Perbahasan Tentang Ayat 26 Dari Surah Al-An'am ... وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُۖ ... (Al-An'am:26)

MOHD ROSLAN ABDUL GHANI -
ا   ب   ت   ث   ج   ح   خ   د   ذ   ر   ز   س   ش   ص   ض   ط   ظ   ع   غ   ف   ق   ك   ل   م   ن   و   ه   ي
A   B   C   D   E   F   G   H   I   J   K   L   M   N   O   P   Q   R   S   T   U   V   W   X   Y   Z

وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُۖ وَإِن يُهْلِكُونَ إِلَّآ أَنفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ ‎﴿سورة الأنعام آية ٢٦﴾‏‏.

Perbahasan Tentang Ayat 26 Dari Surah Al-An'am: وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ

Penyataan وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ merupakan satu penyataan yang sangat dalam maknanya kerana ia menggambarkan satu bentuk penolakan terhadap kebenaran yang lebih jauh daripada sekadar tidak menerima dalam hati atau tidak mempercayai sesuatu yang disampaikan. Lafaz ini menggambarkan tindakan menjauhkan diri daripada sesuatu, mengambil jarak daripadanya, mengelakkan diri daripadanya dan tidak mahu mendekatinya. Dalam konteks Surah al-An'am ayat 26, penyataan tersebut datang dalam rangka pembicaraan tentang orang-orang yang bukan sahaja tidak menerima al-Quran, bahkan mereka berusaha menjauhkan diri daripadanya dan menjauhkan orang lain daripadanya. Oleh itu, apabila lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ direnungkan secara mendalam, kita akan melihat bahawa al-Quran sedang menggambarkan satu bentuk kekufuran yang mempunyai dua arah: arah pertama ialah menjauhkan diri sendiri daripada wahyu, manakala arah kedua ialah berusaha menjauhkan orang lain daripada wahyu. Walaupun ayat ini mempunyai penyataan sebelumnya dan selepasnya, tumpuan lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ sendiri amat penting kerana ia memperlihatkan bahawa penolakan terhadap kebenaran tidak semestinya berhenti pada tahap tidak percaya. Seseorang boleh sampai kepada tahap menjauhkan dirinya daripada sumber kebenaran, mengelakkan dirinya daripada mendengar dan memahami, serta menghalang dirinya daripada menerima kesan petunjuk. Lebih berat lagi, apabila seseorang sudah tidak mahu menerima kebenaran, dia boleh berusaha supaya orang lain juga tidak mendekatinya. Dalam bentuk inilah lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ menjadi sangat tajam dari sudut makna, kerana lafaz tersebut tidak menggambarkan sekadar ketiadaan iman, tetapi menggambarkan gerakan menjauh daripada sesuatu yang sepatutnya didekati.

Lafaz يَنْـَٔوْنَ berasal daripada akar ن أ ي yang membawa makna menjauh, mengambil jarak dan menjadikan diri jauh daripada sesuatu. Dalam bahasa Arab, perkataan نأى mempunyai makna asas yang berkaitan dengan البعد, iaitu jauh. Apabila dikatakan نأى عنه, maknanya ialah dia menjauh daripadanya atau mengambil jarak daripadanya. Dalam ayat ini, bentuknya ialah يَنْـَٔوْنَ, iaitu fi'il mudari' yang menunjukkan perbuatan yang sedang berlaku atau berulang dalam konteks yang sesuai. Penambahan huruf waw sebelum lafaz tersebut, وَيَنْـَٔوْنَ, menghubungkannya dengan perbuatan sebelumnya dan memberikan gambaran bahawa perbuatan menjauh itu bukan sesuatu yang terpisah daripada sikap mereka terhadap al-Quran. Ia merupakan kesinambungan daripada penolakan mereka. Mereka tidak berhenti setelah mengeluarkan perkataan tertentu tentang wahyu, bahkan mereka mengambil tindakan menjauhkan diri daripada wahyu tersebut. Dengan itu, lafaz ini mempunyai dimensi pergerakan yang sangat jelas. Ia seolah-olah menggambarkan seseorang yang berhadapan dengan sesuatu yang sepatutnya didatangi tetapi dia memilih untuk berundur, mengambil jarak, berpaling dan menjauh. Dalam konteks wahyu, gambaran ini sangat kuat kerana al-Quran ialah petunjuk yang Allah turunkan untuk mendekatkan manusia kepada kebenaran, tetapi golongan yang menolak memilih untuk melakukan perkara yang berlawanan: mereka menjauhkan diri daripadanya.

Perkataan عَنْهُ pula tidak boleh dipandang ringan kerana huruf jar عَنْ membawa makna menjauh atau berpisah daripada sesuatu, bergantung kepada konteks. Apabila dikatakan يَنْـَٔوْنَ عَنْهُ, struktur ini bukan sekadar menyebut bahawa mereka “tidak bersama dengannya”, tetapi memberikan gambaran bahawa mereka mengambil jarak daripadanya. Ada perbezaan antara seseorang yang tidak sampai kepada sesuatu dengan seseorang yang sengaja menjauh daripadanya. Orang yang tidak sampai mungkin terhalang oleh keadaan, tidak mengetahui jalan atau tidak mempunyai kemampuan. Tetapi orang yang ينأى عن شيء ialah orang yang mengambil jarak daripadanya. Dalam konteks ayat ini, makna tersebut sangat sesuai kerana mereka telah mendengar dan berhadapan dengan wahyu, tetapi mereka tidak mahu mendekatinya. Mereka bukan semata-mata tidak mengetahui kewujudan al-Quran. Mereka mengetahui, mendengar dan berhadapan dengan penyampaian Rasulullah صلى الله عليه وسلم, tetapi mereka mengambil sikap menjauh. Sebab itu lafaz ini menggambarkan kehendak dan sikap, bukan sekadar keadaan pasif. Ia membawa makna bahawa seseorang tidak mahu berada dekat dengan sesuatu kerana dia tidak mahu menerima apa yang datang bersamanya.

Kedalaman makna lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ menjadi semakin jelas apabila dilihat pada objek yang menjadi tempat mereka menjauh, iaitu الضمير هُ pada عَنْهُ. Dhamir tersebut merujuk kepada sesuatu yang disebut dalam konteks sebelumnya, iaitu al-Quran atau apa yang dibawa oleh Rasulullah صلى الله عليه وسلم daripada wahyu Allah. Dengan demikian, perbuatan menjauh bukan daripada perkara duniawi, bukan daripada manusia secara umum, tetapi daripada wahyu dan petunjuk. Ini menjadikan lafaz tersebut sangat berat. Jika seseorang menjauh daripada perkara yang tidak penting, perbuatan itu mungkin tidak mempunyai nilai besar. Tetapi jika seseorang menjauh daripada wahyu Allah, maka jarak tersebut sebenarnya merupakan jarak daripada petunjuk. Dalam bahasa rohani, menjauh daripada wahyu bererti menjauh daripada sebab-sebab yang membawa hati kepada iman, ilmu dan hidayah. Maka وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ bukan sekadar gambaran lokasi atau gerakan fizikal. Ia menggambarkan satu sikap batin yang diterjemahkan menjadi tindakan zahir.

Perlu difahami bahawa “menjauh daripada al-Quran” tidak semestinya bermaksud seseorang sentiasa meninggalkan tempat apabila al-Quran dibaca. Makna lafaz ini lebih luas daripada pergerakan fizikal. Seseorang boleh berada dekat secara fizikal tetapi jauh dari sudut penerimaan. Dia boleh mendengar suara al-Quran tetapi hatinya menjauh daripada maknanya. Dia boleh memegang mushaf tetapi tidak mahu tunduk kepada petunjuknya. Dia boleh hadir dalam majlis ilmu tetapi sengaja menutup hati daripada menerima kebenaran. Sebaliknya, seseorang boleh berada jauh secara fizikal tetapi mempunyai hati yang dekat dengan wahyu, membacanya, merenungnya, mengamalkannya dan tunduk kepada petunjuknya. Maka apabila membicarakan وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ, fokus yang paling penting bukanlah jarak ruang semata-mata tetapi sikap menjauh daripada fungsi petunjuk yang terdapat dalam wahyu. Ini kerana tujuan al-Quran bukan sekadar didengar oleh telinga, tetapi diterima oleh hati dan dilaksanakan oleh anggota.

Lafaz يَنْـَٔوْنَ dalam bentuk mudari' juga mempunyai keindahan tersendiri. Allah tidak menggunakan bentuk yang hanya menggambarkan satu kejadian lampau yang telah selesai, tetapi menggunakan bentuk yang menggambarkan perbuatan mereka sebagai sesuatu yang berlaku dalam keadaan tersebut. Dalam bahasa Arab, fi'il mudari' boleh menunjukkan perbuatan yang sedang berlangsung, berulang atau berterusan bergantung kepada konteks dan qarinah. Maka penggunaan يَنْـَٔوْنَ memberikan gambaran seolah-olah perbuatan menjauh itu berlaku sebagai satu sikap yang mereka lakukan apabila berhadapan dengan wahyu. Mereka bukan sekali sahaja menjauh, kemudian selesai. Sebaliknya, sikap mereka terhadap wahyu dicirikan oleh tindakan mengambil jarak. Ini menjadikan ayat tersebut hidup di hadapan pembaca. Pembaca seolah-olah melihat golongan tersebut berhadapan dengan al-Quran, kemudian memilih untuk menjauh. Perbuatan itu bergerak di hadapan mata, bukan sekadar menjadi catatan sejarah yang kaku.

Perbezaan antara يَنْـَٔوْنَ dan kata-kata yang lebih umum seperti يَتْرُكُونَ atau يُعْرِضُونَ juga menarik untuk direnungkan. Setiap lafaz mempunyai medan makna yang tersendiri. ترك boleh menunjukkan meninggalkan sesuatu. إعراض menunjukkan berpaling atau tidak memberikan perhatian. أما نأى pula mempunyai unsur jarak yang sangat kuat. Ia memberikan gambaran bahawa seseorang menjadikan dirinya jauh daripada sesuatu. Dengan demikian, apabila al-Quran memilih يَنْـَٔوْنَ, ia membawa satu gambaran yang khusus: bukan sahaja mereka tidak menerima, bahkan mereka mengambil jarak. Mereka seolah-olah tidak mahu terlalu dekat dengan sumber yang boleh menggugat pendirian mereka. Dalam konteks penolakan wahyu, ini menunjukkan bahawa menjauh merupakan satu strategi untuk mengelakkan kesan kebenaran terhadap diri mereka.

Hal ini amat penting kerana apabila manusia berhadapan dengan sesuatu yang benar tetapi tidak mahu menerimanya, salah satu cara paling mudah untuk mengelakkan dirinya daripada perubahan ialah dengan menjauh daripada sumber kebenaran tersebut. Jika dia tidak mahu mendengar, dia boleh menutup telinga. Jika dia tidak mahu membaca, dia boleh menjauh daripada kitab. Jika dia tidak mahu menghadiri majlis ilmu, dia boleh mengelakkan diri. Jika dia tidak mahu berfikir, dia boleh mengalih perhatian. Jika dia tidak mahu menerima nasihat, dia boleh menjauh daripada orang yang menasihati. Semua bentuk ini mempunyai satu prinsip yang sama: mengurangkan hubungan dengan perkara yang boleh mempengaruhi hati. Maka lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ menggambarkan satu bentuk perlindungan diri yang salah, iaitu seseorang cuba melindungi dirinya daripada kebenaran dengan menjauhkan diri daripada kebenaran itu sendiri.

Dalam konteks al-Quran, menjauh daripada wahyu mempunyai makna yang lebih serius kerana al-Quran bukan sekadar bahan bacaan. Allah menurunkannya sebagai هدى, رحمة, نور, ذكر dan تذكرة. Maka apabila seseorang menjauh daripada al-Quran, dia bukan sekadar menjauh daripada sebuah teks, tetapi menjauh daripada petunjuk yang Allah sediakan. Sebagaimana seseorang yang menjauh daripada cahaya akan menyebabkan dirinya berada dalam keadaan lebih gelap, demikian juga seseorang yang menjauh daripada petunjuk akan kehilangan manfaat petunjuk tersebut. Ini bukan bermakna cahaya fizikal atau al-Quran boleh dipersamakan secara zat, tetapi dari sudut perumpamaan kesan, wahyu menerangi jalan kehidupan dan menjauh daripadanya menyebabkan seseorang kehilangan manfaat cahaya petunjuk tersebut.

Perhatikan juga bahawa ayat tersebut tidak mengatakan mereka “tidak memahami” sahaja. Mereka menjauh. Ini menunjukkan perbezaan antara kelemahan dan penolakan. Seseorang mungkin belum memahami sesuatu ayat kerana ilmunya terbatas. Dalam keadaan itu, jalan yang benar ialah bertanya dan belajar. Tetapi seseorang yang sengaja menjauhkan diri daripada wahyu kerana tidak mahu dipengaruhi olehnya berada dalam keadaan yang lebih berat. Dia bukan sekadar belum mengetahui, tetapi tidak mahu mendekati sumber pengetahuan. Inilah salah satu pengajaran paling penting daripada lafaz tersebut. Dalam mencari kebenaran, manusia mesti mempunyai keberanian untuk mendekati perkara yang ingin dinilai. Tidak adil bagi seseorang menolak sesuatu yang dia sengaja tidak mahu dengar. Tidak adil seseorang mengatakan “aku tidak percaya” terhadap sesuatu yang dia enggan memahami. Menjauh sebelum mengetahui bukan bukti bahawa sesuatu itu salah.

Dalam ayat ini, menjauh juga berkait dengan pengaruh. Apabila seseorang mendekati al-Quran dengan hati yang terbuka, dia mungkin akan mendengar sesuatu yang memerlukan dirinya berubah. Wahyu memerintahkan tauhid, meninggalkan syirik, meninggalkan maksiat, menegakkan keadilan, menunaikan amanah, takut kepada Allah dan mengharapkan akhirat. Semua ini mempunyai tuntutan terhadap diri manusia. Oleh itu, seseorang yang tidak mahu berubah mungkin mengambil jalan dengan menjauh daripada wahyu. Bukan kerana wahyu tidak mempunyai hujah, tetapi kerana dia tidak mahu menerima tuntutan yang datang bersamanya. Ini menjadikan وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ satu lafaz yang menggambarkan hubungan antara kebenaran dengan kehendak manusia.

Seseorang mungkin sanggup mendengar sesuatu selama ia tidak menuntut perubahan. Tetapi apabila wahyu menyentuh hawa nafsu, harta, kedudukan, adat, syirik atau kesombongan, manusia boleh memilih untuk menjauh. Inilah antara sebab al-Quran banyak menyebut hati yang berpaling. Kebenaran bukan sekadar maklumat; ia membawa tuntutan. Jika seseorang hanya mahu pengetahuan yang tidak menuntut apa-apa daripada dirinya, dia mungkin menerima sebahagian maklumat tetapi menolak petunjuk. Dalam konteks وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ, mereka mengambil jarak daripada sesuatu yang mempunyai kuasa untuk mengubah mereka.

Namun harus ditegaskan bahawa lafaz ini tidak bermakna setiap orang yang jarang membaca al-Quran secara automatik termasuk dalam keadaan yang sama. Ayat sedang menggambarkan golongan tertentu dalam konteks penolakan terhadap Rasulullah صلى الله عليه وسلم dan wahyu. Aplikasi kepada keadaan manusia hari ini perlu dilakukan dengan ilmu dan tidak boleh dibuat secara tergesa-gesa. Ada orang yang kurang membaca kerana tidak tahu, ada yang lemah, ada yang sibuk, ada yang baru belajar, ada yang sedang berusaha. Semua keadaan itu tidak boleh disamakan dengan orang yang secara sengaja menjauhkan manusia daripada wahyu kerana menolaknya. Lafaz وَيَنْـَٔوْنَ mempunyai konteks penolakan dan permusuhan terhadap wahyu, bukan sekadar kelemahan biasa seorang Muslim.

Dari sudut bahasa, نأى juga menunjukkan bahawa jarak itu boleh semakin bertambah. Apabila seseorang mengambil satu langkah menjauh, kemudian langkah kedua, kemudian langkah ketiga, jarak menjadi semakin besar. Begitulah keadaan hati apabila seseorang berulang kali memilih untuk menjauh daripada nasihat. Pada awalnya mungkin dia hanya tidak mahu mendengar satu perkara. Kemudian dia mengelakkan majlis ilmu. Kemudian dia tidak mahu membaca al-Quran. Kemudian dia tidak suka orang yang mengingatkan. Kemudian dia menganggap nasihat sebagai gangguan. Akhirnya jarak antara dirinya dengan petunjuk menjadi sangat jauh. Walaupun ayat tidak menyebut semua tahap ini, sifat lafaz نأى memberikan gambaran tentang tindakan mengambil jarak daripada sesuatu.

Ada perbezaan besar antara seseorang yang sedang mencari kebenaran dengan seseorang yang berusaha mengelakkan kebenaran. Pencari kebenaran mendekati perkara yang ingin dinilai. Dia membaca hujah pihak yang tidak dipersetujuinya. Dia mendengar penjelasan. Dia bertanya. Dia bersedia mengubah pendirian jika dalil menuntut. Orang yang menjauh pula cuba memastikan dirinya tidak terdedah kepada hujah. Dalam konteks ayat, وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ menggambarkan arah kedua. Mereka mengambil jarak daripada wahyu. Ini bukan sikap ilmiah yang neutral, tetapi sikap penolakan yang menyebabkan seseorang tidak mahu menerima kesan petunjuk.

Hubungan lafaz ini dengan الضمير هُ juga mempunyai nilai yang mendalam. Dhamir yang pendek itu merujuk kepada sesuatu yang besar, iaitu wahyu yang sedang menjadi pusat pertikaian. Dalam bahasa al-Quran, penggunaan dhamir boleh menjadikan sesuatu yang telah jelas dalam konteks disebut secara ringkas. Pembaca yang mengikuti ayat akan memahami bahawa “هُ” bukan perkara yang tidak diketahui. Ia merujuk kepada sesuatu yang baru sahaja menjadi objek perbincangan, iaitu al-Quran atau wahyu yang dibawa Rasulullah صلى الله عليه وسلم. Maka “عنه” secara ringkas bermakna “daripadanya”. Mereka menjauh daripada wahyu tersebut. Dhamir ini juga menjadikan ayat lebih padat dan kuat. Allah tidak perlu mengulang “القرآن” atau “الذكر” kerana konteks sudah menerangkannya.

Perlu juga diperhatikan bahawa حرف الجر عَنْ memberikan gambaran bahawa sesuatu menjadi titik rujukan jarak. Jika seseorang menjauh daripada rumah, rumah itu menjadi titik rujukan. Jika seseorang menjauh daripada jalan, jalan itu menjadi titik rujukan. Jika seseorang menjauh daripada wahyu, wahyu menjadi titik rujukan. Maka وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ memberikan gambaran bahawa mereka mempunyai hubungan dengan wahyu tetapi memilih untuk menjadikannya titik yang mereka tinggalkan. Ini lebih kuat daripada sekadar tidak pernah mendekatinya. Mereka sudah berada dalam lingkungan dakwah Rasulullah صلى الله عليه وسلم, mendengar al-Quran dan melihat hujah, tetapi kemudian mengambil jarak.

Hal ini menjelaskan mengapa lafaz tersebut sangat sesuai diletakkan selepas perbahasan tentang mereka yang datang kepada Rasulullah صلى الله عليه وسلم dan mendengar. Mereka datang, tetapi selepas mendengar mereka menjauh. Mereka berhadapan dengan wahyu, tetapi bukannya mendekat, mereka berundur. Mereka mempunyai peluang mendengar, tetapi menggunakan peluang itu untuk mengukuhkan penolakan. Maka lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ menjadi gambaran arah gerakan mereka: wahyu berada di hadapan, tetapi mereka bergerak menjauhinya.

Dalam kehidupan manusia, gerakan menjauh boleh berlaku secara fizikal, intelektual, emosi dan rohani. Secara fizikal, seseorang meninggalkan tempat al-Quran dibaca. Secara intelektual, dia enggan membaca dan memahami. Secara emosi, dia merasa tidak suka apabila mendengar nasihat. Secara rohani, dia tidak mahu hati tunduk kepada tuntutan wahyu. Semua bentuk ini mempunyai hubungan dengan konsep umum menjauh, walaupun tidak semua individu yang mengalami salah satu daripadanya boleh dihukum sebagai golongan yang disebut ayat. Yang penting ialah memahami keluasan makna lafaz. Al-Quran sering menggunakan bahasa yang mempunyai dimensi zahir dan batin. Pergerakan tubuh boleh menjadi tanda kepada pergerakan hati.

Lafaz وَيَنْـَٔوْنَ juga boleh direnungkan bersama prinsip bahawa hati manusia boleh mempunyai arah. Ada hati yang menuju kepada Allah, ada hati yang berpaling daripada Allah. Ada hati yang mendekati wahyu, ada hati yang menjauh. Arah hati ini kemudiannya mempengaruhi pilihan. Orang yang mencintai al-Quran akan mencari peluang mendekatinya. Orang yang takut kepada Allah akan mencari nasihat yang memperbaiki dirinya. Orang yang tidak mahu tunduk akan mencari jarak. Maka “menjauh” bukan sekadar satu perbuatan luaran; ia boleh menjadi tanda arah perjalanan seseorang.

Walaupun begitu, manusia tidak boleh menilai hati orang lain dengan sewenang-wenangnya. Allah mengetahui hati. Kita hanya boleh melihat tanda zahir dan menasihati berdasarkan apa yang nyata. Ayat ini memberikan pengetahuan tentang keadaan golongan yang Allah ceritakan, bukan lesen kepada manusia untuk mendakwa mengetahui hati setiap individu. Perkara ini amat penting dalam memahami lafaz tersebut dengan betul. Jangan menjadikan tafsir sebagai alat untuk menghukum orang lain tanpa ilmu. Ambillah pengajaran untuk diri sendiri terlebih dahulu: adakah diri mendekati al-Quran atau menjauh daripadanya? Adakah apabila mendengar ayat, hati mencari alasan atau mencari kebenaran? Adakah diri mendekati nasihat atau melarikan diri daripadanya?

Pertanyaan-pertanyaan tersebut merupakan renungan yang sangat dekat dengan lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ. Seseorang mungkin tidak menolak al-Quran dengan lidah, tetapi apabila al-Quran memerintah sesuatu yang tidak disukai, dia menjauh. Seseorang mungkin mengaku mencintai al-Quran, tetapi tidak mahu memahami hukum dan petunjuknya. Seseorang mungkin membaca ayat yang memuji sifat yang dia suka, tetapi apabila ayat menyentuh kesalahan dirinya, dia tidak mahu mendengarnya. Keadaan seperti ini mengajar bahawa hubungan dengan al-Quran bukan sekadar hubungan lisan. Al-Quran mesti diberi ruang untuk membimbing, menegur dan memperbaiki.

Dalam konteks ayat, golongan yang dimaksudkan bukan sekadar menjauh daripada satu ayat yang sukar difahami. Mereka menjauh daripada “هُ”, iaitu wahyu yang menjadi pusat dakwah Rasulullah صلى الله عليه وسلم. Maka lafaz tersebut memberikan gambaran tentang penolakan terhadap keseluruhan sumber petunjuk. Mereka tidak mahu wahyu mendekati kehidupan mereka dan mereka sendiri tidak mahu mendekatinya. Ini menyebabkan jarak yang sepatutnya dipenuhi dengan iman menjadi semakin luas.

Jika diperhatikan pada susunan وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ, fi'il mendahului fa'il yang difahami daripada konteks. Bentuk ini memberikan tumpuan kepada perbuatan menjauh itu sendiri. Dalam bahasa Arab, mendahulukan fi'il boleh menjadikan tindakan lebih menonjol dalam gambaran ayat. Yang diperlihatkan terlebih dahulu ialah “mereka menjauh”. Pembaca seolah-olah menyaksikan gerakan tersebut. Ini selaras dengan sifat lafaz mudari' yang menghadirkan perbuatan dalam suasana yang hidup. Tidak perlu dibebankan dengan terlalu banyak unsur tatabahasa, tetapi dari sudut balaghah, pilihan bentuk itu membantu menjadikan perbuatan menjauh sebagai sesuatu yang jelas dalam gambaran ayat.

Perkataan يَنْـَٔوْنَ juga mempunyai hamzah yang berasal daripada akar ن أ ي. Hamzah di tengah lafaz menunjukkan struktur fonetik yang tersendiri. Dalam bacaan al-Quran, lafaz tersebut dibaca dengan ketelitian sebagaimana riwayat qiraat yang sah. Namun fokus maknanya tetap pada النأي, iaitu menjauh. Dalam perbahasan tafsir, tidak perlu menjadikan bentuk ejaan semata-mata sebagai pusat perbincangan sehingga melupakan makna. Yang lebih penting ialah memahami bahawa akar ن أ ي membawa gambaran jarak dan menjauh.

Apabila Allah menggunakan perkataan yang berkaitan dengan jarak terhadap wahyu, ia juga memberikan gambaran bahawa kedekatan dan kejauhan daripada petunjuk mempunyai akibat. Wahyu tidak berubah. Al-Quran tidak menjadi lebih benar apabila seseorang mendekatinya dan tidak menjadi kurang benar apabila seseorang menjauhinya. Yang berubah ialah keadaan manusia. Matahari tidak menjadi kurang bercahaya kerana seseorang menutup matanya. Begitu juga wahyu tidak menjadi kurang benar kerana seseorang menjauh daripadanya. Orang yang menjauh kehilangan manfaat cahaya, bukan cahaya yang kehilangan kekuatannya. Perumpamaan ini membantu memahami sifat hubungan antara manusia dengan petunjuk, tetapi tentu sahaja al-Quran bukan cahaya fizikal dan perbandingan ini hanya pada sudut kesan.

Ini menjelaskan satu hakikat aqidah yang penting: kebenaran tidak bergantung kepada penerimaan manusia. Allah tetap Allah walaupun manusia mengingkari-Nya. Al-Quran tetap wahyu walaupun manusia menolaknya. Kebenaran tidak menjadi benar kerana ramai menerimanya dan tidak menjadi salah kerana ramai menolaknya. وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ menunjukkan arah manusia menjauh, tetapi tindakan manusia tidak mengubah hakikat wahyu. Ia hanya menentukan hubungan mereka dengan wahyu dan akibat yang mereka terima daripada sikap tersebut.

Dalam ayat ini, menjauh daripada wahyu juga mempunyai hubungan dengan menjauh daripada ilmu. Apabila seseorang tidak mahu mendengar al-Quran, dia menutup salah satu pintu ilmu yang paling besar. Al-Quran mengajar tentang Allah, manusia, kehidupan, kematian, akhirat, dosa, pahala, para nabi, umat terdahulu dan jalan keselamatan. Menjauh daripadanya menyebabkan seseorang kehilangan peluang untuk menerima pengetahuan tersebut. Tetapi yang lebih berat ialah apabila seseorang menjauh kerana dia tidak mahu pengetahuan tersebut mengubah pendiriannya. Inilah keadaan yang perlu diperhatikan.

Ada orang yang menjauh kerana tidak tahu nilai sesuatu. Apabila dia mengetahui, dia mendekat. Ada orang yang menjauh kerana terluka atau mempunyai pengalaman buruk terhadap orang tertentu, kemudian apabila dia mengetahui hakikat sebenar dia kembali. Ada orang yang menjauh kerana malas dan kemudian bertaubat. Semua ini berbeza daripada sikap yang digambarkan dalam ayat. Ayat menggambarkan mereka yang menolak wahyu dan mengambil jarak daripadanya. Oleh itu, konteks sangat penting agar lafaz tidak digunakan secara kasar terhadap semua orang yang mempunyai kelemahan hubungan dengan al-Quran.

Perbahasan lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ juga perlu dikaitkan dengan konsep “mendekati sebab hidayah”. Hidayah adalah milik Allah, tetapi Allah menyediakan sebab-sebab yang membawa kepada hidayah: mendengar wahyu, memahami, mengingati, berfikir, berdoa, mengikuti Rasulullah صلى الله عليه وسلم dan beramal. Seseorang yang menjauh daripada semua sebab tersebut sedang memilih arah yang bertentangan dengan jalan hidayah. Ini tidak bermakna manusia memiliki kuasa mutlak untuk memberi hidayah kepada dirinya, tetapi manusia mempunyai tanggungjawab untuk tidak menutup pintu-pintu yang Allah bukakan kepadanya.

Sebaliknya, orang yang mendekati al-Quran bukan sekadar mendekati mushaf secara fizikal. Dia mendekati maknanya, mendekati petunjuknya, mendekati tuntutan amalnya dan mendekati keadaan hati yang tunduk. Sebab itu hubungan dengan al-Quran mempunyai beberapa lapisan: membaca, mendengar, memahami, mentadabbur, membenarkan, mengamalkan dan menyampaikan. وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ boleh difahami sebagai bertentangan dengan semua bentuk kedekatan tersebut dalam konteks golongan yang menolak wahyu.

Ada satu perkara yang sangat menarik dalam lafaz ini: Allah menggunakan bentuk jamak وَيَنْـَٔوْنَ. Ia menggambarkan mereka sebagai satu kelompok yang mempunyai sikap bersama. Ini sesuai dengan konteks masyarakat yang bersama-sama menolak dakwah Rasulullah صلى الله عليه وسلم. Tetapi bentuk jamak tidak semestinya bermaksud setiap individu melakukan setiap perbuatan dengan kadar yang sama. Dalam bahasa al-Quran, sesuatu perbuatan boleh dinisbahkan kepada kelompok apabila ia menjadi sikap atau tindakan kelompok tersebut. Oleh itu, lafaz ini memberikan gambaran sosial tentang penolakan terhadap wahyu. Ia bukan hanya masalah individu dengan dirinya, tetapi boleh menjadi budaya kelompok.

Apabila penolakan terhadap wahyu menjadi budaya kelompok, menjauh daripada al-Quran boleh menjadi norma. Seseorang mungkin pada awalnya ingin mendengar, tetapi apabila masyarakat mengejek, dia menjauh. Seseorang mungkin tertarik kepada kebenaran, tetapi apabila kelompoknya mengatakan bahawa al-Quran hanyalah cerita, dia takut untuk mendekat. Dengan demikian, “menjauh” boleh dipengaruhi oleh persekitaran. Ayat ini mengingatkan bahawa manusia mesti berani menilai kebenaran berdasarkan dalil, bukan semata-mata berdasarkan tekanan kelompok.

Namun sekali lagi, fokus utama bukanlah psikologi sosial moden, tetapi makna al-Quran. Lafaz وَيَنْـَٔوْنَ menggambarkan perbuatan menjauh. Dari makna itu kita dapat memahami pelbagai bentuknya tanpa mendakwa bahawa semua orang moden yang kurang membaca al-Quran termasuk dalam golongan yang sama. Tafsir mesti menjaga batas antara makna ayat dan aplikasi.

Dalam bahasa Arab, نأى عن الشيء memberikan gambaran bahawa seseorang menjadikan dirinya jauh daripada sesuatu. Ini lebih daripada sekadar tidak mengambilnya. Jika seseorang tidak mengambil makanan kerana dia tidak lapar, itu bukan necessariamente نأى عنه. Tetapi jika dia menjauh daripada makanan kerana tidak mahu mendekatinya, unsur jarak lebih jelas. Demikian juga dengan wahyu. Mereka bukan sekadar tidak mengambil manfaat, tetapi mereka menjauh daripadanya. Inilah yang menjadikan lafaz tersebut sangat kuat.

Menjauh juga boleh berlaku kerana takut terpengaruh. Dalam konteks orang yang menolak wahyu, semakin seseorang mendengar ayat, semakin besar peluang hatinya terkesan. Oleh itu, jika dia benar-benar mahu menutup dirinya daripada pengaruh wahyu, dia perlu mengurangkan hubungan dengannya. Ini menjelaskan mengapa dalam ayat selepasnya disebut bahawa mereka menghalang orang lain daripada mendekatinya dan mereka sendiri menjauh. Walaupun lafaz yang sedang difokuskan ialah وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ, konteks tersebut menunjukkan bahawa menjauh diri boleh menjadi sebahagian daripada usaha sistematik untuk memastikan wahyu tidak memberi kesan kepada mereka.

Di sini terdapat satu perbezaan antara “menolak setelah memahami” dengan “menjauh supaya tidak perlu memahami”. Kedua-duanya tidak sama. Yang pertama sekurang-kurangnya melibatkan pertembungan dengan hujah. Yang kedua mengelakkan pertembungan itu. Dalam ayat ini, mereka telah mendengar dan berdebat, tetapi tetap menjauh. Ini menunjukkan bahawa perdebatan mereka bukan semata-mata pencarian kebenaran. Setelah mereka mendengar, mereka memilih jarak.

Perbuatan menjauh daripada wahyu juga boleh muncul dalam bentuk seseorang hanya mencari ayat yang mengukuhkan kehendaknya dan mengelakkan ayat yang menegurnya. Ini bukan contoh literal yang boleh terus dihukum berdasarkan ayat, tetapi ia merupakan bentuk renungan terhadap makna umum menjauh. Orang yang mahu al-Quran membimbingnya akan menerima keseluruhan petunjuk, bukan hanya bahagian yang sesuai dengan hawa nafsu. Dia akan membaca ayat tentang rahmat dan ayat tentang azab, ayat tentang janji dan ayat tentang ancaman, ayat yang memuji dan ayat yang menegur. Menjauh berlaku apabila seseorang mahu memilih hanya apa yang menyenangkan dirinya dan menutup diri daripada apa yang menuntut perubahan.

Oleh itu, lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ juga memberi pengajaran tentang kejujuran dalam mencari ilmu. Pencari kebenaran mesti bersedia mendekati bahan yang mungkin menggugat pendiriannya. Jika seseorang hanya membaca apa yang dia suka, dia sebenarnya tidak sedang mencari kebenaran secara bebas; dia sedang mencari pengesahan. Dalam konteks ayat, golongan tersebut tidak mahu wahyu mendekati mereka kerana wahyu akan menuntut perubahan. Maka mereka mengambil jarak.

Walaupun ayat tersebut turun dalam konteks tertentu, prinsipnya sangat luas: jangan menjauh daripada sumber kebenaran hanya kerana kebenaran itu menuntut perubahan. Orang yang ingin memperbaiki dirinya mesti bersedia mendengar perkara yang tidak disukai. Nasihat yang benar kadang-kadang menyakitkan hawa nafsu. Ayat yang melarang maksiat mungkin terasa berat. Ayat tentang kematian mungkin mengganggu keselesaan. Ayat tentang amanah mungkin menuntut pengorbanan. Ayat tentang taubat mungkin memaksa seseorang mengakui kesalahan. Tetapi semua itu ialah sebahagian daripada fungsi wahyu sebagai petunjuk.

Lafaz عَنْهُ menunjukkan bahawa sesuatu menjadi objek yang sengaja dijauhi. Dalam kehidupan rohani, manusia boleh mempunyai objek yang dia jauhi kerana tidak mahu berhadapan dengan tuntutan. Ada orang menjauhi nasihat, ada yang menjauhi majlis ilmu, ada yang menjauhi bacaan al-Quran, ada yang menjauhi orang yang mengingatkan. Jika semua ini dilakukan kerana tidak mahu tunduk kepada kebenaran, ia merupakan satu bentuk bahaya yang perlu ditakuti. Tetapi jika seseorang menjauh kerana faktor lain seperti kejahilan atau kelemahan, maka dia perlu dibimbing, bukan terus dihukum.

Dalam konteks al-Quran, “هُ” juga boleh direnungkan sebagai satu kata ganti yang menunjukkan sesuatu yang sudah diketahui dalam wacana. Ini memberikan kekuatan kepada konteks. Sebelum lafaz ini, telah disebut wahyu dan perbahasan tentangnya. Maka dhamir itu mengikat ayat dengan objek sebelumnya. Ini mengajar pembaca supaya tidak menafsirkan lafaz secara terpisah daripada السياق. Jika seseorang mengambil “ينأون” sahaja tanpa melihat “عنه”, dia kehilangan objek yang dijauhi. Jika dia mengambil “عنه” tanpa melihat apa yang dirujuk oleh dhamir, dia kehilangan konteks. Maka makna penuh hanya muncul apabila keseluruhan frasa dibaca sebagai satu unit.

Perkara ini sangat penting dalam tafsir al-Quran. Satu perkataan boleh mempunyai makna yang luas dalam bahasa, tetapi konteks menentukan makna yang dimaksudkan. نأى secara umum bermakna menjauh. Dalam ayat ini, yang dijauhi ialah wahyu. Maka kita tidak boleh mengembangkan tafsiran sehingga menjadi perbincangan umum tentang semua jenis menjauh. Fokus mesti kekal pada menjauh daripada wahyu yang dibawa Rasulullah صلى الله عليه وسلم. Segala pengembangan mestilah kembali kepada objek tersebut.

Dalam hal ini, al-Quran menggambarkan hubungan manusia dengan wahyu seperti hubungan antara manusia dengan sesuatu yang boleh didekati atau dijauhi. Ini bukan bermakna wahyu mempunyai tempat fizikal yang wajib didekati, tetapi ia adalah bahasa yang menggambarkan sikap. Seseorang boleh “dekat” dengan al-Quran dari segi iman, pemahaman dan amal, dan boleh “jauh” daripadanya dari segi penolakan dan berpaling. Ini merupakan penggunaan bahasa yang sangat mudah difahami oleh manusia kerana jarak fizikal digunakan untuk menggambarkan jarak maknawi.

Jarak maknawi daripada al-Quran boleh menjadi lebih berbahaya daripada jarak fizikal. Seseorang yang berada jauh dari mushaf tetapi hatinya sentiasa merindui al-Quran mungkin lebih dekat kepada petunjuk daripada orang yang memegang mushaf tetapi membenci hukumnya. Kedekatan sebenar bukan sekadar lokasi tubuh, tetapi penerimaan hati dan pengamalan anggota. Demikian pula kejauhan sebenar dalam konteks ayat bukan sekadar lokasi seseorang daripada tempat al-Quran dibaca, tetapi sikap menolak dan menjauhkan diri daripada petunjuknya.

Ini membawa kepada satu persoalan: mengapa manusia mahu menjauh daripada wahyu? Ayat ini sendiri tidak perlu dijadikan alasan untuk membuat spekulasi tentang setiap sebab psikologi. Tetapi konteksnya menunjukkan bahawa mereka tidak mahu menerima kandungan yang dibawa Rasulullah صلى الله عليه وسلم. Mereka berdebat, menolak dan menjauh. Al-Quran di tempat lain menjelaskan pelbagai sebab manusia menolak kebenaran: kesombongan, mengikuti nenek moyang, takut kehilangan kedudukan, cinta dunia, mengikuti hawa nafsu dan sebagainya. Semua itu boleh membantu memahami pola umum, tetapi fokus lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ tetap pada perbuatan menjauh daripada wahyu.

Ada manusia yang menjauh kerana kebenaran mengancam kepentingannya. Jika seseorang menerima wahyu, dia mungkin perlu meninggalkan sesuatu yang selama ini menjadi kebiasaan. Maka hawa nafsu boleh mendorong seseorang menjauh. Tetapi orang beriman melakukan perkara yang bertentangan: apabila wahyu bercanggah dengan kehendak dirinya, dia membetulkan kehendak dirinya. Inilah معنى العبودية. Hamba tidak menjadikan hawa nafsu sebagai tuan. Dia menjadikan Allah sebagai Tuhan dan wahyu sebagai petunjuk.

Lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ dengan demikian mempunyai hubungan yang kuat dengan مفهوم الاستسلام. Iman menuntut penerimaan terhadap wahyu. Menjauh ialah gerakan bertentangan dengan penerimaan. Seseorang yang benar-benar beriman tidak menjadikan kehendak dirinya sebagai hakim terhadap wahyu. Dia mungkin belum memahami hikmah sesuatu, tetapi dia menerima bahawa Allah benar dan Rasul-Nya benar. Jika terdapat kesukaran memahami, dia mencari penjelasan. Dia tidak menjadikan ketidakfahaman sebagai alasan untuk menjauh.

Perkara ini sangat penting dalam aqidah. Allah adalah Al-Hakim, dan wahyu-Nya adalah benar. Manusia ialah makhluk yang terbatas. Maka apabila terdapat sesuatu dalam wahyu yang belum difahami, kedudukan yang benar ialah merendah diri, belajar dan mencari penjelasan. Menjauh kerana tidak mahu tunduk ialah masalah lain. وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ menggambarkan tindakan mengambil jarak daripada wahyu, bukan sekadar menghadapi persoalan yang belum diketahui jawabannya.

Dalam hubungan dengan al-Quran, ada tiga keadaan yang boleh dibezakan: seseorang mendekati untuk mencari petunjuk, seseorang berhenti dan belum menentukan sikap, dan seseorang menjauh kerana menolak. Ayat ini membicarakan keadaan ketiga. Ini membantu mengelakkan tafsir yang berlebihan. Tidak setiap orang yang belum memahami ialah penolak. Tidak setiap orang yang bertanya ialah orang yang menjauh. Tetapi apabila seseorang sengaja menghindari wahyu kerana tidak mahu menerima kebenaran, maka makna lafaz ini menjadi sangat dekat dengan keadaan tersebut.

Satu lagi perkara penting ialah bahawa kata يَنْـَٔوْنَ tidak menunjukkan bahawa wahyu mengejar mereka secara fizikal. Yang bergerak ialah mereka. Ini memberikan gambaran tanggungjawab manusia. Wahyu datang sebagai petunjuk, Rasul menyampaikan, ayat dibacakan, hujah diterangkan. Kemudian manusia memilih arah. Dalam konteks ayat, mereka memilih arah menjauh. Ini menunjukkan bahawa penolakan bukan sekadar keadaan pasif. Mereka melakukan sesuatu terhadap hubungan mereka dengan wahyu: mereka mengambil jarak.

Dalam bahasa rohani, manusia sentiasa berada dalam perjalanan. Dia boleh menuju kepada Allah melalui iman dan ketaatan, atau menjauh melalui kufur dan maksiat. Wahyu menjadi panduan jalan. Apabila seseorang menjauh daripada wahyu, dia kehilangan panduan yang menunjukkan arah. Tetapi sekali lagi, ini tidak bermakna seseorang menjadi jauh daripada Allah dari sudut tempat secara fizikal. Yang dimaksudkan ialah jauh dari ketaatan, rahmat khusus, hidayah dan hubungan ubudiyyah yang benar. Ayat ini tidak perlu difahami secara fizikal. Lafaz “menjauh daripada al-Quran” ialah jarak sikap dan penerimaan.

Ini juga selaras dengan prinsip bahawa Allah tidak memerlukan manusia mendekati-Nya secara fizikal. Manusia yang perlu mendekati Allah dengan iman dan ibadah. Dalam konteks وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ, yang dijauhi ialah wahyu sebagai petunjuk. Maka kedekatan dan kejauhan yang dimaksudkan ialah hubungan maknawi manusia dengan petunjuk, bukan jarak fizikal terhadap zat Allah. Ini penting supaya perbahasan ayat tidak bercampur dengan persoalan yang bukan tempatnya.

Perbuatan menjauh daripada wahyu juga boleh berlaku apabila seseorang terlalu sibuk dengan dunia sehingga tidak mempunyai ruang untuk al-Quran. Sekali lagi, tidak semua kesibukan merupakan kufur atau penolakan. Tetapi secara tarbiah, jika seseorang sentiasa mencari masa untuk segala perkara kecuali wahyu, lama-kelamaan hubungan dengan al-Quran menjadi jauh. Jarak rohani terbina sedikit demi sedikit. Hati yang tidak diberi makanan iman akan menjadi lemah. Maka lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ boleh menjadi cermin untuk menilai hubungan diri dengan al-Quran tanpa tergesa-gesa meletakkan hukum terhadap orang lain.

Ada orang yang menjauh bukan kerana membenci al-Quran secara terang-terangan, tetapi kerana tidak mahu al-Quran mengganggu cara hidupnya. Dia mungkin tidak mengatakan apa-apa terhadap al-Quran, tetapi dia memilih untuk tidak membiarkan ayat mengubah keputusan hidupnya. Dalam keadaan seperti itu, seseorang perlu berhati-hati. Al-Quran bukan sekadar kitab yang dibaca untuk mendapatkan pahala, tetapi kitab yang membimbing kehidupan. Jika seseorang membaca tetapi tidak mahu dibimbing, terdapat jarak antara bacaan dan penerimaan. Ayat ini mengingatkan bahawa hubungan sebenar dengan wahyu memerlukan kedekatan hati.

Namun seseorang yang sedang berusaha memperbaiki dirinya tidak boleh berputus asa apabila menyedari dirinya jauh daripada al-Quran. Makna وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ dalam konteks golongan yang menolak wahyu tidak boleh digunakan untuk membuat seseorang yang lemah berasa bahawa pintu kembali telah tertutup. Allah menyeru manusia kepada taubat. Orang yang menjauh boleh kembali mendekat. Bahkan rahmat Allah luas. Maka pengajaran daripada ayat ini ialah jangan memilih jalan menjauh daripada wahyu; jika telah jauh, kembalilah. Jika telah lalai, kembali membaca. Jika belum memahami, belajar. Jika hati keras, berdoa. Jika banyak dosa, bertaubat. Yang tercela ialah memilih jarak kerana tidak mahu menerima kebenaran.

Dalam konteks dakwah, lafaz ini juga mengajar bahawa seseorang tidak boleh mengukur kejayaan dakwah semata-mata berdasarkan jumlah orang yang mendengar. Rasulullah صلى الله عليه وسلم menyampaikan wahyu, tetapi ada yang mendengar lalu menjauh. Tugas Rasul ialah menyampaikan. Hidayah berada di tangan Allah. Pendakwah perlu menyampaikan dengan ilmu dan hikmah, tetapi tidak boleh mengawal hati manusia. Ini memberikan ketenangan kepada orang yang berdakwah. Jika seseorang telah menyampaikan kebenaran dengan benar tetapi ada orang yang memilih menjauh, itu tidak mengubah kebenaran yang disampaikan.

Dalam masa yang sama, ayat ini memberikan peringatan kepada orang yang menyampaikan ilmu supaya jangan menjadi sebab manusia menjauh daripada wahyu kerana cara penyampaiannya yang salah. Ini bukan maksud langsung lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ, tetapi ia merupakan pengajaran yang berkait dengan hubungan manusia dengan al-Quran. Pendakwah perlu membawa manusia kepada al-Quran dengan ilmu, hikmah, kejujuran dan akhlak. Jangan menjadikan al-Quran sebagai alat untuk memuaskan ego, menghina orang, atau memperlihatkan kehebatan diri. Wahyu mesti disampaikan sebagai wahyu.

Tetapi golongan yang disebut dalam ayat bukan sekadar orang yang tidak tertarik kepada gaya penyampaian. Mereka menjauh daripada wahyu itu sendiri. Ini perbezaan yang perlu dijaga. Jika seseorang tidak suka cara seorang penceramah menyampaikan ilmu tetapi masih menghormati al-Quran, dia tidak boleh terus disamakan dengan golongan yang menjauhkan diri daripada wahyu. Ayat mesti diterapkan berdasarkan makna dan konteksnya.

Perbahasan ini juga mengajar bahawa penolakan boleh menjadi semakin kuat apabila seseorang mengulangi tindakan menjauh. Setiap kali manusia mengelakkan sesuatu yang benar, dia menguatkan kebiasaan mengelak. Hati boleh menjadi biasa dengan tidak mendengar. Telinga boleh menjadi biasa dengan tidak peduli. Akhirnya, nasihat yang dahulu memberi kesan tidak lagi dirasakan. Al-Quran menggambarkan keadaan hati yang semakin tertutup akibat pilihan manusia. Maka وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ boleh dilihat sebagai satu gerakan yang berbahaya apabila dijadikan kebiasaan.

Dalam konteks bahasa, fi'il mudari' memberi ruang kepada gambaran yang hidup. Kita boleh membayangkan Rasulullah صلى الله عليه وسلم membaca wahyu, manusia mendengar, kemudian mereka menjauh. Gambaran ini sangat kuat kerana al-Quran tidak hanya memberitahu bahawa mereka “pernah menjauh”. Ia menggunakan bentuk yang menghadirkan perbuatan. Ini menjadikan pembaca melihat sikap mereka sebagai satu keadaan yang aktif. Ia juga sesuai dengan sifat al-Quran sebagai kitab yang hidup dalam petunjuknya, walaupun peristiwa tersebut berlaku pada zaman terdahulu.

Lafaz ini juga mengingatkan bahawa jarak tidak selalu berlaku dalam satu gerakan besar. Kadang-kadang ia bermula dengan satu langkah kecil. Seseorang tidak membaca hari ini, kemudian esok, kemudian minggu berikutnya. Seseorang tidak hadir majlis ilmu sekali, kemudian menjadi kebiasaan. Seseorang tidak mahu mendengar nasihat tertentu, kemudian semua nasihat ditolak. Sedikit demi sedikit, jarak bertambah. Dari sudut tarbiah, inilah bahaya meninggalkan hubungan dengan wahyu. Hati memerlukan makanan yang berterusan. Apabila hubungan itu terputus, jarak rohani boleh menjadi semakin besar.

Walaupun demikian, sekali lagi, jangan mengubah perbahasan ini menjadi tuduhan terhadap setiap orang yang mempunyai kelemahan. Al-Quran sendiri membezakan antara orang yang kufur, orang yang munafik, orang yang lalai, orang yang berdosa dan orang yang beriman tetapi lemah. Semua kategori mempunyai hukum dan keadaan yang berbeza. وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ dalam ayat ini mempunyai konteks golongan yang menolak wahyu. Pengajaran untuk orang beriman ialah supaya takut jika dirinya mula mengembangkan sikap yang serupa dalam bentuk menjauh daripada nasihat dan petunjuk.

Dalam hal ini, ayat tersebut menjadi cermin, bukan senjata. Cermin digunakan untuk melihat diri sendiri. Senjata digunakan untuk menyerang orang lain. Tafsir yang matang menjadikan ayat sebagai cermin terlebih dahulu. Adakah hati suka mendengar ayat yang memuji dan menjauh daripada ayat yang menegur? Adakah diri membaca al-Quran hanya untuk mendapatkan ketenangan tetapi tidak mahu menerima perintah? Adakah diri mencari ayat yang sesuai dengan pendapat sendiri dan mengelakkan ayat yang bertentangan? Jika ada keadaan seperti itu, seseorang perlu takut terhadap makna menjauh, lalu kembali kepada Allah.

Salah satu aspek yang paling dalam daripada وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ ialah bahawa manusia boleh menjauh daripada sesuatu yang sebenarnya diperlukan oleh dirinya. Orang yang sakit boleh menjauh daripada ubat kerana ubat itu pahit. Tetapi menjauhi ubat tidak menjadikan penyakit hilang. Demikianlah manusia boleh menjauh daripada nasihat kerana nasihat menyakitkan hawa nafsu, tetapi menjauh tidak menjadikan kelemahan hilang. Perumpamaan ini hanya pada sudut hubungan antara manfaat dan penerimaan. Al-Quran adalah petunjuk yang diperlukan manusia, tetapi manusia kadang-kadang menjauh kerana tidak suka kepada tuntutan yang datang bersamanya.

Wahyu tidak selalu memberikan apa yang hawa nafsu mahu. Ia memberikan apa yang Allah kehendaki sebagai jalan keselamatan. Sebab itu orang yang mahu al-Quran menjadi petunjuk mesti bersedia menerima teguran. Jika seseorang hanya mahu ayat yang menenangkan tanpa ayat yang memperingatkan, dia sebenarnya memilih sebahagian daripada fungsi wahyu. Wahyu mempunyai janji dan ancaman, rahmat dan peringatan, berita gembira dan amaran. Menjauh daripada sebahagian kerana tidak suka ialah satu bentuk hubungan yang tidak sempurna dengan wahyu.

Dalam konteks وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ, yang lebih berat ialah mereka bukan sahaja memilih untuk tidak menerima, tetapi menjauh daripada sumber itu. Mereka tidak mahu al-Quran berada dekat dengan kehidupan mereka. Ini menggambarkan usaha untuk menghapuskan pengaruh wahyu. Jika wahyu berada dekat, ia akan mempengaruhi hati. Jika ia dijauhkan, pengaruhnya dapat dielakkan. Maka perbuatan menjauh mempunyai tujuan tersirat untuk menutup pintu kesan.

Perkara ini boleh difahami daripada susunan ayat keseluruhan tanpa perlu keluar daripada fokus lafaz. Mereka mendengar, berdebat, berkata sesuatu tentang wahyu, kemudian disebut وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ. Ini menunjukkan bahawa selepas berhadapan dengan wahyu, mereka mengambil jarak. Maka lafaz tersebut merupakan gambaran akibat sikap penolakan. Ia bukan sekadar satu perbuatan rawak.

Dalam bahasa yang lebih mendalam, mereka memilih “al-bu‘d” setelah kebenaran datang mendekat kepada mereka. Rasulullah صلى الله عليه وسلم membawa wahyu kepada masyarakatnya. Ayat dibacakan kepada mereka. Petunjuk datang kepada mereka. Tetapi mereka membalas dengan menjauh. Ini menunjukkan bahawa hidayah boleh datang dekat secara dakwah, tetapi hati manusia boleh memilih untuk berundur. Allah membuka pintu, tetapi manusia boleh menolak. Allah memberi peringatan, tetapi manusia boleh berpaling. Inilah salah satu bentuk ujian kebebasan memilih yang Allah berikan kepada manusia dalam kehidupan dunia.

Namun hidayah tetap milik Allah. Manusia tidak boleh menyangka bahawa hanya dengan membaca al-Quran dia pasti mendapat hidayah. Dia mesti memohon kepada Allah. Bahkan orang beriman sendiri berdoa setiap hari dalam solat, اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ. Ini menunjukkan bahawa manusia memerlukan hidayah Allah secara berterusan. Jangan sampai seseorang merasa bahawa dia sudah selamat hanya kerana dia pernah mendekati al-Quran. Hidayah perlu dipelihara. Hubungan dengan wahyu perlu diperbaharui. Hati boleh berubah. Sebab itu doa sangat penting.

Lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ juga memberi satu pengajaran bahawa jarak dengan wahyu boleh menyebabkan seseorang kehilangan peluang untuk melihat kebenaran. Jika seseorang terus mendekati al-Quran, dia mungkin memahami perkara yang dahulu tidak difahaminya. Jika dia terus menjauh, peluang memahami itu semakin kecil. Dalam ilmu, pendedahan kepada sumber merupakan syarat penting untuk memahami. Maka seseorang yang menutup pintu sebelum membaca tidak boleh mendakwa bahawa dia telah menilai keseluruhannya.

Dalam konteks orang kafir yang disebut dalam ayat, mereka sudah mendengar tetapi tidak mengambil manfaat. Maka mereka bukan sekadar kekurangan pendedahan. Mereka telah berhadapan dengan wahyu tetapi memilih menjauh. Ini menjadikan ayat lebih berat. Allah tidak menyebut bahawa mereka tidak pernah mendengar. Sebaliknya, konteksnya menunjukkan mereka mendengar dan kemudian menjauh. Ini memperlihatkan bahawa penolakan selepas mengetahui lebih serius daripada ketidaktahuan sebelum mengetahui.

Walau bagaimanapun, pengetahuan manusia tidak sama dengan pengetahuan Allah. Kita tidak boleh memastikan sejauh mana seseorang mengetahui hakikat dalam dirinya. Sebab itu hukum terhadap individu mempunyai perincian yang tidak boleh diselesaikan dengan satu lafaz ayat. Tetapi dari sudut tafsir, kita boleh memahami bahawa golongan yang disebut telah memilih sikap menjauh daripada wahyu setelah berhadapan dengannya.

Satu lagi dimensi ialah hubungan antara “menjauh daripada al-Quran” dengan “menjauh daripada Rasulullah صلى الله عليه وسلم”. Baginda ialah pembawa wahyu. Menolak wahyu yang dibawa baginda dan menjauh daripadanya mempunyai hubungan yang sangat rapat. Tetapi jangan menyamakan Rasul dengan al-Quran dari sudut zat. Yang dimaksudkan ialah bahawa mereka menjauh daripada wahyu yang baginda sampaikan. Ini penting kerana dhamir “هُ” merujuk kepada perkara yang telah disebut dalam konteks, dan tafsir perlu menjaga ketepatan rujukan.

Jika seseorang memahami “عنه” secara umum tanpa melihat konteks, dia mungkin menganggap ia bermaksud menjauh daripada Rasulullah صلى الله عليه وسلم. Tetapi konteks ayat menunjukkan bahawa yang dimaksudkan ialah apa yang mereka halangi dan mereka sendiri jauhi, iaitu al-Quran atau wahyu yang dibawa baginda. Oleh itu, ketepatan tafsir memerlukan rujukan kepada السياق. Inilah sebab mengapa satu dhamir kecil boleh membawa persoalan tafsir yang besar.

Dari sudut balaghah, penggunaan dhamir juga mengelakkan pengulangan lafaz yang panjang. “عنه” lebih ringkas daripada mengulangi “عن القرآن” atau “عن آيات الله”. Tetapi walaupun ringkas, ia mengandungi makna yang kuat kerana pembaca sudah mengetahui objek tersebut. Dalam konteks ayat, wahyu menjadi sesuatu yang sangat jelas sehingga cukup disebut dengan dhamir. Ini menjadikan ayat padat dan kuat.

Perkataan يَنْـَٔوْنَ juga memberi gambaran bahawa jarak boleh menjadi pilihan. Dalam banyak keadaan, manusia tidak mempunyai kawalan terhadap semua jarak fizikal. Tetapi menjauh daripada wahyu sebagai sikap ialah pilihan. Seseorang boleh memilih untuk membaca atau tidak membaca, mendengar atau tidak mendengar, bertanya atau tidak bertanya, menerima atau menolak. Dalam konteks mereka, pilihan tersebut diarahkan kepada penolakan. Maka lafaz itu membawa unsur tanggungjawab.

Dalam kehidupan seorang Muslim, hubungan dengan al-Quran juga memerlukan pilihan harian. Pilihan untuk membaca, memahami, menghafaz, mengajar, mengamalkan dan merenung. Jika seseorang sentiasa memilih perkara lain sehingga al-Quran terpinggir, jarak boleh terbentuk. Ayat ini menjadi peringatan bahawa jangan sampai hati membina jarak dengan wahyu secara perlahan-lahan sehingga seseorang tidak lagi merasa kehilangan apabila al-Quran jauh daripada hidupnya.

Perasaan kehilangan terhadap al-Quran merupakan salah satu tanda hubungan yang hidup. Apabila seseorang tidak membaca al-Quran, dia rasa ada sesuatu yang hilang. Apabila dia tidak memahami, dia mahu belajar. Apabila dia melakukan kesalahan yang bercanggah dengan ayat, dia mahu bertaubat. Ini merupakan arah yang berlawanan dengan وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ. Orang yang menjauh tidak mahu wahyu memberi kesan. Orang yang dekat membenarkan wahyu memberi kesan kepada hidupnya.

Namun jangan pula menganggap bahawa setiap orang yang merasa berat membaca al-Quran ialah orang yang menjauh dalam makna ayat. Manusia mempunyai keadaan yang berbeza. Yang perlu diperhatikan ialah arah umum hati: adakah dia mahu mendekati atau mahu mengelak? Jika dia lemah tetapi masih mahu kembali, pintu kebaikan masih terbuka. Jika dia tidak mampu memahami tetapi mencari guru, itu bukan menjauh. Jika dia berdosa tetapi menangis dan mahu berubah, itu bukan sama dengan penolakan. Ayat ini perlu dibaca dengan keadilan.

Satu lagi perkara yang penting ialah bahawa menjauh daripada wahyu boleh menyebabkan seseorang tidak mempunyai معيار yang benar untuk menilai kehidupan. Jika al-Quran dijauhkan, manusia mungkin menjadikan hawa nafsu, adat, kepentingan, tekanan masyarakat atau ukuran manusia sebagai hakim. Maka semakin jauh seseorang daripada wahyu, semakin mudah dia menganggap sesuatu benar hanya kerana ramai melakukannya atau salah hanya kerana masyarakat tidak menyukainya. Wahyu memberikan ukuran yang lebih tinggi daripada selera manusia.

Ini sangat relevan dalam memahami fungsi al-Quran sebagai petunjuk. Petunjuk diperlukan ketika jalan bercabang. Jika jalan lurus dan semua orang sentiasa tahu arah, manusia tidak memerlukan petunjuk. Tetapi kehidupan penuh dengan pilihan. Wahyu datang untuk menunjukkan jalan yang Allah redai. Menjauh daripada wahyu bermakna seseorang kehilangan rujukan tersebut. Dia masih boleh bergerak, tetapi tidak semestinya menuju arah yang benar.

Perkara ini menjelaskan mengapa Allah banyak mengaitkan al-Quran dengan الهداية. Al-Quran adalah هدى للمتقين. Ia نور. Ia ذكر. Ia رحمة. Maka وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ menunjukkan manusia menjauh daripada sumber petunjuk tersebut. Yang rugi bukan al-Quran. Yang rugi ialah manusia yang menjauh. Al-Quran tidak memerlukan manusia untuk menjadi benar. Manusia memerlukan al-Quran untuk mengetahui jalan yang benar.

Dengan itu, terdapat satu hakikat yang sangat dalam: seseorang yang menjauh daripada wahyu mungkin menyangka bahawa dia sedang membebaskan dirinya, sedangkan sebenarnya dia sedang menjauh daripada petunjuk yang diperlukan untuk membebaskan dirinya daripada kebatilan. Wahyu membebaskan manusia daripada penghambaan kepada selain Allah. Tetapi orang yang menolak wahyu mungkin menganggap perintah Allah sebagai beban. Ini ialah perbezaan perspektif yang besar. Orang beriman melihat ketaatan sebagai ubudiyyah dan keselamatan. Orang yang menolak mungkin melihatnya sebagai sekatan.

Dalam konteks ayat, وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ menggambarkan mereka yang tidak mahu mendekati wahyu. Tetapi bagi orang beriman, semakin memahami wahyu sepatutnya semakin mendekatkan hati kepada Allah, semakin kuat rasa takut dan harap, semakin kuat ubudiyyah, dan semakin kuat keinginan untuk memperbaiki diri. Oleh itu, ukuran kedekatan dengan al-Quran bukan hanya jumlah bacaan, tetapi sejauh mana hati menerima petunjuknya.

Namun sekali lagi, amal membaca tetap penting. Jangan menggunakan tafsiran rohani untuk meremehkan bacaan al-Quran. Orang yang mendekati al-Quran secara zahir dengan membaca dan mendengarnya mempunyai peluang untuk mendekatinya secara batin melalui pemahaman dan amal. Zahir dan batin saling berkaitan. وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ menggambarkan arah sebaliknya: menjauh daripada sumber itu sehingga manfaatnya tidak diterima.

Dalam bahasa yang sangat mudah, lafaz tersebut seakan-akan berkata: mereka tidak mahu al-Quran berada dekat dengan diri mereka. Tetapi apabila diperincikan, “dekat” bukan bermaksud duduk di sebelah mushaf. “Dekat” bermaksud memberi ruang kepada wahyu untuk mempengaruhi hati dan kehidupan. Dan “jauh” bukan bermaksud berada beberapa meter daripada mushaf. “Jauh” bermaksud menolak, mengelak dan tidak mahu menerima petunjuk. Inilah perbezaan antara jarak tempat dan jarak makna.

Ayat ini juga memberikan peringatan bahawa seseorang boleh berada dalam suasana agama tetapi masih mempunyai jarak batin daripada wahyu. Seseorang boleh mendengar al-Quran setiap hari tetapi tidak mahu tunduk. Seseorang boleh berada di masjid tetapi hatinya jauh daripada nasihat. Seseorang boleh mempunyai banyak buku tetapi tidak mahu mengubah dirinya. Ini tidak semestinya bermakna dia termasuk dalam golongan kafir yang disebut ayat, kerana hukum akidah memerlukan perincian. Tetapi sebagai renungan, ia menunjukkan bahawa kedekatan fizikal tidak menjamin kedekatan hati.

Sebaliknya, seseorang yang benar-benar dekat dengan wahyu akan membiarkan wahyu mengajar dirinya tentang Allah, memperbetulkan aqidahnya, memperbaiki ibadahnya, mengawal lidahnya, membersihkan akhlaknya dan mengarahkannya kepada akhirat. Jika al-Quran hanya menjadi suara yang dibaca tanpa perubahan, hubungan itu belum mencapai keseluruhan tujuan petunjuk. Ayat وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ mengingatkan betapa pentingnya tidak membiarkan hati mengambil jarak daripada fungsi petunjuk tersebut.

Dalam konteks dakwah Rasulullah صلى الله عليه وسلم, baginda tidak memaksa manusia menerima. Baginda menyampaikan. Mereka yang memilih menjauh bertanggungjawab atas pilihan tersebut. Ini menunjukkan perbezaan antara tugas Rasul dan keputusan hati manusia. Rasul menyampaikan wahyu. Orang yang mendengar memilih untuk menerima atau menolak. Hidayah taufiq milik Allah. Maka ayat ini juga memberikan gambaran tentang realiti dakwah: tidak semua orang yang mendengar akan menerima, dan tidak semua orang yang berdebat benar-benar mencari kebenaran.

Bagi seorang pendakwah, ayat ini mengajar agar tidak kecewa apabila ada orang yang menjauh. Tetapi pendakwah juga perlu memeriksa cara penyampaian supaya tidak menjadi sebab orang menjauh daripada al-Quran kerana kesalahan dirinya. Al-Quran mesti diletakkan di hadapan, bukan ego pendakwah. Jika seseorang terlalu menonjolkan dirinya, orang mungkin terikat kepada individu bukan kepada wahyu. Sebaliknya, dakwah yang ikhlas mengarahkan manusia kepada Allah dan Rasul-Nya serta kepada al-Quran dan Sunnah.

Walaupun perkara ini merupakan pengajaran tambahan, ia tetap berkait dengan makna “عنه”. Yang dijauhi ialah wahyu. Maka jangan sampai cara manusia menyampaikan agama menyebabkan orang yang sebenarnya ingin mencari kebenaran semakin jauh daripada wahyu. Tanggungjawab ilmiah sangat besar. Tetapi golongan yang disebut dalam ayat telah menjauh kerana penolakan, bukan kerana kekurangan metod dakwah Rasulullah صلى الله عليه وسلم. Baginda telah menyampaikan dengan amanah.

Dalam perbahasan akar kata ن أ ي, terdapat satu lagi unsur yang perlu diperhatikan, iaitu bahawa jarak boleh mempunyai arah. Seseorang tidak sekadar berada jauh; dia bergerak menjauh daripada titik tertentu. Ini sangat sesuai dengan ayat. Titik rujukannya ialah wahyu. Mereka bergerak menjauh daripadanya. Maka terdapat satu arah yang jelas: bukan menuju al-Quran tetapi meninggalkannya. Dalam kehidupan rohani, arah lebih penting daripada kelajuan. Seseorang mungkin berjalan perlahan tetapi menuju kepada Allah, dan itu lebih baik daripada seseorang yang bergerak pantas tetapi menjauh daripada petunjuk. Yang penting ialah arah.

Demikian juga seseorang yang banyak kekurangan tetapi setiap hari mahu kembali kepada al-Quran sedang bergerak ke arah yang benar. Jangan meremehkan langkah kecil menuju kebenaran. Sebaliknya, jangan merasa selamat hanya kerana banyak amal jika hati sebenarnya semakin menjauh daripada wahyu. Ayat ini memberi perhatian kepada arah gerakan: يَنْـَٔوْنَ, mereka menjauh.

Lafaz ini juga mengajar bahawa menjauh boleh menjadi perbuatan kolektif. Jika sebuah masyarakat membentuk suasana yang mengejek orang yang membaca al-Quran, memperlekeh orang yang belajar agama, atau menganggap hukum Allah tidak relevan, masyarakat tersebut sedang membina jarak kolektif daripada wahyu. Sekali lagi, aplikasi ini ialah renungan prinsip, bukan penetapan bahawa setiap individu dalam masyarakat tersebut termasuk dalam kategori ayat. Yang penting ialah memahami bahawa sikap menjauh boleh mempunyai dimensi sosial.

Dalam konteks kaum musyrikin, apabila mereka menjauhkan diri daripada al-Quran, mereka juga berusaha agar orang lain tidak mendekatinya. Ini menjadikan perbuatan menjauh lebih berat kerana ia bukan lagi sekadar pilihan peribadi. Seseorang yang tidak mahu membaca sendiri mungkin hanya merugikan dirinya. Tetapi jika dia melarang orang lain membaca kerana takut mereka beriman, dia cuba memutuskan hubungan orang lain dengan petunjuk. Walaupun fokus kita hanya pada وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ, konteks ayat menunjukkan bahawa menjauh diri boleh berjalan bersama usaha menjauhkan orang lain.

Perbezaan ini penting dalam memahami درجات penolakan. Ada orang yang hanya tidak mahu menerima. Ada yang aktif membantah. Ada yang berusaha menghalang. Ayat ini menunjukkan keadaan yang lebih aktif. Mereka menjauh dan dalam konteks keseluruhan ayat mereka juga menghalang. Ini memperlihatkan bahawa kekufuran boleh mempunyai kesan sosial apabila seseorang cuba memindahkan penolakannya kepada orang lain.

Namun sekali lagi, jangan tergesa-gesa mengaplikasikan “menjauhkan orang lain” kepada setiap orang yang memberi kritikan. Kritikan terhadap cara seseorang mengajar agama tidak sama dengan menghalang manusia daripada al-Quran. Pertanyaan ilmiah tidak sama dengan usaha menghalang. Orang yang menasihati supaya sesuatu kefahaman dibetulkan tidak semestinya menjauhkan orang daripada wahyu. Ukuran mesti berdasarkan apa yang sebenarnya dilakukan dan apa yang dimaksudkan.

Dalam ayat ini, “عنه” boleh menjadi simbol kepada pusat petunjuk. Mereka memilih jarak. Orang beriman pula perlu memilih kedekatan. Kedekatan itu dibina dengan membaca, memahami, menghayati, mengamalkan dan mengajarkan. Semakin seseorang dekat dengan wahyu, semakin dia mengenal kelemahan dirinya. Ini kerana al-Quran bukan hanya memberi maklumat tentang Allah, tetapi juga memperlihatkan keadaan manusia. Ia mendedahkan sifat munafik, sombong, lalai, tamak dan cinta dunia. Orang yang bersedia melihat dirinya melalui cermin al-Quran akan banyak melakukan pembaikan. Orang yang tidak mahu melihat kelemahan mungkin memilih untuk menjauh.

Sebab itu al-Quran kadang-kadang terasa berat. Berat bukan kerana ia tidak baik, tetapi kerana ia menyentuh tempat yang manusia mahu sembunyikan. Ayat tentang kesombongan menyentuh orang sombong. Ayat tentang amanah menyentuh orang yang cuai. Ayat tentang harta menyentuh orang yang tamak. Ayat tentang dosa menyentuh orang yang melakukan dosa. Jika seseorang tidak mahu berubah, dia mungkin memilih untuk menjauh daripada ayat tersebut. Inilah satu renungan mendalam daripada konsep وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ.

Tetapi orang yang beriman tidak menjadikan rasa sakit sebagai alasan untuk menjauh. Dia membiarkan al-Quran membedah penyakit hatinya. Dia mengakui kekurangan. Dia bertaubat. Dia berusaha. Inilah beza antara hati yang mahu disucikan dengan hati yang mahu mempertahankan dirinya. Hati yang mahu disucikan mendekati wahyu walaupun teguran terasa pahit. Hati yang mahu mempertahankan hawa nafsu menjauh apabila teguran datang.

Dari sudut ini, وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ bukan hanya menceritakan perbuatan suatu kaum pada masa lalu. Ia memberikan prinsip tentang hubungan manusia dengan kebenaran. Kebenaran boleh menjadi sesuatu yang manusia dekati atau jauhi. Hidayah boleh menjadi sesuatu yang manusia cari atau elakkan. Wahyu boleh menjadi teman perjalanan atau sesuatu yang sengaja diletakkan jauh daripada kehidupan. Pilihan tersebut mempunyai akibat.

Perlu juga diperhatikan bahawa manusia tidak boleh mendakwa dirinya selamat daripada penyakit menjauh hanya kerana dia seorang Muslim. Orang beriman perlu sentiasa memohon agar hatinya diteguhkan. Rasulullah صلى الله عليه وسلم mengajar doa yang memohon keteguhan hati. Ini menunjukkan bahawa hati manusia berubah. Maka seorang Muslim perlu sentiasa memperbaharui hubungan dengan al-Quran dan Sunnah. Jangan sampai al-Quran menjadi sesuatu yang hanya disentuh ketika tertentu tetapi tidak menjadi petunjuk dalam kehidupan.

Namun sekali lagi, jangan menjadikan tafsir ini sebagai alat untuk mengukur kesolehan manusia dengan satu ukuran tunggal. Hubungan manusia dengan al-Quran mempunyai keadaan yang berbeza. Ada yang baru belajar membaca. Ada yang sudah lama membaca. Ada yang menghafaz. Ada yang memahami sedikit. Yang penting ialah terus bergerak mendekat, bukan menjauh. Inilah arah yang perlu dipilih.

Lafaz وَيَنْـَٔوْنَ mempunyai lawan makna yang jelas, iaitu mendekat. Dalam bahasa Arab, قرب merupakan konsep yang berlawanan dengan بعد. Walaupun ayat tidak menyebut lawannya, kewujudan konsep menjauh secara semula jadi membuka ruang kepada konsep mendekat. Maka apabila al-Quran menggambarkan mereka menjauh daripada wahyu, orang beriman boleh memahami bahawa jalan yang benar ialah mendekati wahyu. Tetapi kedekatan ini tidak boleh difahami secara fizikal terhadap Allah. Yang dimaksudkan ialah mendekati petunjuk, iman, ketaatan dan ilmu.

Dalam hal ini, sangat penting membezakan بين القرب من الوحي والقرب من الله من جهة المكان. Manusia mendekati Allah dengan ibadah dan ketaatan, bukan dengan berpindah tempat menuju zat Allah. Manusia mendekati al-Quran dengan membaca, memahami dan mengamalkannya. Lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ berbicara tentang hubungan manusia dengan wahyu, bukan tentang tempat bagi Allah. Ini menjaga ketepatan aqidah dan tafsir.

Perbuatan menjauh daripada wahyu juga menunjukkan bahawa seseorang boleh menutup pintu ilmu walaupun pintu tersebut terbuka. Rasulullah صلى الله عليه وسلم membaca. Ayat turun. Hujah diberikan. Mereka boleh mendengar. Tetapi mereka memilih menjauh. Maka tidak semua orang yang mempunyai akses kepada ilmu akan memperoleh manfaat ilmu. Manfaat ilmu memerlukan penerimaan dan tawaduk. Orang yang sombong boleh mendengar tetapi tidak belajar. Orang yang ikhlas boleh mendengar satu ayat lalu berubah.

Ini merupakan sebab mengapa hati lebih penting daripada jumlah maklumat. Seseorang mungkin mempunyai banyak pengetahuan tentang al-Quran tetapi jauh daripada petunjuknya. Orang lain mungkin mengetahui sedikit tetapi mengamalkan dengan penuh ikhlas. Ayat وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ mengingatkan bahawa hubungan dengan wahyu tidak boleh diukur hanya dengan pengetahuan lisan. Yang penting ialah arah hati terhadap wahyu.

Dalam konteks mereka, semakin jelas ayat, mereka tidak semakin dekat tetapi semakin menjauh. Ini merupakan keadaan yang sangat berbahaya. Sepatutnya hujah membawa kepada penerimaan. Tetapi apabila hati sudah menolak, hujah boleh menjadi alasan untuk melarikan diri. Maka manusia perlu menjaga hatinya sebelum hatinya terbiasa menolak. Jika setiap kali ditegur dia mencari alasan, lama-kelamaan dia tidak lagi mampu menerima teguran. Jika setiap kali membaca ayat dia mencari cara untuk mengelak tuntutan, jarak semakin jauh.

Dalam perbahasan akidah, ini berkait dengan konsep menerima kebenaran kerana ia datang daripada Allah. Orang beriman tidak mengatakan, “Aku menerima hanya apabila semua hikmahnya aku fahami.” Sebaliknya, dia yakin Allah Maha Mengetahui dan Rasulullah صلى الله عليه وسلم menyampaikan wahyu dengan benar. Dia berusaha memahami, tetapi ketidakfahaman sementara tidak menjadi alasan untuk menolak. Inilah sikap yang berlawanan dengan وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ.

Satu lagi pengajaran ialah jangan menjadikan kelemahan manusia sebagai ukuran terhadap wahyu. Jika seseorang melihat Muslim yang buruk akhlaknya lalu menjauh daripada al-Quran, dia sebenarnya mencampurkan antara wahyu dengan kelemahan pembawanya. Al-Quran tidak menjadi salah kerana seorang Muslim gagal mengamalkannya. Demikian juga jika seorang guru melakukan kesalahan, jangan terus menjauh daripada ilmu al-Quran. Bezakan antara kesalahan manusia dengan kebenaran wahyu. Prinsip ini membantu mengelakkan seseorang daripada menjauh daripada sumber petunjuk kerana kecewa terhadap individu.

Namun dalam konteks ayat, kaum yang disebut menjauh bukan kerana kesalahan seorang pembawa, tetapi kerana mereka menolak wahyu yang dibawa Rasulullah صلى الله عليه وسلم. Baginda sendiri ialah Rasul yang benar. Maka alasan mereka tidak mempunyai asas yang benar.

Dari sudut sejarah dakwah, kaum Quraisy telah mengenali Rasulullah صلى الله عليه وسلم sebelum baginda menerima wahyu sebagai al-Amin dalam tradisi sirah. Namun apabila wahyu datang dan menentang syirik mereka, sebahagian mereka mengambil sikap bermusuhan. Ini menunjukkan bahawa seseorang boleh mengenali kejujuran seseorang dalam kehidupan biasa tetapi tetap menolak mesej yang dibawanya apabila mesej itu menuntut perubahan besar. Walaupun perincian sejarah ini tidak perlu dijadikan inti ayat, ia membantu memahami bahawa menjauh daripada wahyu boleh berlaku walaupun pembawa wahyu dikenali oleh masyarakatnya.

Lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ juga boleh dilihat sebagai gambaran tentang “distance from accountability”. Wahyu membawa manusia kepada tanggungjawab di hadapan Allah. Jika seseorang menjauh daripada wahyu, dia cuba mengurangkan kesedaran tentang tanggungjawab tersebut. Tetapi menjauh daripada peringatan tidak menghapuskan perhitungan. Seseorang boleh menutup telinga, tetapi kematian tetap datang. Seseorang boleh menjauh daripada al-Quran, tetapi tidak boleh menjauh daripada Allah. Ini merupakan peringatan yang sangat besar. Menjauh daripada petunjuk tidak bermakna seseorang terlepas daripada hakikat bahawa dia ialah hamba Allah.

Dalam ayat ini, yang dijauhi ialah wahyu, bukan Allah. Tetapi kesan akhirnya berkait dengan hubungan manusia dengan Allah. Wahyu memberitahu manusia siapa Tuhan mereka dan bagaimana mereka mesti beribadah. Menjauh daripada wahyu menyebabkan hubungan ubudiyyah menjadi lemah atau salah arah. Maka menjaga hubungan dengan al-Quran merupakan salah satu cara menjaga hubungan dengan Allah.

Perkara ini menjadikan lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ sangat sesuai untuk direnungkan dalam konteks taqwa. Orang bertaqwa bukan orang yang sekadar mengetahui al-Quran, tetapi orang yang membiarkan al-Quran memandu tindakannya. Dia mendekati ayat yang memberi perintah dan menjauhi apa yang dilarang. Dalam keadaan ini terdapat satu permainan makna yang menarik: mereka “menjauh daripada al-Quran”, sedangkan al-Quran sendiri mengajar orang beriman “menjauh daripada kebatilan”. Mereka memilih arah yang salah. Orang beriman mengambil arah yang benar dengan menjauhi maksiat kerana al-Quran membimbingnya.

Maka al-Quran bukan sesuatu yang dijauhi; al-Quran ialah sumber yang mengajar manusia apa yang perlu dijauhi. Ini merupakan satu perbezaan yang sangat besar. Golongan yang disebut ayat menjauh daripada wahyu kerana tidak mahu tunduk. Orang beriman mendekati wahyu supaya tahu apa yang perlu ditinggalkan. Dengan itu, wahyu menjadi panduan kepada konsep ترك dan اجتناب. Manusia menjauh daripada syirik, kufur dan maksiat kerana wahyu memerintahkannya, bukan menjauh daripada wahyu itu sendiri.

Jika seseorang menjauh daripada al-Quran, dia boleh kehilangan معيار untuk membezakan antara apa yang patut didekati dan apa yang patut dijauhi. Hawa nafsu boleh menjadikan maksiat kelihatan indah. Masyarakat boleh menjadikan kebatilan kelihatan normal. Harta boleh menjadikan manusia lupa akhirat. Kedudukan boleh menyebabkan manusia menghalalkan sesuatu. Wahyu menjadi penimbang. Menjauh daripada penimbang menyebabkan ukuran menjadi kacau.

Oleh sebab itu, lafaz ini bukan sekadar menggambarkan jarak; ia menggambarkan kehilangan hubungan dengan معيار. Orang yang menjauh daripada al-Quran tidak semestinya terus menjadi bodoh dalam semua perkara. Dia mungkin mempunyai ilmu dunia yang luas. Tetapi dalam perkara yang berkaitan dengan petunjuk akhirat, dia telah menjauh daripada sumber yang Allah turunkan. Ini ialah bentuk kerugian yang lebih besar daripada kekurangan maklumat biasa.

Seseorang boleh sangat pintar dalam urusan dunia tetapi tetap tersesat dalam persoalan tujuan hidup jika dia menjauh daripada wahyu. Seseorang boleh mengetahui cara mendapatkan harta tetapi tidak mengetahui cara menggunakan harta dengan benar. Seseorang boleh mengetahui cara menjaga tubuh tetapi tidak mengetahui tujuan kewujudan. Seseorang boleh mengetahui banyak perkara tetapi tidak mengenal Allah dengan benar. Wahyu menghubungkan pengetahuan dengan tujuan. Maka menjauh daripada wahyu ialah menjauh daripada panduan tertinggi tentang kehidupan.

Namun kita tidak perlu memasukkan semua persoalan ini sebagai maksud langsung ayat. Ia adalah hasil tadabbur terhadap makna menjauh daripada wahyu. Tafsir perlu membezakan antara makna langsung dengan pengajaran yang lahir daripadanya. Makna langsung ialah mereka menjauh daripada wahyu. Pengajaran ialah manusia jangan melakukan perkara yang sama. Dengan perbezaan ini, perbahasan kekal ilmiah dan tidak menjadi dakwaan bahawa setiap renungan adalah tafsir literal.

Dalam memahami وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ, satu prinsip penting ialah “konteks mengawal keluasan”. Lafaz نأى boleh digunakan untuk banyak perkara, tetapi objek “عنه” di sini menentukan bahawa yang dijauhi ialah wahyu. Maka segala perincian tentang jarak perlu kembali kepada hubungan manusia dengan wahyu. Ini menjaga fokus yang diminta. Jangan mengembangkan perbahasan kepada seluruh konsep al-Quran secara umum sehingga lafaz ini hilang daripada pusat perbincangan.

Oleh itu, setiap kali perbahasan kembali kepada lafaz ini, kita dapat melihat satu unsur yang sama: manusia yang sepatutnya mendekati wahyu memilih untuk menjauh. Mereka tidak hanya menolak secara verbal. Mereka mengubah hubungan mereka dengan wahyu. Mereka tidak mahu dekat. Ini menjadikan lafaz وَيَنْـَٔوْنَ sangat kuat sebagai gambaran tindakan.

Dalam konteks keseluruhan ayat, perbuatan menjauh ini juga menunjukkan bahawa penolakan terhadap kebenaran boleh berkembang daripada perkataan kepada tindakan. Sebelum ini mereka mengeluarkan tuduhan terhadap wahyu. Kemudian mereka menjauh. Ini menunjukkan bahawa perkataan dan perbuatan boleh saling menguatkan. Apabila seseorang berulang kali berkata sesuatu yang batil, dia mungkin mula bertindak sesuai dengan kata-katanya. Sebaliknya, tindakan menjauh boleh menguatkan keyakinan palsunya. Oleh sebab itu, seorang Muslim perlu menjaga lidah dan tindakan.

Jika seseorang berkata dia mahu dekat dengan al-Quran tetapi sentiasa mengelakkan majlis ilmu, tidak mahu membaca, tidak mahu memahami dan tidak mahu menerima nasihat, dia perlu bermuhasabah. Bukan untuk menghukum dirinya sebagai kafir, tetapi untuk melihat arah perjalanannya. Apakah dia sedang mendekat atau menjauh? Ini ialah soalan yang sangat sesuai dengan lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ.

Begitu juga jika seseorang mendapati bahawa dia hanya suka ayat yang menyenangkan tetapi tidak suka ayat yang menegur, dia perlu berhati-hati. Al-Quran bukan kitab yang datang untuk mengesahkan semua kehendak manusia. Ia datang untuk membimbing manusia kepada kehendak Allah. Maka hati yang sihat ialah hati yang sanggup menerima teguran. Jika ayat menunjukkan kesalahan diri, dia berkata, “Ini peringatan untukku.” Jika ayat memberi perintah, dia berkata, “Aku perlu taat.” Jika ayat memberi ancaman, dia takut. Jika ayat memberi rahmat, dia berharap. Inilah kedekatan dengan wahyu yang berlawanan dengan وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ.

Dalam konteks orang kafir, mereka menjauh kerana tidak mahu menerima. Dalam konteks orang beriman, seseorang mungkin menjauh kerana lalai. Kedua-duanya perlu dibezakan dari sudut hukum, tetapi kedua-duanya memberikan satu pengajaran bahawa jarak dengan al-Quran bukan sesuatu yang patut dipandang ringan. Orang beriman perlu sentiasa kembali mendekat.

Akhirnya, lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ boleh dirumuskan sebagai gambaran tentang satu gerakan menjauh yang disengajakan daripada wahyu Allah. يَنْـَٔوْنَ menunjukkan tindakan mengambil jarak; عَنْهُ menentukan bahawa jarak itu ialah daripada sesuatu yang telah disebut dalam konteks, iaitu al-Quran atau wahyu yang dibawa Rasulullah صلى الله عليه وسلم. Bentuk mudari' memberikan gambaran tentang perbuatan yang berlangsung dalam suasana tersebut. Akar ن أ ي membawa makna asas menjauh dan mengambil jarak. Dari sudut tafsir, ia tidak boleh disempitkan kepada jarak fizikal sahaja, kerana konteks menunjukkan penolakan terhadap petunjuk. Mereka menjauh secara sikap, penerimaan dan hubungan dengan wahyu. Mereka tidak mahu al-Quran mempengaruhi hati mereka. Dan dalam konteks ayat yang lebih luas, mereka juga berusaha agar orang lain tidak mendekatinya.

Makna ini menjadikan lafaz tersebut sangat dalam. Manusia boleh menjauh daripada kebenaran walaupun kebenaran telah datang dekat kepadanya. Rasulullah صلى الله عليه وسلم telah menyampaikan wahyu. Ayat telah dibacakan. Hujah telah diberikan. Tetapi hati yang tidak mahu menerima memilih untuk menjauh. Inilah gambaran yang hendak dibawa oleh lafaz tersebut. Ia bukan sekadar “mereka tidak membaca al-Quran”. Ia lebih berat: mereka mengambil jarak daripada wahyu kerana mereka tidak mahu menerima tuntutan kebenaran yang datang bersamanya.

Oleh itu, وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ bukan sekadar lafaz tentang “jauh”, tetapi lafaz tentang arah hati dan pilihan manusia terhadap petunjuk. Ia memperlihatkan bahawa seseorang boleh memilih untuk mendekati wahyu atau menjauhinya. Yang menjauh tidak menjadikan wahyu kurang benar; dia hanya menghilangkan dirinya daripada manfaat petunjuk. Yang mendekat tidak menambahkan kesempurnaan kepada wahyu; dia sendiri yang memperoleh manfaat. Al-Quran tidak memerlukan manusia, tetapi manusia memerlukan al-Quran. Wahyu tidak menjadi tinggi kerana manusia mengagungkannya, dan tidak menjadi rendah kerana manusia menghina atau menjauhinya. Yang berubah ialah kedudukan manusia terhadap wahyu.

Maka renungan paling tajam daripada lafaz ini ialah jangan sampai seseorang menjadikan dirinya semakin jauh daripada al-Quran kerana tidak mahu menerima apa yang al-Quran tuntut. Jangan menjauh kerana ayat menegur. Jangan menjauh kerana hukum tidak sesuai dengan hawa nafsu. Jangan menjauh kerana kebenaran mengganggu kepentingan. Jangan menjauh kerana takut kehilangan kebiasaan. Sebaliknya, apabila ayat terasa berat, itulah saat manusia paling memerlukan tawaduk. Apabila hati terasa tidak suka, itulah saat manusia perlu memohon kepada Allah agar hati disucikan. Apabila tidak memahami, dekatilah ilmu. Apabila tersilap, dekatilah taubat. Apabila lalai, kembali membaca. Jangan biarkan jarak menjadi semakin besar.

Sesungguhnya lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ menggambarkan satu keadaan yang sangat bertentangan dengan tujuan wahyu. Wahyu datang supaya manusia mendekati kebenaran, tetapi mereka menjauh. Wahyu datang untuk menerangi, tetapi mereka mengelak cahaya. Wahyu datang untuk memberi peringatan, tetapi mereka mengambil jarak. Wahyu datang untuk menghubungkan manusia dengan tauhid, tetapi mereka memilih untuk mempertahankan penolakan. Dan apabila jarak itu menjadi sikap yang berulang, hati boleh semakin keras sehingga apa yang dahulu sepatutnya membawa kepada iman hanya menjadi bahan yang mereka elakkan. Inilah sebabnya seorang hamba perlu sentiasa memohon kepada Allah agar jangan dijauhkan hatinya daripada kitab-Nya.

Lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ akhirnya membawa manusia kepada satu hakikat yang sangat besar: masalah terbesar bukan apabila seseorang belum sampai kepada kebenaran, tetapi apabila seseorang sudah berhadapan dengan kebenaran lalu memilih untuk menjauh daripadanya. Orang yang belum sampai masih boleh mencari. Orang yang tidak tahu masih boleh belajar. Orang yang keliru masih boleh bertanya. Tetapi orang yang sengaja mengambil jarak daripada petunjuk menutup sendiri jalan yang sepatutnya membawa dirinya kepada kebenaran. Maka lafaz ini merupakan amaran agar manusia tidak membina jarak antara dirinya dengan wahyu.

Dan apabila seseorang mendapati dirinya telah jauh, pintu untuk kembali tetap terbuka selagi hidup. Makna وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ dalam ayat ini tidak boleh dijadikan alasan untuk berputus asa. Sebaliknya, ia menjadi sebab untuk segera membalikkan arah: daripada menjauh kepada mendekat, daripada mengelak kepada mendengar, daripada menolak kepada memahami, daripada lalai kepada mengingati, daripada mempertahankan hawa nafsu kepada tunduk kepada Allah. Jika sebelumnya hati mengambil jarak, maka hati boleh kembali. Jika sebelumnya al-Quran jauh daripada kehidupan, maka seseorang boleh memasukkannya kembali ke dalam kehidupan. Jika sebelumnya nasihat terasa berat, seseorang boleh memohon agar Allah melembutkan hati. Yang penting ialah jangan memilih untuk terus menjauh.

Dengan demikian, وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ merupakan gambaran yang sangat padat tentang sikap manusia terhadap wahyu: mereka mengambil jarak daripada sesuatu yang Allah turunkan sebagai petunjuk. Lafaz يَنْـَٔوْنَ memberikan gambaran gerakan menjauh, manakala عَنْهُ memberikan titik rujukannya, iaitu wahyu yang menjadi objek penolakan mereka. Dalam konteks ayat, ia bukan sekadar tidak menerima tetapi menjauhkan diri daripada hubungan dengan wahyu, dan dalam konteks keseluruhan ayat, sikap tersebut berjalan bersama usaha menghalang orang lain daripada mendekatinya. Maka lafaz ini memperlihatkan betapa bahayanya apabila penolakan terhadap kebenaran tidak berhenti dalam hati tetapi berubah menjadi tindakan menjauhkan diri dan menjauhkan manusia lain daripada sumber petunjuk. Inilah kedalaman yang terkandung dalam dua perkataan tersebut: bukan sekadar jauh secara tempat, tetapi jauh secara sikap; bukan sekadar tidak mendengar, tetapi tidak mahu mendekati; bukan sekadar belum memahami, tetapi memilih untuk mengelakkan; bukan sekadar tidak mengambil manfaat, tetapi menutup jalan kepada manfaat; dan bukan sekadar meninggalkan wahyu, tetapi menjadikan jarak daripada wahyu sebagai satu sikap yang dipertahankan.

Maka apabila seorang hamba membaca وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ, hendaklah dia melihat dirinya sendiri sebelum melihat orang lain. Hendaklah dia bertanya kepada hatinya: bagaimanakah hubunganku dengan al-Quran? Apabila ayat memuji, adakah aku mendekat? Apabila ayat menegur, adakah aku menjauh? Apabila ayat menyuruh, adakah aku tunduk? Apabila ayat melarang, adakah aku mencari alasan? Apabila aku tidak memahami, adakah aku belajar atau aku menolak? Apabila al-Quran bercanggah dengan kehendak diriku, adakah aku membetulkan diriku atau aku mengambil jarak daripada al-Quran? Soalan-soalan ini bukan untuk menghukum diri dengan label, tetapi untuk menentukan arah perjalanan hati. Kerana yang paling menakutkan bukan semata-mata seseorang tidak mengetahui semua kandungan al-Quran, tetapi apabila dia sudah tidak mahu al-Quran berada dekat dengan hatinya.

Akhirnya, وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ merupakan satu lafaz yang mengajar bahawa jarak daripada wahyu ialah kerugian bagi manusia, bukan kerugian bagi wahyu. Al-Quran tetap Kalam Allah. Petunjuk tetap petunjuk. Kebenaran tetap kebenaran. Jika manusia mendekat, dia mendapat manfaat. Jika manusia menjauh, dia kehilangan manfaat. Jika manusia tunduk, dia memperoleh hidayah dan keselamatan dengan izin Allah. Jika manusia menolak, dia tidak mengurangkan sedikit pun kebenaran Allah dan wahyu-Nya. Inilah hakikat paling dalam yang terkandung dalam penyataan tersebut: manusia boleh bergerak menjauh daripada wahyu, tetapi dia tidak boleh menjadikan wahyu jauh daripada kebenaran. Yang berubah ialah manusia, bukan kebenaran. Yang rugi ialah manusia, bukan al-Quran. Yang kehilangan cahaya ialah manusia yang berpaling, bukan wahyu yang menjadi cahaya petunjuk. Dan kerana itu, setiap kali lafaz وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ dibaca, ia sepatutnya menjadi peringatan yang sangat keras agar hati jangan memilih jalan menjauh daripada al-Quran, jangan membina jarak dengan petunjuk, jangan mengelak daripada nasihat Allah, dan jangan sampai hati terbiasa menjauh daripada sesuatu yang sebenarnya diturunkan oleh Allah untuk menyelamatkan manusia daripada kesesatan menuju kepada jalan yang lurus.

asasas

https://draft.blogger.com/blog/post/edit/50065684574614780/3634169147170819229?hl=en

Popular posts from this blog

LAMAN WEB

MOHD ROSLAN ABDUL GHANI -
Image
ا     ب     ت     ث     ج     ح     خ     د     ذ     ر     ز     س     ش     ص     ض     ط     ظ     ع     غ     ف     ق     ك     ل     م     ن     و     ه     ي A     B     C     D     E     F     G     H     I     J     K     L     M     N     O     P     Q     R     S     T     U     V     W     X     Y     Z edit  /  LAMAN WEB  /...
Baca Selanjutnya