Perbahasan Tentang Ayat 84 Dari Surah Az-Zukhruf ... وَفِى ٱلْأَرْضِ إِلَٰهٌۚ ... (Az-Zukhruf:84)
- Perbahasan Tentang Ayat 84 Dari Surah Az-Zukhruf وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ ... (Az-Zukhruf:84) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 84 Dari Surah Az-Zukhruf ... وَفِى ٱلْأَرْضِ إِلَٰهٌۚ ... (Az-Zukhruf:84) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 84 Dari Surah Az-Zukhruf ... وَهُوَ ٱلْحَكِيمُ ٱلْعَلِيمُ (Az-Zukhruf:84) / edit
وَهُوَ ٱلَّذِى فِى ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٌ وَفِى ٱلْأَرْضِ إِلَٰهٌۚ وَهُوَ ٱلْحَكِيمُ ٱلْعَلِيمُ (Az-Zukhruf:84).
وَهُوَ ٱلَّذِي فِي ٱلسَّمَآءِ إِلَـٰهٌ وَفِي ٱلْأَرْضِ إِلَـٰهٌۚ وَهُوَ ٱلْحَكِيمُ ٱلْعَلِيمُ ﴿سورة الزخرف آية ٨٤﴾.
Perbahasan Tentang Ayat 84 Dari Surah Az-Zukhruf وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ
Firman Allah سبحانه وتعالى dalam Surah Az-Zukhruf ayat 84: وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَٰهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ ۚ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ. Perhatian yang khusus diberikan kepada penyataan وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ, yang secara ringkas membawa maksud bahawa di bumi, Allah ialah Tuhan yang berhak disembah. Namun apabila lafaz yang sangat ringkas ini direnungi dengan penelitian yang mendalam, ternyata ia mengandungi satu penetapan tauhid yang sangat luas, sangat kukuh dan sangat menyeluruh. Lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ bukan sekadar memberitahu bahawa Allah dikenali sebagai Tuhan di bumi, bukan sekadar memberitahu bahawa manusia di bumi mempunyai Tuhan, dan bukan pula sekadar satu pernyataan bahawa Allah mempunyai hubungan dengan bumi sebagai tempat makhluk hidup. Lafaz ini menegaskan bahawa seluruh bumi, dengan segala yang terdapat padanya, berada di bawah hakikat uluhiyyah Allah, tunduk kepada kekuasaan-Nya, berhajat kepada-Nya, tidak mempunyai ilah yang benar selain-Nya, dan tidak ada satu pun daripada makhluk yang hidup di bumi yang berhak menerima sesuatu bentuk ibadah sebagai hak ketuhanan. Al-Tabari ketika mentafsirkan ayat ini menjelaskan bahawa Allah ialah Tuhan yang mempunyai uluhiyyah di langit dan di bumi, yang disembah di kedua-duanya, dan bahawa tidak ada sesuatu pun selain-Nya yang layak menerima ibadah. Beliau menukilkan tafsiran Qatadah bahawa maknanya ialah Allah “diibadahi di langit dan diibadahi di bumi”. (Quran KSU) Maka lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ perlu dibaca sebagai suatu penetapan tentang hak Allah terhadap bumi dan seluruh makhluk yang berada di bumi: bumi bukan wilayah tanpa Tuhan, manusia bukan makhluk yang bebas menentukan sendiri siapa yang berhak disembah, dan kewujudan pelbagai dakwaan ketuhanan dalam sejarah manusia tidak pernah mengubah hakikat bahawa ilah yang sebenar hanyalah Allah. Lafaz itu memutuskan semua kemungkinan bahawa bumi mempunyai sistem ketuhanan yang tersendiri, bahawa manusia boleh menentukan ilah berdasarkan adat, warisan, budaya, kuasa, imaginasi atau hawa nafsu, atau bahawa sesuatu makhluk yang berada di bumi boleh dinaikkan daripada kedudukan makhluk kepada kedudukan ilah. Yang ada di bumi sangat banyak, tetapi ilah yang sebenar tidak banyak. Makhluk yang disembah manusia sangat banyak, tetapi yang berhak disembah hanya satu. Nama-nama sembahan boleh berbeza-beza, bentuk patung boleh berubah, sistem kepercayaan boleh bertukar, manusia boleh mengangkat benda, manusia, malaikat, jin, alam, roh atau kuasa-kuasa ghaib sebagai objek pengabdian, tetapi lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ menegaskan bahawa banyaknya objek yang disembah tidak pernah menghasilkan banyaknya ilah yang benar. Hakikat ketuhanan tidak ditentukan oleh jumlah manusia yang tunduk, tetapi oleh hak Allah sebagai Pencipta, Pemilik, Penguasa dan satu-satunya Yang berhak menerima ibadah.
Perkara yang sangat penting dalam lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ ialah perkataan إِلَٰهٌ itu sendiri. Perkataan ini tidak boleh difahami hanya dengan terjemahan yang terlalu sempit sebagai “Tuhan” tanpa memperincikan apakah yang dimaksudkan dengan Tuhan. Dalam penggunaan bahasa al-Quran, إِلَٰهٌ mempunyai hubungan yang sangat erat dengan makna sesuatu yang menjadi objek pengabdian. Oleh sebab itu, apabila Allah menyatakan وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ, makna yang ditekankan ialah bahawa Allah ialah ilah di bumi, yakni satu-satunya yang berhak menerima ibadah. Al-Tabari menjelaskan dengan terang bahawa makna ayat itu ialah Allah mempunyai uluhiyyah di bumi dan bahawa tidak ada sesuatu selain-Nya yang layak untuk disembah. (Quran KSU) Ini memberikan satu pemahaman yang amat besar: tauhid bukan hanya mengakui bahawa Allah mencipta bumi. Ramai manusia boleh mengakui bahawa Allah mencipta alam, tetapi persoalan uluhiyyah lebih mendalam daripada sekadar pengakuan terhadap penciptaan. Tauhid menuntut supaya pengakuan bahawa Allah ialah Pencipta diteruskan kepada pengakuan bahawa hanya Allah yang berhak disembah. Seseorang mungkin mengakui bahawa Allah mencipta langit dan bumi, mengakui bahawa Allah memberi rezeki, mengakui bahawa Allah menentukan kehidupan dan kematian, tetapi jika pada masa yang sama dia memberikan ibadah kepada selain Allah, maka pengakuan terhadap rububiyyah itu belum menghasilkan tauhid uluhiyyah. Lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ menutup ruang pemisahan tersebut. Allah bukan hanya Pencipta bumi; Dia ialah ilah di bumi. Allah bukan hanya Pemilik alam; Dia ialah ilah yang mesti diibadahi. Allah bukan hanya Penguasa makhluk; Dia ialah ilah yang kepadanya segala ibadah mesti ditujukan. Oleh itu, lafaz ini bergerak daripada persoalan “siapa yang mencipta?” kepada persoalan yang lebih menentukan keselamatan manusia, iaitu “siapa yang berhak menerima ibadah?” Inilah sebabnya perkataan إِلَٰهٌ sangat besar maknanya. Ia bukan sekadar gelaran. Ia mengandungi tuntutan. Apabila dikatakan bahawa Allah ialah ilah di bumi, maka bumi dengan segala penghuninya tidak mempunyai kebebasan untuk memilih sembahan berdasarkan kehendak sendiri. Manusia boleh memilih jalan hidup, tetapi manusia tidak berhak mencipta hak ketuhanan. Manusia boleh membina rumah, kota, kerajaan dan peradaban, tetapi manusia tidak boleh membina ketuhanan. Manusia boleh memberikan penghormatan kepada makhluk, tetapi penghormatan tidak boleh berubah menjadi ibadah. Manusia boleh meminta bantuan daripada makhluk dalam perkara yang makhluk mampu melakukannya, tetapi ibadah yang menjadi hak Allah tidak boleh dipindahkan kepada makhluk. Maka وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ merupakan lafaz yang mengembalikan seluruh bumi kepada satu pusat tauhid: Allah.
Perkataan فِي dalam وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ juga perlu diberi perhatian yang sangat teliti kerana struktur bahasa ayat ini tidak boleh difahami secara tergesa-gesa. Lafaz فِي الْأَرْضِ secara zahir membawa makna “di bumi”, tetapi apabila ia disandarkan kepada إِلَٰهٌ, maksudnya bukanlah bahawa Allah berada di dalam bumi atau bahawa zat Allah terkandung di dalam bumi. Ini bukan maksud ayat. Tafsiran para mufassir yang muktabar menjelaskan bahawa “di bumi” di sini berkaitan dengan makna uluhiyyah dan ibadah, yakni Allah ialah ilah yang disembah di bumi. Al-Tabari secara jelas mentafsirkan bahawa Allah ialah Tuhan yang diibadahi di bumi. (Quran KSU) Ibn Kathir pula menjelaskan bahawa maknanya ialah Allah ialah Tuhan bagi penghuni bumi, mereka menyembah-Nya dan semuanya tunduk kepada-Nya. Beliau menghubungkan makna ini dengan ayat yang menyebut bahawa Allah ialah Allah di langit dan di bumi, yakni Dia yang diseru dengan nama Allah di langit dan di bumi. (Quran KSU) Oleh itu, apabila membaca وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ, janganlah lafaz “في” difahami dengan cara yang membawa kepada hulul, iaitu anggapan bahawa Allah berada atau meresap dalam sesuatu daripada makhluk. Lafaz tersebut perlu difahami sesuai dengan struktur ayat dan konteks uluhiyyah. Yang ditetapkan ialah ketuhanan Allah di bumi dari sudut bahawa Dia satu-satunya ilah yang berhak disembah di bumi. Bumi adalah tempat makhluk, sedangkan Allah ialah Tuhan kepada makhluk. Bumi tidak menjadi tempat yang menampung Allah. Bumi tidak menjadi wadah bagi zat Allah. Bumi tidak menjadi sebahagian daripada Allah. Bumi ialah makhluk Allah, dan Allah ialah ilah bagi bumi serta seluruh makhluk yang berada di dalamnya. Perbezaan ini sangat penting kerana kesilapan dalam memahami huruf فِي boleh menyebabkan seseorang memindahkan makna ayat daripada tauhid kepada fahaman yang bercanggah dengan pemisahan antara al-Khaliq dan al-makhluq. Ayat ini sebenarnya sangat kuat dalam menegakkan tauhid apabila ia difahami dengan betul: Allah ialah ilah di bumi, bukan kerana bumi mengandungi zat Allah, tetapi kerana bumi seluruhnya berada di bawah uluhiyyah Allah dan Allah sahaja yang berhak disembah di dalamnya.
Lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ juga menunjukkan bahawa ketuhanan Allah tidak dibatasi oleh tempat ibadah tertentu. Ini tidak bermaksud Allah berada secara fizikal di setiap tempat. Maksudnya ialah hak ibadah kepada Allah meliputi setiap tempat di bumi. Di masjid, Allah ialah ilah. Di rumah, Allah ialah ilah. Di pasar, Allah ialah ilah. Di gunung, Allah ialah ilah. Di laut, Allah ialah ilah. Di padang pasir, Allah ialah ilah. Di kota yang dipenuhi manusia, Allah ialah ilah. Di tempat yang tidak dihuni manusia, Allah tetap ialah ilah. Di tempat yang manusia mengenali Allah, Allah ialah ilah. Di tempat yang manusia mengingkari Allah, Allah tetap ialah ilah. Pengakuan manusia tidak menjadikan Allah sebagai ilah, sebagaimana pengingkaran manusia tidak menghilangkan uluhiyyah Allah. Ini merupakan satu hakikat yang amat penting. Allah tidak menjadi Tuhan kerana manusia mengakui-Nya. Allah ialah Tuhan sebelum manusia wujud, ketika manusia wujud dan selepas seluruh manusia dibangkitkan. Manusia tidak memberikan ketuhanan kepada Allah; manusia hanya mengakui hakikat ketuhanan yang memang telah menjadi hak Allah. Oleh itu, ayat وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ tidak menggambarkan suatu status yang muncul apabila manusia menyembah Allah. Sebaliknya, manusia menyembah Allah kerana Allah memang ilah. Perbezaan ini sangat halus tetapi sangat penting. Jika seseorang menyangka bahawa Allah menjadi Tuhan kerana manusia menyembah-Nya, maka seolah-olah manusia memberikan sifat ketuhanan kepada Allah. Yang benar ialah Allah memiliki sifat uluhiyyah secara hakiki, sedangkan manusia mempunyai kewajipan untuk tunduk kepada uluhiyyah tersebut. Ibadah manusia tidak menambahkan kesempurnaan Allah. Tasbih manusia tidak menjadikan Allah lebih sempurna. Solat manusia tidak menjadikan Allah lebih besar. Zakat manusia tidak menambahkan kekayaan Allah. Tauhid manusia tidak menjadikan Allah lebih berkuasa. Sebaliknya, semua ibadah manusia adalah pengakuan terhadap hak Allah yang telah ada sebelum manusia melakukan apa-apa ibadah. Maka apabila ayat menyebut وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ, ia mengingatkan bahawa bumi bukanlah ruang kosong daripada ketuhanan. Bumi bukan wilayah bebas daripada hukum Allah. Bumi bukan kerajaan manusia yang boleh menentukan sendiri siapakah ilah. Bumi adalah bumi Allah dan seluruh makhluk di dalamnya adalah makhluk Allah, sedangkan Allah sahaja yang berhak menerima ibadah.
Satu lagi perkara yang sangat dalam ialah penggunaan النَّكِرَة pada lafaz إِلَٰهٌ. Secara lafaz, ia datang sebagai kata nama nakirah, bukan dalam bentuk al-إِلَٰهُ. Namun kenakiran ini tidak boleh difahami sebagai memberikan kemungkinan bahawa terdapat banyak ilah yang benar. Para mufassir menjelaskan struktur ayat dengan pelbagai analisis nahu, tetapi inti maknanya tetap bahawa yang dimaksudkan ialah Allah sebagai ilah. Al-Qurtubi menjelaskan bahawa ayat ini merupakan pendustaan terhadap dakwaan bahawa Allah mempunyai sekutu dan anak, dan bahawa maknanya ialah Allah sahaja yang berhak disembah di langit dan di bumi. Beliau turut membincangkan beberapa kemungkinan i‘rab bagi susunan ayat tersebut. (Quran KSU) Justeru, seseorang tidak boleh berkata bahawa kerana إِلَٰهٌ datang sebagai nakirah, maka ayat itu bermaksud “di bumi ada satu tuhan” yang mungkin membuka ruang kepada kewujudan ilah-ilah lain. Konteks ayat, struktur الجملة, dan keseluruhan tauhid al-Quran menolak pemahaman tersebut. Sebaliknya, lafaz itu menunjukkan kedudukan Allah sebagai ilah dalam wilayah bumi. Perkara ini menjadi lebih jelas apabila lafaz tersebut dibaca bersama keseluruhan struktur ayat: وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَٰهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ. Yang menjadi pusat ayat ialah kata ganti هُوَ, yakni Allah yang sama. Maka إِلَٰهٌ yang disebut berkaitan dengan bumi bukanlah ilah lain daripada yang disebut berkaitan dengan langit. Ia adalah Allah yang sama. Ini sangat penting kerana ayat tersebut bukan sekadar menetapkan bahawa “ada Tuhan di bumi”, tetapi menetapkan bahawa Dia yang menjadi ilah di bumi ialah Dia yang sama yang disebut dalam rangkaian ayat tersebut. Maka tidak wujud pembahagian ketuhanan antara alam. Tidak ada Tuhan untuk langit dan Tuhan lain untuk bumi. Tidak ada ilah bagi alam ghaib dan ilah lain bagi alam syahadah. Tidak ada Tuhan bagi malaikat dan Tuhan lain bagi manusia. Tidak ada Tuhan untuk akhirat dan Tuhan lain untuk dunia. Allah ialah Allah bagi seluruh makhluk. Lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ memotong semua bentuk pembahagian ketuhanan seperti itu.
Apabila lafaz إِلَٰهٌ difahami sebagai yang berhak disembah, maka وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ juga mengandungi penafian yang sangat kuat terhadap segala bentuk syirik. Ini kerana apabila Allah ialah ilah di bumi, maka segala objek ibadah selain Allah yang terdapat di bumi adalah batil dari sudut ketuhanan. Patung yang berada di dalam kuil tidak menjadi ilah kerana manusia menyembahnya. Kubur tidak menjadi ilah kerana manusia berdoa kepadanya. Batu tidak menjadi ilah kerana manusia menganggapnya suci. Pokok tidak menjadi ilah kerana manusia meminta kepadanya. Jin tidak menjadi ilah kerana manusia takut kepadanya dengan ketakutan ibadah. Manusia yang telah meninggal tidak menjadi ilah kerana manusia menyeru kepadanya. Orang yang hidup juga tidak menjadi ilah kerana manusia mengagungkannya secara melampaui batas. Kuasa alam tidak menjadi ilah kerana manusia kagum kepadanya. Semua itu tetap makhluk, sedangkan Allah tetap ilah. Perbezaan antara khaliq dan makhluk tidak hilang hanya kerana manusia memberikan nama atau penghormatan tertentu kepada makhluk. Di sinilah lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ mempunyai kekuatan yang sangat besar. Ia tidak hanya menyatakan sesuatu tentang Allah, tetapi secara tidak langsung meruntuhkan dakwaan ketuhanan selain Allah. Jika Allah ialah ilah di bumi, maka selain Allah tidak boleh menjadi ilah yang benar. Jika Allah sahaja yang mempunyai hak uluhiyyah, maka selain Allah tidak mempunyai hak tersebut. Jika ibadah ialah hak Allah, maka pemindahan ibadah kepada selain Allah merupakan pelanggaran terhadap hak tersebut. Tauhid tidak sekadar menambah satu nama dalam senarai sembahan manusia; tauhid menghapuskan seluruh senarai ilah palsu dan menetapkan hanya Allah sebagai ilah yang sebenar. Sebab itu perkataan إِلَٰهٌ mempunyai kesan aqidah yang amat besar. Ia berkaitan dengan pengabdian, kehinaan diri di hadapan Tuhan, kecintaan tertinggi, ketundukan tertinggi, takut yang bersifat ibadah, harapan yang bersifat ibadah, doa yang bersifat ibadah dan segala bentuk penghambaan yang menjadi hak Allah.
Lebih mendalam lagi, وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ mengajar bahawa seluruh makhluk di bumi berada dalam satu kedudukan yang sama dari sudut kehambaan mereka kepada Allah. Manusia yang paling tinggi kedudukannya dari segi ilmu, kekayaan, kerajaan atau pengaruh tetap hamba Allah. Manusia yang paling miskin juga hamba Allah. Raja hamba Allah. Rakyat hamba Allah. Orang berilmu hamba Allah. Orang yang tidak berilmu hamba Allah. Orang yang terkenal hamba Allah. Orang yang tidak dikenali manusia juga hamba Allah. Yang hidup dan yang mati semuanya berada di bawah ketuhanan Allah. Perbezaan kedudukan sesama manusia tidak pernah menghasilkan perbezaan ilah. Tidak ada manusia yang boleh keluar daripada wilayah kehambaan. Bahkan semakin seseorang memahami uluhiyyah Allah, semakin dia memahami kehambaan dirinya. Inilah lawan kepada kesombongan. Kesombongan manusia sering bermula apabila manusia lupa bahawa dia mempunyai Tuhan. Dia melihat dirinya memiliki kuasa, lalu lupa bahawa kuasanya adalah pemberian. Dia melihat dirinya memiliki ilmu, lalu lupa bahawa ilmu itu terbatas dan dianugerahkan. Dia melihat dirinya mempunyai harta, lalu lupa bahawa harta itu tidak menjadikan dirinya pemilik mutlak. Dia melihat manusia tunduk kepadanya, lalu lupa bahawa dia sendiri mesti tunduk kepada Allah. Tetapi lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ mengembalikan manusia kepada tempatnya: manusia bukan ilah. Manusia adalah makhluk. Manusia bukan pemilik mutlak. Manusia adalah hamba. Manusia bukan penentu mutlak hak dan batil. Allah ialah ilah, maka perintah-Nya menjadi ukuran yang paling tinggi bagi seorang hamba yang beriman. Inilah kesan tauhid terhadap jiwa. Ia bukan sekadar perbahasan teori tentang kewujudan Tuhan. Ia adalah pemindahan pusat kehidupan daripada manusia kepada Allah. Selagi manusia menjadikan dirinya pusat segala pertimbangan, dia belum benar-benar memahami tuntutan uluhiyyah. Apabila Allah menjadi pusat, maka manusia mula bertanya: apakah yang Allah redai, apakah yang Allah larang, apakah yang Allah perintahkan, apakah yang Allah cintai, apakah yang Allah tidak sukai? Inilah kehidupan seorang hamba di bawah makna وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ.
Lafaz ini juga perlu difahami dalam hubungannya dengan realiti bumi sebagai tempat ujian manusia. Bumi bukan tempat manusia hidup tanpa arah. Bumi ialah tempat manusia menerima amanah, diuji, diperintah dan akhirnya kembali kepada Allah. Jika Allah ialah ilah di bumi, maka kehidupan manusia di bumi mempunyai makna ubudiyyah. Makan bukan sekadar makan; manusia makan sebagai hamba Allah. Bekerja bukan sekadar mencari harta; manusia bekerja sebagai hamba Allah. Berkeluarga bukan sekadar memenuhi keperluan naluri; manusia berkeluarga sebagai hamba Allah. Menuntut ilmu bukan sekadar mengumpulkan maklumat; manusia menuntut ilmu sebagai hamba Allah. Berjual beli bukan sekadar pertukaran barang; manusia berjual beli sebagai hamba Allah. Memerintah bukan sekadar menguasai manusia; manusia memerintah sebagai hamba Allah. Menjadi rakyat bukan sekadar berada di bawah sistem manusia; manusia tetap hamba Allah. Bahkan ketika manusia tidur, tubuhnya berada di bumi dan kehidupannya tetap berada di bawah rububiyyah dan uluhiyyah Allah. Maka penyataan وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ menjadikan seluruh kehidupan bumi berada dalam kerangka pengabdian. Ibadah tidak boleh dikurung hanya di masjid. Solat memang ibadah, puasa ibadah, zakat ibadah dan haji ibadah, tetapi pengabdian kepada Allah mempunyai kesan yang lebih luas terhadap seluruh kehidupan. Apabila seseorang memahami bahawa Allah ialah ilah di bumi, maka dia tidak boleh memisahkan agama daripada kehidupannya dengan cara yang menjadikan Allah hanya Tuhan ketika dia berada di tempat ibadah. Allah tetap ilah ketika dia berada di rumah, di tempat kerja, di pasar, di ladang, di sekolah, di pejabat, dalam urusan kewangan, dalam hubungan keluarga dan ketika membuat keputusan. Bumi tidak pernah menjadi kawasan yang terkeluar daripada uluhiyyah Allah. Maka kehidupan seorang Muslim tidak boleh mempunyai dua pusat ketundukan: satu pusat untuk agama dan satu pusat lain untuk dunia. Allah tetap ilah dalam kedua-duanya.
Di sini juga dapat difahami mengapa ayat ini sangat berkait dengan pembetulan terhadap syirik yang berlaku dalam masyarakat manusia. Syirik sering bermula apabila manusia memisahkan antara penciptaan dan pengabdian. Mereka boleh mengakui Allah sebagai pencipta, tetapi mereka memberikan bentuk-bentuk pengabdian kepada selain Allah. Lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ mengembalikan perkara kepada persoalan asas: siapakah ilah? Jika Allah ialah ilah, maka seluruh ibadah mesti kembali kepada-Nya. Dalam bahasa aqidah, seseorang tidak cukup hanya mengetahui bahawa Allah ialah Rabb. Dia mesti mengakui bahawa Allah ialah Ilah. Rububiyyah menunjukkan bahawa Allah mencipta, memiliki dan mentadbir. Uluhiyyah menunjukkan bahawa Allah berhak menerima ibadah. Kedua-duanya berkaitan tetapi tidak sama. Seseorang boleh mengakui satu aspek tetapi menyimpang dalam aspek lain. Oleh itu, lafaz ini sangat tepat dalam konteks Surah Az-Zukhruf yang membantah dakwaan tentang anak dan sekutu. Ketika manusia mengangkat makhluk kepada kedudukan yang tidak layak baginya, al-Quran mengembalikan manusia kepada hakikat bahawa Allah ialah ilah. Jika Allah ialah ilah di bumi, bagaimana mungkin makhluk yang berada di bumi boleh menjadi anak Allah dalam pengertian ketuhanan? Bagaimana mungkin makhluk menjadi sekutu Allah dalam uluhiyyah? Bagaimana mungkin sesuatu yang dicipta, berhajat, lemah dan terikat dengan hukum Allah memiliki bahagian daripada ketuhanan? Soalan-soalan ini semuanya kembali kepada makna إِلَٰهٌ. Allah ialah ilah; makhluk ialah hamba. Allah ialah Khaliq; makhluk ialah makhluk. Allah tidak berhajat kepada makhluk; makhluk berhajat kepada Allah. Maka penyataan وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ secara tersirat menutup pintu kepada segala bentuk pengangkatan makhluk kepada martabat ketuhanan.
Satu perkara yang sangat perlu dijaga ialah jangan memahami “di bumi” sebagai seolah-olah Allah terbatas kepada bumi. Ayat ini tidak mengatakan bahawa Allah hanya ilah di bumi. Bahkan ayat itu sendiri datang dalam satu susunan yang meliputi langit dan bumi. Para mufassir menjelaskan bahawa maksudnya ialah Allah ialah ilah bagi penghuni langit dan bumi. Ibn Kathir menyebut bahawa Dia ialah Tuhan bagi mereka yang berada di langit dan Tuhan bagi mereka yang berada di bumi, mereka menyembah-Nya dan tunduk kepada-Nya. (Quran KSU) Ibn Ashur pula menjelaskan bahawa penyebutan langit dan bumi memberikan makna meliputi alam pengurusan dan penciptaan, serta membatalkan dakwaan terhadap sekutu yang dinisbahkan oleh kaum musyrikin sama ada di bumi atau di langit. (Quran.com) Maka lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ harus difahami sebagai penetapan uluhiyyah Allah dalam alam bumi tanpa menyempitkan uluhiyyah Allah kepada bumi. Allah tidak menjadi ilah hanya apabila disebut berkaitan dengan manusia. Allah ialah ilah bagi seluruh makhluk. Penyebutan bumi mempunyai fungsi yang khusus kerana bumi ialah ruang kehidupan manusia dan tempat berlakunya banyak bentuk syirik. Di bumi manusia membina patung, menyembah benda, mengangkat manusia, mencipta sistem kepercayaan dan memberikan pelbagai bentuk ibadah kepada selain Allah. Maka al-Quran menyatakan bahawa di bumi itu sendiri Allah ialah ilah. Seolah-olah segala yang ada di hadapan mata manusia menjadi saksi bahawa manusia tidak mempunyai alasan untuk mencari ilah lain. Bumi yang luas, langit yang tinggi, gunung yang kukuh, laut yang dalam, tumbuhan yang hidup, haiwan yang bergerak dan manusia yang berfikir semuanya berada dalam kerajaan Allah. Namun walaupun makhluk itu banyak, ilah tetap satu.
Perhatikan juga bahawa lafaz الْأَرْضِ datang dengan alif lam, iaitu dalam bentuk ma‘rifah. Ia bukan sekadar “sebuah bumi” atau “sebahagian bumi”, tetapi bumi sebagai keseluruhan yang menjadi konteks kehidupan makhluk. Apabila dikatakan وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ, perhatian tidak diarahkan kepada satu lokasi tertentu. Ia merangkumi bumi sebagai tempat yang dihuni manusia dan makhluk lain. Dengan itu, tidak ada kawasan bumi yang boleh dikecualikan daripada hak uluhiyyah Allah. Tidak ada bangsa yang boleh berkata bahawa Tuhan mereka berbeza daripada Tuhan bangsa lain. Tidak ada negeri yang mempunyai ilah tersendiri. Tidak ada kawasan yang bebas daripada ketuhanan Allah. Perubahan sempadan politik tidak mengubah uluhiyyah Allah. Kerajaan boleh muncul dan runtuh, bangsa boleh naik dan jatuh, kota boleh dibina dan dihancurkan, tetapi hak Allah sebagai ilah tidak berubah. Manusia boleh menukar nama tempat, membahagikan bumi kepada negara, wilayah dan daerah, tetapi semua pembahagian itu tidak mempunyai kesan terhadap hak ketuhanan Allah. Bumi tetap bumi Allah. Bahkan manusia sendiri tidak mencipta bumi dan tidak mencipta dirinya. Dia dilahirkan tanpa memilih tempat kelahirannya, bangsa, ibu bapa, zaman atau bentuk tubuhnya. Dia menerima kehidupan sebagai pemberian. Maka sangat tidak munasabah jika makhluk yang menerima kewujudan sebagai pemberian kemudian mendakwa bahawa dia bebas menentukan siapa yang berhak menjadi ilah. Ayat وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ mengembalikan manusia kepada realiti yang lebih besar daripada kehendak dirinya.
Lafaz ini juga mempunyai hubungan yang sangat kuat dengan konsep “hak”. Apabila Allah disebut sebagai إِلَٰهٌ, maka uluhiyyah bukan sekadar satu fakta tentang Allah tetapi juga satu hak Allah ke atas makhluk. Allah berhak disembah kerana Dia ialah Allah. Manusia tidak mencipta hak tersebut. Sebagaimana manusia tidak mencipta hak Allah untuk menerima pujian terhadap kesempurnaan-Nya, manusia juga tidak mencipta hak Allah untuk disembah. Ibadah bukan hadiah manusia kepada Allah dalam erti bahawa manusia mempunyai pilihan untuk memberikan atau menahan sesuatu yang pada asalnya milik manusia. Ibadah adalah kewajipan hamba kerana uluhiyyah Allah. Apabila seorang manusia bersolat, dia bukan sedang “menolong” Allah. Apabila dia berzikir, dia bukan sedang “menambah” kesempurnaan Allah. Apabila dia bertauhid, dia bukan sedang menjadikan Allah lebih berkuasa. Semua itu ialah tindakan seorang hamba yang memenuhi hak Tuhan terhadap dirinya. Maka وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ bermaksud di bumi ada hak uluhiyyah Allah yang mesti diakui oleh penghuni bumi. Jika manusia mengabaikan hak tersebut, kerosakan berlaku bukan kerana Allah kehilangan ketuhanan-Nya, tetapi kerana manusia merosakkan dirinya sendiri dengan menyalahi tujuan penciptaannya. Ini dapat menjelaskan mengapa tauhid sangat besar kedudukannya dalam agama. Tauhid bukan satu bahagian kecil daripada agama yang boleh diletakkan di tepi. Tauhid menentukan kepada siapa seluruh agama diarahkan. Jika ibadah tidak diarahkan kepada Allah, maka pusat agama telah berubah. Oleh itu, وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ adalah satu penyataan yang sangat pendek tetapi mengandungi persoalan paling asas dalam kehidupan manusia: kepada siapakah engkau tunduk?
Lebih jauh daripada itu, perkataan إِلَٰهٌ memberikan isyarat bahawa manusia sebenarnya tidak boleh hidup tanpa pengabdian. Manusia akan mengagungkan sesuatu. Manusia akan mencari sesuatu yang dianggap paling tinggi. Manusia akan meletakkan sesuatu sebagai pusat kecintaan, ketakutan, harapan dan ketundukan. Jika dia tidak menyembah Allah, dia mudah menjadikan sesuatu yang lain sebagai pusat kehidupannya. Ada manusia yang menjadikan harta sebagai “ilah” dalam makna bahawa seluruh hidupnya tunduk kepada harta. Ada yang menjadikan kedudukan sebagai pusat hidup. Ada yang menjadikan pujian manusia sebagai sesuatu yang menentukan segala tindakannya. Ada yang menjadikan hawa nafsu sebagai penguasa kehidupannya. Al-Quran menyebut tentang orang yang menjadikan hawa nafsunya sebagai ilahnya. Namun semua itu tidak menjadikan hawa nafsu benar-benar menjadi ilah. Ia hanya menunjukkan bahawa manusia telah memberikan bentuk pengabdian yang salah kepada sesuatu yang bukan ilah. Di sinilah keagungan lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ: Allah bukan hanya satu pilihan daripada banyak pilihan dalam pasaran kepercayaan manusia. Allah ialah satu-satunya ilah yang benar. Yang lain mungkin menjadi objek penyembahan, tetapi tidak menjadi ilah yang sebenar. Manusia boleh tunduk kepada harta, tetapi harta tidak menjadi Tuhan. Manusia boleh tunduk kepada manusia lain, tetapi manusia itu tetap hamba. Manusia boleh tunduk kepada hawa nafsu, tetapi hawa nafsu tidak menjadi ilah. Maka tauhid datang untuk membebaskan manusia daripada perhambaan kepada makhluk dengan mengembalikannya kepada pengabdian kepada Allah.
Dari sudut ini, وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ juga mengandungi pembebasan manusia daripada segala bentuk penghambaan yang salah. Jika Allah ialah ilah di bumi, maka manusia tidak boleh menganggap manusia lain sebagai pemilik mutlak dirinya. Manusia mempunyai kewajipan kepada ibu bapa, keluarga, masyarakat dan pemerintah dalam perkara yang benar, tetapi semua kewajipan itu tetap berada di bawah ketaatan kepada Allah. Tiada manusia memiliki hak ketuhanan. Tiada manusia mempunyai hak untuk ditaati secara mutlak dalam semua perkara. Tiada manusia boleh menghalalkan apa yang Allah haramkan atau mengharamkan apa yang Allah halalkan dengan mendakwa bahawa dirinya mempunyai kuasa ketuhanan. Ini bukan bermaksud manusia tidak boleh mempunyai undang-undang, pemerintahan atau peraturan kehidupan. Maksudnya ialah semua itu tetap berada di bawah hakikat bahawa Allah ialah ilah. Apabila Allah ialah ilah, maka manusia bukan pembuat kebenaran mutlak. Kebenaran tertinggi bukan ciptaan manusia. Yang benar tetap benar walaupun manusia tidak menyukainya, dan yang batil tetap batil walaupun manusia menyukainya. Inilah kesan uluhiyyah terhadap cara manusia melihat kehidupan. Manusia tidak lagi menjadikan dirinya sebagai ukuran terakhir segala perkara. Dia tunduk kepada wahyu kerana dia mengakui bahawa Allah ialah ilah. Jika manusia menolak segala bentuk ketuhanan di atas dirinya dan menjadikan dirinya sendiri sebagai ukuran tertinggi, maka secara praktikal dia telah mengambil kedudukan yang sangat berbahaya terhadap makna ubudiyyah. Oleh sebab itu, وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ bukan sekadar perbahasan tentang nama Allah, tetapi perbahasan tentang siapa yang mempunyai hak menentukan arah kehidupan manusia.
Keindahan yang lain ialah lafaz ini menggunakan bentuk tunggal إِلَٰهٌ, bukan bentuk jamak. Ini sangat sesuai dengan hakikat tauhid. Bumi dipenuhi manusia yang jumlahnya berbilion, tetapi ilah tidak berbilion. Bangsa manusia sangat banyak, tetapi ilah tidak banyak. Bahasa manusia sangat banyak, tetapi ilah tidak banyak. Mazhab pemikiran manusia sangat banyak, tetapi ilah yang benar tidak banyak. Sistem kepercayaan manusia sangat banyak, tetapi ilah yang sebenar tidak banyak. Bentuk penyembahan manusia sangat pelbagai, tetapi hak uluhiyyah tidak terbahagi. Allah tidak menjadi satu bahagian daripada ketuhanan. Allah bukan salah seorang daripada beberapa Tuhan. Allah ialah satu-satunya ilah. Maka perkataan إِلَٰهٌ yang berdiri sebagai penetapan uluhiyyah harus difahami dalam kerangka keseluruhan tauhid al-Quran yang menafikan sekutu bagi Allah. Ibn Ashur menjelaskan bahawa ayat ini datang untuk menafikan sekutu dalam uluhiyyah secara mutlak selepas sebelumnya dinafikan sekutu dalam bentuk anak. Beliau juga menjelaskan bahawa penyebutan langit dan bumi meliputi alam penciptaan dan pentadbiran serta membatalkan dakwaan ketuhanan terhadap apa yang mereka nisbahkan kepada Allah di langit dan bumi. (Quran.com) Maka lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ tidak boleh dipisahkan daripada penafian syirik. Ia adalah إثبات selepas نفي: menetapkan Allah sebagai ilah setelah menafikan segala dakwaan ketuhanan yang batil.
Dari segi susunan bahasa, وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ merupakan satu susunan yang sangat menarik kerana الجار والمجرور didahulukan sebelum إِلَٰهٌ. Jika diterjemahkan secara mudah, “dan di bumi ada ilah”. Namun dalam struktur ayat yang lengkap, ia tidak dimaksudkan sebagai pemberitahuan tentang lokasi fizikal Allah. Para ahli nahu dan mufassir membincangkan bagaimana susunan ini perlu dii‘rab. Al-Qurtubi menyebut beberapa wajah i‘rab, antaranya bahawa إِلَٰهٌ menjadi khabar bagi mubtada yang dibuang, dengan anggaran makna bahawa Dia ialah ilah di bumi, dan beliau juga menyebut pendapat lain yang berkaitan dengan penggunaan “في”. (Quran KSU) Dalam perbahasan i‘rab, terdapat satu perkara yang sangat penting: tujuan utama ayat ialah menetapkan uluhiyyah Allah, bukan menetapkan bahawa Allah mengambil tempat di dalam bumi. Sumber i‘rab yang membincangkan ayat ini juga menjelaskan bahawa تقدير yang sesuai ialah bahawa Dia ialah ilah yang disembah di langit dan ilah yang disembah di bumi, dan bahawa menjadikan إِلَٰهٌ sebagai mubtada dengan “في السماء” sebagai khabar boleh menimbulkan masalah pada hubungan dengan الموصول. (Irob Quran) Maka kehalusan nahu di sini bukan perbahasan kosong. Ia mempunyai kaitan langsung dengan aqidah. Satu kesalahan dalam menentukan تعلق الجار والمجرور boleh membawa kepada pemahaman yang tidak dimaksudkan oleh ayat. Apabila “في الأرض” dikaitkan dengan makna uluhiyyah, ayat itu menjadi jelas: Allah ialah ilah di bumi dalam erti Dia disembah di bumi dan Dia mempunyai hak uluhiyyah atas penghuni bumi.
Tidak kurang penting ialah membezakan antara “Allah ialah ilah di bumi” dengan “Allah berada di bumi”. Kedua-duanya sangat berbeza. Yang pertama ialah penetapan uluhiyyah; yang kedua ialah dakwaan tentang tempat bagi zat Allah. Ayat ini berbicara tentang yang pertama. Al-Tabari sendiri mentafsirkan dengan bahasa “يعبد” iaitu disembah. (Quran KSU) Ibn Kathir juga mentafsirkannya sebagai Allah ialah Tuhan bagi penghuni bumi dan mereka menyembah-Nya serta tunduk kepada-Nya. (Quran KSU) Maka tidak boleh menggunakan وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ sebagai dalil bahawa zat Allah berada dalam bumi atau meresap dalam makhluk. Sebaliknya, ayat ini menetapkan perbezaan antara Tuhan dan makhluk: Allah ialah ilah, bumi ialah makhluk. Allah ialah yang disembah, bumi ialah tempat berlakunya ibadah. Allah ialah Rabb, bumi ialah milik-Nya. Allah ialah Khaliq, bumi ialah ciptaan-Nya. Ini juga menghalang fahaman yang menyamakan Tuhan dengan alam. Jika seseorang mengatakan bahawa Allah adalah segala sesuatu di bumi atau segala sesuatu di bumi adalah Allah, maka dia telah membatalkan perbezaan antara Khaliq dan makhluk yang menjadi asas aqidah tauhid. وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ tidak mengatakan “في الأرض هو”, tetapi “في الأرض إله”, iaitu menegaskan fungsi uluhiyyah, bukan menyamakan Allah dengan tempat.
Apabila dikatakan وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ, terdapat juga pengajaran yang sangat mendalam tentang kesatuan Tuhan dan kesatuan sumber pengabdian. Manusia sering membahagikan kehidupan kepada pelbagai bidang dan menganggap setiap bidang mempunyai “tuhan” tersendiri secara kiasan: ekonomi mempunyai ukuran sendiri, politik mempunyai ukuran sendiri, budaya mempunyai ukuran sendiri, hawa nafsu mempunyai ukuran sendiri, tradisi mempunyai ukuran sendiri. Tetapi tauhid mengembalikan semua bidang kepada Allah. Allah tetap ilah dalam ekonomi. Allah tetap ilah dalam keluarga. Allah tetap ilah dalam ilmu. Allah tetap ilah dalam pemerintahan. Allah tetap ilah dalam urusan peribadi. Allah tetap ilah dalam urusan masyarakat. Tidak ada satu ruang kehidupan yang boleh dikeluarkan daripada pengabdian kepada Allah. Jika seseorang menyembah Allah ketika solat tetapi menolak perintah Allah dalam kehidupan lain kerana menganggap kehidupan tersebut tidak berkaitan dengan agama, maka dia belum memahami keluasan makna bahawa Allah ialah ilah di bumi. Allah bukan hanya ilah di masjid. Masjid berada di bumi, tetapi Allah ialah ilah di seluruh bumi. Oleh itu, ibadah kepada Allah bukan hanya gerakan tubuh di tempat ibadah; ia ialah orientasi hidup yang menjadikan Allah sebagai pusat ketaatan.
Perkara ini juga dapat dilihat daripada bagaimana manusia menggunakan bumi. Jika bumi berada di bawah uluhiyyah Allah, maka manusia tidak boleh memperlakukan bumi secara mutlak sesuka hati tanpa batas. Manusia memang diberikan hak menggunakan bumi, membina, bertani, berniaga, mengurus harta dan mengambil manfaat, tetapi semua itu berlaku dalam status manusia sebagai hamba. Dia bukan pemilik mutlak. Dia hanyalah pemegang amanah dalam ruang yang Allah izinkan. Bahkan tubuh manusia sendiri adalah milik Allah dari sudut penciptaan dan kekuasaan. Maka kehidupan di bumi tidak pernah menjadi milik mutlak manusia. Seseorang yang memahami وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ akan melihat dirinya sebagai hamba yang berada dalam kerajaan Allah. Dia tidak hidup sebagai makhluk yang terbuang ke bumi tanpa tujuan. Dia hidup dalam bumi Allah, menggunakan rezeki Allah, bernafas dengan izin Allah, bergerak dengan kekuatan yang Allah berikan, menerima ilmu yang Allah ajarkan dan akhirnya akan kembali kepada Allah. Maka bumi bukan sekadar lokasi geografi. Dalam perspektif tauhid, bumi ialah tempat berlangsungnya ubudiyyah.
Lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ juga mengajar bahawa pengakuan tauhid mesti mengatasi pengalaman deria manusia. Manusia melihat banyak benda di bumi tetapi tidak melihat Allah dengan penglihatan dunia biasa. Manusia melihat matahari, bulan, gunung, laut dan manusia. Dia melihat patung yang disembah. Dia melihat kubur yang diagungkan. Dia melihat manusia yang dihormati. Dia melihat kekayaan yang dikejar. Tetapi al-Quran mengajar bahawa hakikat uluhiyyah tidak ditentukan oleh apa yang paling mudah dilihat oleh mata. Allah ialah ilah walaupun Dia tidak menjadi objek penglihatan manusia di dunia seperti objek material. Ini penting kerana syirik sering muncul apabila manusia menjadikan sesuatu yang dapat dilihat sebagai pusat pengabdian. Manusia mahu sesuatu yang boleh disentuh, dilihat dan dibayangkan. Tauhid membebaskan manusia daripada keperluan tersebut. Allah ialah ilah bukan kerana manusia dapat membayangkan zat-Nya, tetapi kerana wahyu memperkenalkan-Nya dan tanda-tanda ciptaan menunjukkan kekuasaan-Nya. Oleh itu, وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ menuntut manusia beralih daripada menyembah makhluk yang berada di bumi kepada menyembah Pencipta bumi. Bumi penuh dengan tanda, tetapi tanda bukan Tuhan. Matahari bukan Tuhan. Bulan bukan Tuhan. Gunung bukan Tuhan. Manusia bukan Tuhan. Malaikat bukan Tuhan. Jin bukan Tuhan. Semua itu makhluk. Allah sahaja ilah.
Satu lagi lapisan makna ialah bahawa lafaz ini memutuskan hubungan antara kemuliaan makhluk dengan hak ketuhanan. Sesuatu makhluk mungkin sangat mulia tetapi tetap makhluk. Para nabi adalah manusia yang paling mulia, tetapi mereka tetap hamba Allah. Malaikat adalah makhluk yang mulia, tetapi mereka tetap hamba Allah. Orang soleh mungkin sangat tinggi kedudukannya di sisi Allah, tetapi dia tetap hamba Allah. Kemuliaan makhluk tidak menjadikannya ilah. Ini sangat penting kerana manusia sering melampaui batas terhadap sesuatu yang mereka kagumi. Apabila mereka melihat kesolehan seseorang, mereka boleh memberikan kepadanya sifat-sifat yang hanya layak bagi Allah. Apabila mereka melihat keajaiban, mereka boleh menganggap seseorang memiliki kuasa yang mutlak. Apabila mereka melihat seseorang sangat berilmu, mereka boleh menganggapnya tidak mungkin salah. Tetapi وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ mengembalikan segala-galanya kepada satu ukuran: Allah ialah ilah; semua selain Allah adalah makhluk. Maka penghormatan kepada orang soleh tidak boleh menjadi ibadah kepada orang soleh. Cinta kepada nabi tidak boleh menjadi ibadah kepada nabi. Menghormati guru tidak boleh menjadi pengabdian mutlak kepada guru. Menghargai orang tua tidak boleh menyebabkan manusia memberikan hak ketuhanan kepada orang tua. Semua kemuliaan makhluk mesti kekal di bawah tauhid.
Dalam masa yang sama, lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ tidak menafikan bahawa manusia mempunyai sebab-sebab dalam kehidupan. Islam tidak mengajar manusia bahawa semua hubungan dengan makhluk adalah syirik. Manusia boleh meminta doktor merawat, meminta tukang membaiki sesuatu, meminta orang membawa barang, meminta guru mengajar, meminta petani menghasilkan makanan dan meminta manusia lain membantu dalam perkara yang mereka mampu lakukan. Semua itu berada dalam ruang sebab-musabab kehidupan. Yang menjadi persoalan tauhid ialah apabila sesuatu daripada makhluk diberikan hak yang hanya dimiliki Allah, atau ibadah diberikan kepada makhluk. Allah tetap ilah walaupun manusia menggunakan sebab. Doktor bukan ilah. Ubat bukan ilah. Wang bukan ilah. Pemerintah bukan ilah. Guru bukan ilah. Semua itu sebab yang dicipta Allah. Maka وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ menjaga hati daripada menyandarkan hakikat mutlak kepada sebab. Seorang Muslim boleh mengambil sebab dengan tangannya tetapi hatinya tetap mengetahui bahawa sebab tidak berdiri sendiri. Makhluk tidak memiliki kuasa mutlak. Allah ialah ilah, maka semua sebab berada di bawah kehendak dan kekuasaan-Nya.
Perhatikan juga bahawa lafaz إِلَٰهٌ tidak datang dengan tambahan sifat seperti “yang paling kuat”, “yang paling besar” atau “yang paling berkuasa” dalam frasa ini. Walaupun semua makna kesempurnaan tersebut memang termasuk dalam sifat Allah, penyebutan إِلَٰهٌ sendiri sudah sangat kaya. Apabila Allah ialah ilah, maka Dia ialah pihak yang menjadi pusat pengabdian. Seorang hamba tidak hanya mengakui kekuasaan Allah, tetapi tunduk kepada-Nya. Sebab itu seseorang boleh mengakui bahawa Allah berkuasa tetapi masih melakukan syirik. Dia boleh percaya bahawa Allah mencipta langit dan bumi tetapi masih menyeru selain Allah. Maka al-Quran tidak berhenti pada rububiyyah. Ia membawa manusia kepada uluhiyyah. وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ ialah lafaz yang mengikat pengetahuan kepada pengabdian. Mengetahui Allah sebagai Tuhan tanpa menyembah-Nya tidak mencukupi. Mengetahui Allah mencipta tanpa mentauhidkan-Nya tidak mencukupi. Mengetahui Allah memberi rezeki tanpa mengikhlaskan ibadah kepada-Nya tidak mencukupi. Hakikat “إله” menuntut perbuatan hamba.
Jika dilihat daripada konteks manusia yang hidup di bumi, penyataan ini juga mempunyai makna bahawa tidak ada sesuatu pun di bumi yang mampu mengambil tempat Allah sebagai sumber ketundukan mutlak. Manusia boleh memiliki banyak perkara yang dicintainya, tetapi cinta tertinggi yang bersifat ibadah adalah milik Allah. Manusia boleh takut kepada banyak perkara, tetapi ketakutan ibadah adalah milik Allah. Manusia boleh berharap kepada banyak perkara dalam batas sebab, tetapi pengharapan ibadah adalah kepada Allah. Manusia boleh meminta pertolongan daripada manusia dalam perkara yang mereka mampu, tetapi istighathah yang bersifat ibadah adalah untuk Allah. Semua ini berpunca daripada makna إِلَٰهٌ. Jika Allah ialah ilah, maka hati tidak boleh menjadikan makhluk sebagai pusat mutlak. Hati boleh mencintai makhluk kerana Allah. Hati boleh menghormati makhluk kerana Allah. Hati boleh menggunakan sebab kerana Allah. Tetapi hati tidak boleh memberikan hak Allah kepada makhluk.
Satu perkara yang menarik ialah bahawa ayat ini tidak mengatakan “وفي الأرض رب” tetapi “وفي الأرض إله”. Pemilihan istilah ini sangat bermakna. Rububiyyah menekankan penciptaan, pemilikan dan pentadbiran; uluhiyyah menekankan ibadah. Dalam konteks menolak syirik, istilah إِلَٰهٌ adalah sangat tepat kerana masalah utama bukan semata-mata manusia tidak mengakui Allah sebagai pencipta. Masalahnya ialah manusia memberikan ibadah kepada selain Allah. Maka ayat menegaskan bahawa Allah ialah ilah di bumi. Dengan kata lain, masalah bumi bukan hanya tentang siapa yang mencipta bumi, tetapi tentang siapa yang manusia sembah di bumi. Manusia mesti kembali kepada Allah dalam ibadah. Jika seseorang mengetahui Allah sebagai Rabb tetapi menyembah selain Allah, dia telah gagal memahami tuntutan ilah. Oleh itu, lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ boleh dilihat sebagai satu seruan tauhid yang sangat ringkas tetapi sangat lengkap: bumi mempunyai Pencipta, Pemilik dan Pengatur, tetapi dalam perkara ibadah, hak tersebut tidak boleh dibahagi.
Ibn Ashur memberikan satu penjelasan yang sangat berguna tentang konteks ayat ini. Beliau menyatakan bahawa ayat tersebut merupakan sambungan kepada penafian sekutu dalam uluhiyyah secara mutlak, selepas penafian sekutu dalam bentuk anak. Beliau melihat penyebutan langit dan bumi sebagai meliputi alam penciptaan dan pentadbiran, kerana kaum musyrikin mengaitkan sekutu dengan apa yang mereka dakwa terhadap malaikat di langit dan berhala di bumi. (Quran.com) Apabila perhatian ditumpukan khusus kepada وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ, jelas bahawa ayat itu membatalkan dakwaan ketuhanan terhadap sembahan bumi. Berhala yang didirikan manusia tidak menjadi ilah hanya kerana manusia mendirikannya. Batu yang dipahat tidak memperoleh ketuhanan kerana manusia sujud kepadanya. Sesuatu yang dibuat oleh tangan manusia tidak boleh menjadi Tuhan kepada manusia yang membuatnya. Di sinilah hujah tauhid menjadi sangat kuat: makhluk yang tidak mencipta dirinya sendiri tidak boleh menjadi Tuhan kepada dirinya atau kepada makhluk lain. Sesuatu yang berhajat kepada manusia untuk dibuat, dipelihara dan dibersihkan tidak mungkin mempunyai sifat ketuhanan. Sesuatu yang tidak mampu memberi manfaat dan mudarat kepada dirinya sendiri tidak layak menerima ibadah. Tetapi Allah ialah ilah, maka Dia tidak berhajat kepada makhluk. Bahkan makhluk berhajat kepada-Nya.
Al-Tabari pula menegaskan bahawa ayat itu membawa kepada pengkhususan ibadah hanya untuk Allah. Ini memberikan satu kesan yang sangat langsung kepada kehidupan orang beriman: tauhid tidak boleh berhenti sebagai pernyataan lisan. Jika Allah ialah ilah di bumi, maka bumi mesti menjadi tempat ibadah kepada Allah. Lidah mesti berzikir kepada-Nya. Hati mesti ikhlas kepada-Nya. Tubuh mesti tunduk kepada perintah-Nya. Harta mesti digunakan dalam perkara yang diredai-Nya. Ilmu mesti membawa kepada pengenalan terhadap-Nya. Akhlak mesti dibina di atas ketaatan kepada-Nya. Semua ini bukan kerana manusia hendak menjadikan Allah Tuhan, tetapi kerana Allah memang Tuhan. (Quran KSU) Inilah perbezaan antara “mengakui Tuhan” dengan “mengabdikan diri kepada Tuhan”. Pengakuan tanpa ubudiyyah tidak mencapai tujuan tauhid. Jika seseorang berkata Allah ialah Tuhan tetapi hidupnya menolak perintah Allah secara sengaja dan menjadikan hawa nafsu sebagai ukuran mutlak, maka pengakuan tersebut perlu diperiksa semula dari sudut kesannya terhadap kehidupan. Seorang mukmin tidak sempurna hanya dengan mengetahui bahawa Allah wujud; dia mesti mengabdikan dirinya kepada Allah.
Perkataan الْأَرْضِ juga memberi keluasan yang luar biasa kepada ayat ini. Bumi bukan hanya tanah yang dipijak. Ia merangkumi segala ruang kehidupan manusia. Di atas bumi manusia berdiri, berjalan, membina rumah, bekerja, berkahwin, membesarkan anak, mengumpulkan harta, belajar, berdagang, berselisih, berdamai, berkuasa, lemah, sihat, sakit, kaya dan miskin. Dalam semua keadaan itu Allah tetap ilah. Tidak ada satu keadaan manusia yang menggugurkan uluhiyyah Allah. Ketika manusia senang, Allah tetap ilah. Ketika manusia susah, Allah tetap ilah. Ketika manusia sihat, Allah tetap ilah. Ketika manusia sakit, Allah tetap ilah. Ketika manusia kaya, Allah tetap ilah. Ketika manusia miskin, Allah tetap ilah. Ketika manusia mendapat apa yang dia mahu, Allah tetap ilah. Ketika manusia tidak mendapat apa yang dia mahu, Allah tetap ilah. Maka iman kepada uluhiyyah Allah bukan iman yang bergantung kepada keadaan hidup. Allah tidak menjadi Tuhan hanya apabila kehidupan manusia berjalan sesuai dengan kehendaknya. Bahkan apabila seseorang diuji, hakikat ketuhanan Allah tidak berubah. Seorang hamba mungkin tidak memahami hikmah sesuatu takdir, tetapi dia tetap mengakui bahawa Allah ialah ilah dan dirinya ialah hamba. Di sinilah makna “وهو الحكيم” yang datang selepasnya dapat menjadi penguat, walaupun tumpuan perbahasan ini tetap pada وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ. Allah ialah ilah dan segala ketetapan-Nya berada di bawah hikmah-Nya. Tetapi asasnya tetap: manusia hamba, Allah Tuhan.
Lafaz ini juga mengajar bahawa ketuhanan Allah tidak bergantung kepada penerimaan majoriti manusia. Jika seluruh manusia di bumi menolak tauhid, Allah tetap ilah. Jika seluruh manusia mengakui tauhid, Allah tetap ilah. Jumlah manusia tidak menentukan kebenaran. Undi manusia tidak menentukan siapa Tuhan. Konsensus manusia tidak mencipta uluhiyyah. Tradisi manusia tidak mencipta uluhiyyah. Kebiasaan masyarakat tidak mencipta uluhiyyah. Sesuatu yang telah lama disembah tidak menjadi benar kerana sudah lama disembah. Sesuatu yang dilakukan oleh nenek moyang tidak menjadi benar hanya kerana ia diwarisi. Ini adalah prinsip besar yang terkandung secara implisit dalam lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ. Bumi mungkin penuh dengan manusia yang mempunyai kepercayaan berbeza, tetapi hakikat ketuhanan tidak menjadi relatif mengikut bilangan. Allah tetap ilah walaupun manusia berselisih tentang-Nya. Kebenaran tauhid tidak memerlukan manusia untuk mengundi. Sebaliknya, manusia memerlukan tauhid kerana mereka adalah hamba.
Dalam konteks ini, lafaz tersebut juga meruntuhkan anggapan bahawa manusia boleh mencipta tuhan mengikut keperluan psikologi. Ada manusia yang mahu tuhan yang tidak memerintahnya. Ada yang mahu tuhan yang hanya memberikan rezeki tetapi tidak melarang maksiat. Ada yang mahu tuhan yang hanya memberi rahmat tetapi tidak ada hisab. Ada yang mahu tuhan yang boleh dipanggil apabila susah tetapi boleh diabaikan ketika senang. Namun Allah tidak menjadi ilah berdasarkan reka bentuk manusia. إِلَٰهٌ ialah Allah yang mempunyai hak uluhiyyah. Manusia tidak boleh membentuk konsep ketuhanan mengikut kehendak hawa nafsunya. Jika manusia membayangkan Tuhan sebagai makhluk, maka dia telah menurunkan Tuhan kepada ukuran makhluk. Jika manusia memberikan sifat ketuhanan kepada makhluk, dia telah menaikkan makhluk melebihi batasnya. Kedua-duanya adalah kesalahan. وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ mengembalikan ukuran kepada wahyu: siapa yang menjadi ilah? Allah.
Satu lagi perkara yang sangat halus ialah lafaz “في الأرض” boleh memberikan kesan bahawa seluruh ruang bumi menjadi medan pengenalan terhadap uluhiyyah Allah. Setiap tanda penciptaan di bumi boleh membawa manusia mengenal Penciptanya. Namun tanda bukan Tuhan. Tumbuhan menunjukkan kekuasaan Allah tetapi tumbuhan bukan Allah. Haiwan menunjukkan hikmah Allah tetapi haiwan bukan Allah. Tubuh manusia menunjukkan kebijaksanaan penciptaan tetapi tubuh bukan Allah. Alam menunjukkan kebesaran Allah tetapi alam bukan Allah. Oleh itu, apabila manusia melihat bumi, dia sepatutnya bergerak daripada makhluk kepada Khaliq, bukan daripada makhluk kepada penyembahan terhadap makhluk. Ini merupakan salah satu perbezaan besar antara tauhid dan syirik. Tauhid melihat makhluk sebagai ayat, tanda dan ciptaan yang menunjukkan kepada Allah. Syirik berhenti pada makhluk lalu menjadikan makhluk sebagai objek pengabdian. Maka وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ mengajar bahawa bumi adalah tempat untuk mengenal Allah, bukan tempat untuk mencari ilah selain Allah.
Bahkan jika seseorang mengkaji seluruh sejarah manusia, dia akan melihat bahawa bentuk-bentuk syirik berubah tetapi struktur kesalahannya sama: makhluk diberikan sesuatu yang menjadi hak Allah. Ada yang menyembah patung. Ada yang menyembah matahari. Ada yang menyembah bulan. Ada yang menyembah api. Ada yang menyembah roh. Ada yang menyeru jin. Ada yang mengangkat manusia kepada kedudukan luar biasa. Ada yang menganggap benda tertentu membawa kuasa ghaib secara mutlak. Semua ini berbeza pada objek, tetapi kesalahan asasnya ialah sama: memberikan hak uluhiyyah kepada selain Allah. وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ menegaskan bahawa di bumi ini ilah yang benar hanyalah Allah. Maka walaupun bentuk syirik berubah mengikut zaman, prinsip tauhid tidak berubah. Manusia moden mungkin tidak menyembah patung dalam bentuk tradisional, tetapi manusia masih boleh mengabdikan diri kepada harta, kuasa, populariti, hawa nafsu atau manusia. Oleh itu, memahami lafaz ini memerlukan kita melihat syirik bukan hanya dalam bentuk patung, tetapi dalam segala bentuk pengalihan hak uluhiyyah daripada Allah kepada selain Allah.
Walaupun demikian, tidak boleh setiap kecintaan atau penghormatan kepada makhluk dianggap sebagai ibadah. Ini penting agar makna إِلَٰهٌ tidak diperluaskan secara salah. Manusia mencintai ibu bapa, mencintai pasangan, mencintai anak, mencintai guru, mencintai sahabat dan mencintai tanah air. Semua itu tidak dengan sendirinya menjadi syirik. Manusia juga takut kepada binatang buas, takut kepada api, takut kepada penyakit atau takut kepada bahaya. Semua itu tidak dengan sendirinya menjadi ibadah. Manusia juga meminta pertolongan daripada orang lain dalam perkara yang mereka mampu. Semua itu tidak dengan sendirinya bercanggah dengan tauhid. Yang perlu diperhatikan ialah apabila sesuatu bentuk cinta, takut, harap, tunduk atau doa menjadi bentuk ibadah yang merupakan hak Allah. Di sinilah وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ memberikan neraca: Allah ialah ilah, maka hak ibadah adalah untuk Allah. Makhluk boleh dicintai sebagai makhluk. Makhluk boleh dihormati sebagai makhluk. Makhluk boleh dibantu sebagai makhluk. Tetapi makhluk tidak boleh diberikan hak ketuhanan.
Lafaz ini juga sangat berkait dengan kesedaran bahawa Allah mengetahui segala yang berlaku di bumi. Walaupun fokus kita hanya pada وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ, hakikat bahawa Allah ialah ilah di bumi bermakna kehidupan manusia tidak pernah tersembunyi daripada-Nya. Tidak ada tempat di bumi yang menjadikan manusia keluar daripada pemerhatian Allah. Tidak ada ruang rahsia yang mengeluarkan manusia daripada kekuasaan-Nya. Tidak ada tempat manusia boleh melarikan diri daripada Allah. Ini melahirkan muraqabah. Apabila seseorang benar-benar memahami bahawa Allah ialah ilah di bumi, dia akan berasa bahawa kehidupannya mempunyai pertanggungjawaban. Dia tidak melakukan sesuatu hanya kerana manusia melihat atau tidak melihat. Dia tidak menjadikan kamera manusia sebagai ukuran utama. Dia tidak menjadikan pujian manusia sebagai ukuran akhir. Dia tahu bahawa dirinya berada dalam kerajaan Allah. Maka tauhid melahirkan ihsan: beribadah kepada Allah dengan kesedaran bahawa Allah melihat hamba-Nya. Walaupun perbahasan ini bukan tentang lafaz الْعَلِيمُ, makna tersebut selari dengan kesan uluhiyyah yang ditetapkan dalam ayat.
Satu lagi kesan yang besar ialah ketenangan hati. Jika manusia menjadikan banyak perkara sebagai pusat ketundukan, hatinya akan terpecah. Dia takut kepada manusia, takut kehilangan harta, takut kehilangan kedudukan, takut kehilangan pujian, takut kepada makhluk, berharap kepada makhluk dan bergantung kepada makhluk. Tetapi apabila dia benar-benar memahami bahawa Allah ialah ilah, pusat hatinya menjadi satu. Dia tetap menggunakan sebab, tetapi tidak menyembah sebab. Dia tetap menghargai manusia, tetapi tidak menganggap manusia sebagai Tuhan. Dia tetap mencari rezeki, tetapi tidak menganggap rezeki datang secara bebas daripada Allah. Dia tetap berusaha, tetapi mengetahui bahawa hasil berada di bawah kehendak Allah. Ini bukan bermaksud dia meninggalkan usaha. Sebaliknya, dia berusaha sebagai hamba. Dia berdoa sebagai hamba. Dia menunggu keputusan Allah sebagai hamba. Dia bersyukur sebagai hamba. Dia bersabar sebagai hamba. Semua itu adalah buah daripada pengakuan bahawa Allah ialah ilah di bumi.
Jika diperhatikan dari sudut yang lebih mendalam, ayat ini juga mengajar bahawa tauhid mempunyai dimensi ruang dan masa. Dari sudut ruang, وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ menunjukkan bahawa di seluruh bumi Allah ialah ilah. Dari sudut masa, hak tersebut tidak berubah sepanjang sejarah. Allah ialah ilah pada zaman Adam, Nuh, Ibrahim, Musa, Isa dan Muhammad عليهم الصلاة والسلام. Allah tetap ilah pada zaman manusia moden. Allah tetap ilah selepas generasi manusia berlalu. Manusia berubah, teknologi berubah, bahasa berubah, budaya berubah, sistem ekonomi berubah, tetapi uluhiyyah Allah tidak berubah. Ini menunjukkan bahawa tauhid bukan produk zaman. Ia bukan teori yang dicipta oleh masyarakat tertentu. Ia ialah hakikat yang melampaui zaman. Bumi berubah dari satu generasi kepada generasi yang lain, tetapi ilahnya tetap satu.
Para mufassir juga memberikan perhatian kepada hubungan lafaz ini dengan pembatalan dakwaan terhadap sekutu dan anak bagi Allah. Al-Qurtubi menyatakan bahawa ayat ini merupakan pendustaan terhadap dakwaan mereka bahawa Allah mempunyai sekutu dan anak, dan menjelaskan bahawa Allah sahaja yang berhak disembah di langit dan bumi. (Quran KSU) Ini menunjukkan bahawa “ilah” dan “anak” bukan dua perbahasan yang terpisah. Jika Allah ialah ilah, maka Dia tidak memerlukan anak untuk menyempurnakan kerajaan-Nya. Jika Allah ialah ilah, Dia tidak memerlukan sekutu untuk membantu-Nya. Jika Allah ialah ilah, Dia tidak memerlukan perantara yang mempunyai bahagian daripada ketuhanan. Semua makhluk berhajat kepada-Nya, sedangkan Dia tidak berhajat kepada makhluk. Maka apabila ayat menyebut وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ, ia menutup jalan kepada pemikiran bahawa kerajaan Allah memerlukan makhluk sebagai rakan kongsi. Allah ialah ilah, dan makhluk semuanya berada dalam kedudukan kehambaan.
Dari sudut pendidikan iman, lafaz ini sepatutnya mengubah cara seorang Muslim melihat dunia. Dunia tidak lagi dilihat sebagai ruang bebas yang hanya dimiliki manusia. Dunia ialah ruang pengabdian. Apabila melihat bumi, dia melihat kerajaan Allah. Apabila melihat manusia, dia melihat hamba Allah. Apabila melihat rezeki, dia melihat pemberian Allah. Apabila melihat ujian, dia melihat sesuatu yang berlaku dalam ilmu dan hikmah Allah. Apabila melihat kekuasaan manusia, dia tahu kekuasaan manusia terbatas. Apabila melihat kelemahan manusia, dia tahu semua makhluk berhajat kepada Allah. Maka satu lafaz yang ringkas menjadi satu kerangka besar untuk memahami kehidupan. وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ: di bumi, Allah ialah ilah. Ini bererti kehidupan bumi tidak pernah terpisah daripada Allah. Manusia boleh cuba melupakan Allah, tetapi Allah tidak pernah kehilangan kedudukan-Nya sebagai ilah. Manusia boleh membina dunia dengan teknologi yang sangat tinggi, tetapi teknologi tidak mencipta ilah. Manusia boleh pergi ke tempat yang sangat jauh, tetapi dia tetap hamba Allah. Manusia boleh mengetahui banyak perkara tentang alam, tetapi ilmu manusia tidak mengubah siapa yang menjadi Tuhan.
Malah kemajuan ilmu pengetahuan tidak pernah menghapuskan makna lafaz ini. Semakin manusia mengetahui tentang bumi, semakin banyak perkara yang terbukti berada di luar kawalan manusia. Manusia boleh mengkaji hukum alam, tetapi manusia tidak mencipta hukum alam dari tiada. Manusia boleh memanfaatkan tenaga, tetapi manusia tidak mencipta kewujudan tenaga secara mutlak. Manusia boleh mengubah sesuatu melalui teknologi, tetapi manusia tetap bergantung kepada bahan, hukum dan kemampuan yang telah tersedia dalam ciptaan Allah. Oleh itu, pengetahuan tentang alam tidak sepatutnya membawa kepada kesombongan sehingga manusia menganggap dirinya tidak berhajat kepada Tuhan. Sebaliknya, pengetahuan tentang bumi sepatutnya menguatkan kesedaran bahawa manusia ialah makhluk yang hidup dalam alam yang jauh lebih besar daripada dirinya. وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ tetap menjadi hakikat walaupun manusia mengetahui lebih banyak tentang bumi.
Namun perlu dijaga bahawa ayat ini bukan bermaksud semua yang berada di bumi adalah suci atau benar hanya kerana ia berada di bumi. Bumi ialah tempat makhluk taat dan makhluk derhaka. Di bumi ada masjid dan ada tempat maksiat. Ada orang soleh dan ada orang zalim. Ada tauhid dan ada syirik. Tetapi kewujudan syirik di bumi tidak bermaksud syirik itu mempunyai Tuhan sendiri. Kewujudan orang yang menyembah selain Allah tidak bermaksud selain Allah benar-benar menjadi ilah. Ini perbezaan antara “objek yang disembah” dengan “ilah yang benar”. Manusia boleh menyembah sesuatu, tetapi sesuatu itu tidak semestinya layak disembah. Batu boleh disembah, tetapi batu bukan ilah. Manusia boleh disembah, tetapi manusia bukan ilah. Jin boleh disembah, tetapi jin bukan ilah. Matahari boleh disembah, tetapi matahari bukan ilah. Maka lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ tidak bercanggah dengan fakta bahawa di bumi terdapat banyak perkara yang disembah. Ia menetapkan bahawa Allah ialah ilah yang sebenar, sedangkan selain Allah adalah objek sembahan yang batil.
Ini juga menjelaskan mengapa tauhid tidak boleh dinilai hanya berdasarkan pengakuan lisan. Jika seseorang mengatakan “Allah ialah Tuhan” tetapi memberikan ibadah kepada selain Allah, maka terdapat percanggahan antara pengakuan dan amalan. Lafaz إِلَٰهٌ menuntut pengabdian. Ia bukan sekadar istilah falsafah. Seorang hamba mesti menerjemahkan pengakuannya melalui doa, solat, sujud, takut, harap, cinta, tawakkal dan ketaatan yang menjadi hak Allah. Maka وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ boleh menjadi ukuran terhadap seluruh kehidupan. Apabila hendak berdoa, tanyalah kepada siapa doa itu ditujukan. Apabila hendak bersumpah, lihat kepada siapa pengagungan diberikan. Apabila mencari pertolongan, fahami perbezaan antara bantuan makhluk dan permohonan ibadah kepada Allah. Apabila mencintai seseorang, pastikan cinta tidak mengangkatnya kepada kedudukan ketuhanan. Apabila takut kepada sesuatu, pastikan ketakutan itu tidak berubah menjadi ibadah kepada makhluk. Semua ini kembali kepada satu lafaz: إِلَٰهٌ.
Di samping itu, lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ memberikan penolakan terhadap idea bahawa agama hanya berkaitan dengan alam yang tidak kelihatan. Allah ialah ilah di bumi, dan bumi ialah tempat manusia hidup secara nyata. Maka iman mesti mempunyai kesan nyata. Tauhid yang benar melahirkan solat yang benar, akhlak yang benar, amanah yang benar, kejujuran yang benar dan hubungan manusia yang benar. Jika seseorang mendakwa mengenal Allah tetapi mengambil hak manusia secara zalim, menipu, khianat dan melakukan kerosakan tanpa rasa takut kepada Allah, maka penghayatan terhadap uluhiyyahnya perlu diperiksa. Allah ialah ilah di bumi, maka perintah Allah mesti mempunyai kesan terhadap tindakan di bumi. Ubudiyyah bukan hanya perasaan dalam hati; ia mesti terlihat pada kehidupan. Tetapi perlu ditegaskan bahawa amalan manusia tidak menambah uluhiyyah Allah. Amalan itu menunjukkan sama ada manusia tunduk atau enggan tunduk kepada hak Allah.
Dalam lafaz yang sangat pendek ini juga terdapat pembatalan terhadap pemikiran bahawa manusia boleh membahagikan kuasa mutlak antara Tuhan-Tuhan. Jika terdapat dua ilah yang benar, maka persoalan akan muncul: siapa yang mempunyai keputusan terakhir apabila kehendak mereka berbeza? Jika kedua-duanya berkuasa mutlak, maka pertembungan kehendak akan membawa kepada ketidakstabilan. Jika salah satu boleh mengatasi yang lain, maka yang kalah bukan Tuhan mutlak. Jika kedua-duanya tidak berbeza kehendak kerana masing-masing terikat, maka kedua-duanya bukan Tuhan yang mutlak. Tauhid menyelesaikan masalah ini dengan menetapkan bahawa Allah ialah ilah. Bumi berada dalam satu kerajaan ketuhanan. Tidak ada pembahagian uluhiyyah. Tidak ada Tuhan khusus bagi satu wilayah dan Tuhan lain bagi wilayah yang lain. Tidak ada Tuhan untuk manusia tertentu dan Tuhan lain untuk manusia lain. Satu bumi, satu Pencipta, satu Pemilik mutlak, satu Ilah yang benar.
Maka apabila seseorang membaca وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ, dia sebenarnya sedang berhadapan dengan satu pernyataan yang sangat besar tentang kedudukan manusia di dunia. Dia tidak berada di bumi secara sia-sia. Dia bukan pemilik mutlak kehidupan. Dia bukan pusat alam. Dia ialah hamba yang hidup dalam kerajaan Allah. Apa yang dimilikinya hanyalah pemberian. Apa yang diketahuinya terbatas. Apa yang dilakukannya akan dipertanggungjawabkan. Apa yang dicintainya harus berada di bawah cinta kepada Allah. Apa yang ditakutinya harus berada di bawah takut kepada Allah. Apa yang diharapkannya harus berada di bawah harap kepada Allah. Apa yang dilakukannya mesti tunduk kepada petunjuk Allah. Semua ini terkandung dalam satu hakikat bahawa Allah ialah إِلَٰهٌ.
Akhirnya, وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ bukanlah satu penyataan bahawa “di bumi terdapat Tuhan” dalam pengertian kewujudan yang samar, tetapi satu penetapan yang sangat tegas bahawa Allah ialah satu-satunya yang berhak disembah di bumi. Para mufassir seperti al-Tabari, Ibn Kathir dan al-Qurtubi menjelaskan makna ini dengan menekankan bahawa Allah ialah Tuhan bagi penghuni bumi dan bahawa Dia sahaja yang berhak menerima ibadah. (Quran KSU) Ibn Ashur pula menjelaskan bahawa penyataan ini datang dalam rangka menafikan sekutu dalam uluhiyyah secara mutlak dan meliputi alam langit serta bumi. (Quran.com) Maka lafaz وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ menghimpunkan beberapa hakikat yang tidak boleh dipisahkan: bumi ialah makhluk Allah; Allah bukan makhluk bumi; Allah ialah ilah bagi bumi; seluruh penghuni bumi ialah hamba; banyaknya sembahan tidak menghasilkan banyaknya ilah yang benar; kewujudan makhluk tidak mengurangkan uluhiyyah Allah; pengakuan manusia tidak mencipta ketuhanan Allah; penolakan manusia tidak membatalkan ketuhanan Allah; ibadah ialah hak Allah; dan seluruh kehidupan manusia di bumi berada di bawah tuntutan pengabdian kepada-Nya. Seseorang yang benar-benar memahami lafaz ini tidak lagi melihat tauhid sebagai satu teori yang hanya dibincangkan dalam kitab aqidah. Dia melihat tauhid sebagai hakikat yang menentukan kepada siapa dia tunduk, kepada siapa dia berdoa, kepada siapa dia menyerahkan pengabdian, siapa yang menjadi tujuan tertinggi hidupnya, dan siapa yang mempunyai hak terakhir atas dirinya. Bumi boleh berubah, manusia boleh berubah, zaman boleh berubah, kerajaan boleh berubah, ilmu boleh berkembang, tamadun boleh bangkit dan runtuh, tetapi hakikat itu tidak berubah: وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ. Di bumi ini ada satu Ilah yang benar, dan Dia ialah Allah. Segala yang selain-Nya adalah makhluk, segala yang selain-Nya berhajat kepada-Nya, segala yang selain-Nya tidak mempunyai hak ketuhanan, dan segala bentuk ibadah yang menjadi hak-Nya wajib dikembalikan hanya kepada-Nya. Maka semakin dalam seseorang merenungi وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ, semakin jelas kepadanya bahawa tauhid bukan sekadar mengatakan “Allah ada”, tetapi mengakui dengan sepenuh hati bahawa Allah ialah ilah, lalu menjadikan seluruh kehidupan di bumi sebagai kehidupan seorang hamba yang tunduk kepada Tuhan yang satu. Inilah kekuatan lafaz tersebut: pendek pada bilangan hurufnya, tetapi luas pada maknanya; ringkas pada susunannya, tetapi besar pada tuntutannya; mudah disebut oleh lidah, tetapi sangat berat hakikatnya terhadap jiwa yang mahu benar-benar hidup sebagai hamba Allah.
asa
https://draft.blogger.com/blog/post/edit/50065684574614780/8705518667393282442?hl=en
