dia akan berhati-hati ketika menyebut tentang Allah. Dia tidak akan berkata tentang Allah tanpa ilmu. Dia tidak akan menggambarkan Zat Allah sesuka hati. Dia tidak akan membuat cerita tentang kaifiyat Allah berdasarkan imaginasi. Dia juga tidak akan menolak wahyu hanya kerana fikirannya tidak dapat membayangkan hakikatnya.
Allah Taala berfirman:
وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ ٱلسَّمْعَ وَٱلْبَصَرَ وَٱلْفُؤَادَ كُلُّ أُولَٰئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا
Maksudnya: “Dan janganlah engkau mengikuti apa yang engkau tidak mempunyai pengetahuan mengenainya. Sesungguhnya pendengaran, penglihatan dan hati, semuanya akan ditanya.”
Nas ini sangat penting dalam perbahasan sifat Allah. Manusia tidak boleh berkata tentang Allah berdasarkan khayalan. Tidak boleh berkata, “Aku tahu bentuknya begini.” Tidak boleh berkata, “Aku tahu kaifiyatnya begitu.” Tidak boleh menjadikan imaginasi sebagai dalil. Pada masa yang sama, manusia juga tidak boleh menolak wahyu dengan mengatakan, “Aku tidak dapat membayangkan, maka aku menafikannya.” Dua-dua memerlukan sikap ilmu. Apa yang Allah khabarkan diterima. Apa yang tidak diketahui kaifiyatnya diserahkan kepada Allah. Apa yang bercanggah dengan kesempurnaan Allah ditolak dari segi gambaran makhluk, bukan dengan menolak nas.
Dalam memahami فِي ٱلسَّمَآءِ, seseorang juga perlu berhati-hati dengan penggunaan istilah “tempat”. Jika yang dimaksudkan dengan tempat ialah sesuatu yang diciptakan dan mengelilingi Allah seperti manusia berada dalam bilik, maka makna seperti itu tidak layak bagi Allah. Allah tidak berhajat kepada tempat. Jika istilah “tempat” digunakan untuk menggambarkan ketinggian dan perbezaan antara Allah dengan makhluk, maka ia perlu diperincikan dan tidak boleh digunakan secara longgar sehingga membawa kepada gambaran jasmani. Masalah utama bukan semata-mata pada satu perkataan, tetapi pada makna yang dimaksudkan. Aqidah yang benar tidak dibina atas istilah yang samar tanpa perincian. Allah ialah Pencipta, bukan makhluk. Allah tidak memerlukan sesuatu. Allah Maha Kaya. Allah tidak dikelilingi oleh ciptaan. Allah tidak bercampur dengan makhluk. Allah tidak menyerupai makhluk. Namun Allah menetapkan untuk diri-Nya apa yang Dia kehendaki dan menyampaikan kepada kita melalui wahyu. Maka kita beriman.
Jika seseorang bertanya, “Bagaimana Allah boleh menjadi Tuhan di langit dan Tuhan di bumi pada masa yang sama?”, jawapannya ialah kerana ketuhanan Allah tidak sama dengan pemerintahan makhluk. Seorang manusia tidak boleh berada di dua tempat dalam satu masa dengan kemampuan yang tidak terbatas, kerana manusia makhluk yang terbatas. Allah bukan demikian. Allah mempunyai ilmu yang meliputi segala sesuatu, kekuasaan yang meliputi segala sesuatu, dan pemerintahan yang meliputi segala sesuatu. Tidak ada sesuatu yang keluar daripada kerajaan-Nya. Maka penyebutan Allah sebagai إِلَٰهٌ di langit dan bumi tidak menunjukkan pembahagian Zat Allah. Ia menunjukkan keluasan ketuhanan-Nya. Tuhan yang satu menguasai seluruh alam. Tuhan yang satu disembah oleh seluruh makhluk yang beriman. Tuhan yang satu mencipta seluruh makhluk. Tuhan yang satu memiliki seluruh makhluk. Tuhan yang satu akan menghisab seluruh makhluk.
Di sinilah keindahan penyataan ini. Ia bermula dengan وَهُوَ — “dan Dialah”. Kemudian ٱلَّذِى — “yang”. Kemudian فِى ٱلسَّمَآءِ — “di langit”. Kemudian إِلَٰهٌ — “Tuhan”. Susunan ini akhirnya membawa perhatian kepada satu hakikat: yang dibicarakan ialah Allah sebagai Tuhan. Bukan langit sebagai Tuhan. Bukan makhluk di langit sebagai Tuhan. Bukan alam sebagai Tuhan. Allah sahaja Tuhan. Maka apabila seseorang melihat langit, jangan berhenti pada langit. Apabila melihat bumi, jangan berhenti pada bumi. Apabila melihat makhluk, jangan berhenti pada makhluk. Semua itu tanda kekuasaan Allah. Allah ialah إِلَٰهٌ.
Allah Taala berfirman:
أَفِي ٱللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ
Maksudnya: “Patutkah ada keraguan terhadap Allah, Pencipta langit dan bumi?”
Langit dan bumi menjadi bukti kepada Pencipta, bukan menjadi tuhan. Ini sangat penting dalam memahami lafaz السَّمَاءِ. Langit ialah ayat daripada ayat-ayat Allah, bukan Allah. Bumi ialah ayat daripada ayat-ayat Allah, bukan Allah. Matahari ialah ayat daripada ayat-ayat Allah, bukan Allah. Manusia ialah ayat daripada ayat-ayat Allah, bukan Allah. Maka orang yang melihat makhluk lalu menyembah makhluk telah berhenti pada tanda dan meninggalkan Yang Ditunjukkan oleh tanda. Orang yang melihat langit lalu berkata, “Inilah Tuhan,” telah tersesat. Orang yang melihat langit lalu berkata, “Allah ialah Tuhan langit,” telah mengenal tauhid.
Perbahasan ini juga perlu mengingatkan bahawa manusia tidak boleh menggunakan ayat وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ untuk membina kepercayaan bahawa Allah mempunyai tubuh seperti makhluk. Allah tidak mempunyai tubuh dalam pengertian yang menjadikan-Nya terdiri daripada anggota dan bahagian seperti manusia. Kita tidak boleh membayangkan Allah mempunyai ukuran, panjang, lebar atau bentuk yang diketahui oleh manusia. Sebaliknya, kita beriman bahawa Allah mempunyai Zat yang benar dan sifat-sifat yang benar sebagaimana yang ditetapkan oleh wahyu, tetapi Zat dan sifat-Nya tidak menyerupai makhluk. Inilah perkara yang membezakan antara aqidah yang berasaskan wahyu dengan imaginasi manusia. Wahyu membawa manusia kepada mengenal Allah. Imaginasi manusia boleh membawa manusia kepada mencipta Tuhan berdasarkan makhluk. Islam tidak membenarkan manusia mencipta gambaran tentang Allah.
Maka فِي ٱلسَّمَآءِ tidak boleh menjadi bahan untuk menggambarkan Allah sebagai benda yang terapung di langit. Ini jelas bercanggah dengan kesempurnaan Allah. Allah bukan benda yang memerlukan graviti, ruang atau sokongan. Allah bukan sesuatu yang bergerak seperti makhluk bergerak. Allah bukan sesuatu yang mempunyai arah perjalanan seperti manusia berjalan. Allah ialah Tuhan. Jika manusia berkata, “Aku membayangkan Allah seperti objek besar di atas alam,” maka dia telah membina sesuatu yang tidak diajarkan oleh wahyu. Tetapi jika dia berkata, “Aku beriman kepada apa yang Allah khabarkan tentang diri-Nya, dan aku tidak mengetahui kaifiyatnya serta tidak menyerupakan-Nya dengan makhluk,” maka dia berada pada jalan yang lebih selamat.
Begitu juga, lafaz ini tidak boleh digunakan untuk mengatakan bahawa Allah tidak mempunyai hubungan dengan bumi kerana Dia disebut berkaitan dengan langit. Sambungan ayat sendiri menafikan pemahaman tersebut dengan menyebut Allah sebagai ilah di bumi juga. Maka langit dan bumi kedua-duanya berada di bawah ketuhanan Allah. Ini memberikan gambaran menyeluruh tentang pemerintahan Allah. Tidak ada tempat dalam alam yang berada di luar kerajaan Allah. Tidak ada sudut alam yang mempunyai tuhan lain. Tidak ada ruang yang bebas daripada ilmu Allah. Tidak ada makhluk yang boleh melarikan diri daripada kekuasaan Allah. Tidak ada sesuatu yang boleh berdiri sendiri tanpa kehendak dan izin Allah.
Dalam kehidupan manusia, kesedaran ini melahirkan tawakal yang benar. Apabila sakit, manusia berubat tetapi hatinya bergantung kepada Allah. Apabila miskin, manusia bekerja tetapi hatinya bergantung kepada Allah. Apabila menghadapi bahaya, manusia mengambil sebab tetapi hatinya bergantung kepada Allah. Apabila berhadapan manusia yang berkuasa, dia tidak menjadikan manusia itu sebagai ilah. Dia menghormati manusia tetapi mengetahui bahawa manusia berada di bawah Allah. Apabila menerima nikmat, dia bersyukur kepada Allah. Apabila kehilangan sesuatu, dia kembali kepada Allah. Semua ini merupakan buah daripada pengakuan إِلَٰهٌ. Jika seseorang benar-benar mengakui Allah sebagai ilah, maka hatinya tidak akan mudah menjadi hamba kepada dunia.
Dunia mempunyai banyak “ilah” palsu dalam bentuk yang moden. Harta boleh menjadi ilah apabila manusia sanggup meninggalkan perintah Allah demi harta. Jawatan boleh menjadi ilah apabila manusia sanggup menggadaikan agama demi kedudukan. Populariti boleh menjadi ilah apabila manusia hidup hanya untuk pujian manusia. Nafsu boleh menjadi ilah apabila manusia mengikuti kehendaknya walaupun bercanggah dengan wahyu. Manusia lain boleh menjadi ilah apabila seseorang takut kepada manusia lebih daripada takut kepada Allah. Semua ini bertentangan dengan hakikat إِلَٰهٌ. Allah bukan sekadar Tuhan yang disebut dengan lidah. Allah mesti menjadi Tuhan yang ditaati dan disembah oleh hati.
Allah Taala berfirman:
أَرَأَيْتَ مَنِ ٱتَّخَذَ إِلَٰهَهُ هَوَىٰهُ
Maksudnya: “Tidakkah engkau melihat orang yang menjadikan hawa nafsunya sebagai tuhannya?”
Ayat ini menunjukkan bahawa manusia boleh menjadikan sesuatu sebagai “ilah” dalam bentuk pengabdian walaupun dia tidak menyebutnya sebagai tuhan. Maka tauhid menuntut manusia membebaskan dirinya daripada semua bentuk pengabdian kepada selain Allah. وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ menjadi peringatan bahawa Allah sahaja yang berhak berada di pusat ibadah manusia.
Jika seseorang benar-benar memahami penyataan ini, dia akan lebih berhati-hati apabila bercakap tentang Allah. Tidak boleh menjadikan Allah sebagai bahan jenaka. Tidak boleh mengaitkan Allah dengan perkara yang tidak layak. Tidak boleh menisbahkan kepada Allah sesuatu tanpa ilmu. Tidak boleh mencipta sifat bagi Allah berdasarkan imaginasi. Tidak boleh menyamakan Allah dengan makhluk. Tidak boleh menolak wahyu hanya kerana tidak memahami kaifiyat. Lidah mesti tunduk kepada wahyu sebagaimana tubuh tunduk kepada perintah Allah. Ini merupakan adab terhadap إِلَٰهٌ.
Maka semakin dalam manusia memahami وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ, semakin jelas bahawa ayat ini bukan sekadar persoalan lafaz “di langit”. Ia ialah persoalan tentang Tuhan. Persoalan tentang tauhid. Persoalan tentang ibadah. Persoalan tentang hubungan antara Khaliq dan makhluk. Persoalan tentang bagaimana manusia mengenal Allah tanpa menyerupakan-Nya dengan makhluk dan tanpa menolak apa yang Allah khabarkan tentang diri-Nya. Persoalan tentang bagaimana hati manusia hanya tunduk kepada Allah. Persoalan tentang bagaimana seluruh alam kembali kepada satu Tuhan.
Akhirnya, lafaz وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ hendaklah ditanam dalam hati sebagai satu pengakuan yang sangat besar: Allah ialah Tuhan. Allah ialah Tuhan langit. Allah ialah Tuhan bumi. Allah ialah Tuhan seluruh alam. Tiada sesuatu pun yang berkongsi hak ketuhanan dengan-Nya. Langit bukan Tuhan. Bumi bukan Tuhan. Malaikat bukan Tuhan. Nabi bukan Tuhan. Wali bukan Tuhan. Manusia bukan Tuhan. Alam bukan Tuhan. Hawa nafsu bukan Tuhan. Harta bukan Tuhan. Kuasa bukan Tuhan. Semua selain Allah ialah makhluk dan hamba. Allah sahaja yang berhak menerima ibadah. Allah sahaja yang menjadi tempat pengabdian mutlak. Allah sahaja yang menjadi ilah.
Apabila hati telah memahami perkara ini, maka lafaz فِي ٱلسَّمَآءِ tidak lagi menjadi pintu kepada khayalan, tetapi menjadi pintu kepada pengagungan Allah. Manusia tidak cuba menggambarkan Zat Allah. Manusia tidak menjadikan langit sebagai Tuhan. Manusia tidak menolak nas. Manusia tidak menyerupakan Allah dengan makhluk. Dia beriman dengan apa yang Allah khabarkan, mensucikan Allah daripada persamaan dengan makhluk, dan menyerahkan kaifiyat kepada Allah. Dia memahami bahawa Allah ialah Tuhan yang Maha Tinggi, Maha Agung, Maha Kaya, Maha Mengetahui, Maha Berkuasa dan tidak berhajat kepada sesuatu daripada makhluk-Nya.
Demikianlah penyataan وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ apabila direnungkan sedalam-dalamnya. Ia mengembalikan manusia daripada makhluk kepada Khaliq, daripada langit kepada Tuhan langit, daripada kekaguman terhadap alam kepada pengagungan Pencipta alam, daripada pergantungan kepada makhluk kepada pergantungan kepada Allah, daripada syirik kepada tauhid, daripada kekeliruan kepada pengabdian, dan daripada membayangkan Allah dengan ukuran makhluk kepada mengenal Allah berdasarkan wahyu dengan penuh tanzih dan ithbat. Lafaznya pendek, tetapi kandungannya luas. Ia menyebut satu Tuhan, tetapi meliputi seluruh langit dan bumi. Ia menyebut إِلَٰهٌ, tetapi lafaz itu menuntut seluruh kehidupan manusia tunduk kepada Allah. Ia menyebut السَّمَاءِ, tetapi hati tidak sepatutnya berhenti pada langit; hati hendaklah naik kepada pengagungan terhadap Tuhan langit. Ia menyebut هُوَ, dan perhatian akhirnya kembali kepada Zat yang satu, Allah Rabb al-‘Alamin.
وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ
Dialah Allah yang menjadi Tuhan di langit, Tuhan yang berhak disembah, Tuhan yang tidak mempunyai sekutu dalam uluhiyyah-Nya, Tuhan yang tidak menyerupai makhluk, Tuhan yang tidak berhajat kepada ciptaan, Tuhan yang menciptakan langit dan bumi, Tuhan yang menguasai seluruh alam, Tuhan yang mengetahui segala sesuatu, dan Tuhan yang kepada-Nya sahaja seluruh ibadah wajib ditujukan. Maka sebesar-besar tuntutan daripada penyataan ini ialah agar manusia mengenal perbezaan antara Allah sebagai Tuhan dengan seluruh makhluk sebagai hamba. Apabila perbezaan ini benar-benar teguh dalam hati, maka tauhid menjadi jelas, ibadah menjadi bersih, pergantungan menjadi benar, dan manusia mengetahui bahawa tidak ada satu pun makhluk yang layak mengambil tempat Allah sebagai إِلَٰهٌ.
Allah Taala berfirman:
قُلْ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدٌ
Maksudnya: “Katakanlah: Dialah Allah Yang Maha Esa. Allah tempat bergantung sekalian makhluk. Dia tidak beranak dan Dia pula tidak diperanakkan. Dan tidak ada sesiapa pun yang setara dengan-Nya.”
Maka apabila hati membaca وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ, hati hendaklah berhenti daripada segala bentuk penyamaan dan segala bentuk penyekutuan. Allah ialah Allah. Makhluk ialah makhluk. Allah ialah Tuhan. Makhluk ialah hamba. Allah tidak memerlukan makhluk. Makhluk seluruhnya memerlukan Allah. Allah tidak menjadi sempurna dengan pujian makhluk. Makhluk yang menjadi sempurna dengan mengenal, mencintai, mentauhidkan dan menyembah Allah. Inilah inti paling dalam daripada penyataan tersebut: Allah sahaja ialah ilah, dan seluruh alam berada di bawah ketuhanan-Nya.
asa
https://draft.blogger.com/blog/post/edit/50065684574614780/8934536766551627491?hl=en
