Perbahasan Tentang Ayat 3 Dari Surah Al-An'am وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِى ٱلْأَرْضِۖ ... (Al-An'am:3)
- Perbahasan Tentang Ayat 3 Dari Surah Al-An'am وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِى ٱلْأَرْضِۖ ... (Al-An'am:3) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 3 Dari Surah Al-An'am ... يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهْرَكُمْ ... (Al-An'am:3) / edit
- Perbahasan Tentang Ayat 3 Dari Surah Al-An'am ... وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ (Al-An'am:3) / edit
وَهُوَ ٱللَّهُ فِي ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَفِي ٱلْأَرْضِۖ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهْرَكُمْ وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ ﴿سورة الأنعام آية ٣﴾.
Perbahasan Tentang Ayat 3 Dari Surah Al-An'am وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِى ٱلْأَرْضِۖ (Al-An'am:3)
Penyataan وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِى ٱلْأَرْضِ merupakan antara penyataan al-Quran yang sangat padat dari sudut bahasa, susunan, tauhid dan penetapan kedudukan Allah terhadap makhluk-Nya, kerana beberapa lafaz yang sangat ringkas telah menghimpunkan pemberitahuan tentang Allah, nama-Nya yang agung, penyebutan langit dan bumi, serta pengulangan huruf فِي yang mempunyai nilai yang perlu diteliti dengan sangat cermat. Lafaz ini tidak boleh dibaca secara tergesa-gesa lalu terus diterjemahkan dengan satu makna yang kemudian dijadikan asas kepada gambaran bahawa Allah bercampur dengan makhluk atau berada di dalam setiap tempat. Sebaliknya, penyataan ini mesti dibaca berdasarkan keseluruhan struktur bahasa Arabnya, kedudukan setiap perkataan, hubungan antara وَهُوَ dengan ٱللَّهُ, kedudukan فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ dan فِي ٱلْأَرْضِ, serta cara al-Quran menggunakan lafaz فِي dalam pelbagai konteks. Perkataan وَهُوَ membuka penyataan ini dengan dhamir yang merujuk kepada Allah yang telah menjadi pusat perbincangan dalam ayat-ayat sebelumnya, lalu datang ٱللَّهُ sebagai nama yang menerangkan siapa yang dimaksudkan dengan “Dia” tersebut. Kemudian disebut فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِي ٱلْأَرْضِ, dan di sinilah tumpuan perbahasan perlu diletakkan. Lafaz فِي secara asalnya memang terkenal dengan makna “di dalam”, tetapi bahasa Arab tidak membataskan فِي kepada makna ruang fizikal semata-mata. Ia boleh menunjukkan ظرفية, iaitu hubungan sesuatu dengan sesuatu yang menjadi zharaf, tetapi jenis hubungan tersebut ditentukan oleh konteks, sifat perkara yang dibicarakan dan susunan ayat. Oleh sebab objek yang menjadi perhatian ialah Allah, iaitu Zat yang tidak menyerupai makhluk, maka makna فِي tidak boleh dipaksakan kepada gambaran Allah berada seperti benda yang berada di dalam bekas atau ruang yang mengelilinginya. Pada masa yang sama, seseorang juga tidak boleh tergesa-gesa membatalkan lafaz فِي dengan mengatakan bahawa ia tidak mempunyai sebarang makna yang dapat difahami. Kaedah yang lebih selamat ialah menetapkan lafaz sebagaimana datang, memahami makna bahasa yang layak menurut konteks, menafikan tasybih dan hulul, serta tidak menetapkan kaifiyat yang tidak dinyatakan. Ini sangat penting kerana ayat ini sering menjadi medan perbahasan antara dua kecenderungan yang sama-sama perlu dielakkan: kecenderungan menjadikan فِي sebagai dalil bahawa Allah berada di dalam semua ruang dan kecenderungan lain yang terus menafikan sebarang makna yang terkandung pada lafaz tersebut sehingga lafaz al-Quran menjadi seolah-olah tidak membawa makna yang boleh difahami. Jalan penelitian yang lebih tepat ialah melihat keseluruhan penyataan sebagai satu binaan bahasa dan tauhid, bukan mengambil satu huruf secara terpisah daripada susunannya.
Perkataan وَهُوَ pada awal penyataan mempunyai kedudukan yang penting kerana dhamir هو bukan nama yang berdiri tanpa rujukan, bahkan merujuk kepada Allah yang telah diketahui daripada konteks khitab. Dalam bahasa Arab, penggunaan dhamir seperti هو boleh membawa makna yang sangat kuat apabila sesuatu yang menjadi rujukan telah jelas. Di sini penyataan bermula dengan “dan Dia”, kemudian terus diikuti dengan ٱللَّهُ. Susunan وَهُوَ ٱللَّهُ bukan sekadar “dan Dia ialah Allah” dalam bentuk pemberitahuan biasa, tetapi membawa manusia kembali kepada identiti sebenar pihak yang menjadi pusat segala sifat dan perbuatan yang dibicarakan. Dhamir هو mengekalkan kesinambungan rujukan kepada Allah, sementara lafaz ٱللَّهُ menegaskan nama yang menjadi asas pengenalan tersebut. Dengan demikian, penyataan tidak bermula dengan langit dan bumi, tetapi bermula dengan Allah. Ini penting. Fokus asal bukanlah ruang, bukan langit, bukan bumi, tetapi Allah. Langit dan bumi datang kemudian sebagai perkara yang dikaitkan dengan penyataan tentang-Nya. Apabila susunan ini difahami, pembaca tidak sepatutnya membalikkan pusat makna lalu menjadikan “langit dan bumi” sebagai penentu terhadap makna Allah. Yang menjadi asas ialah Allah, kemudian disebut hubungan yang dinyatakan antara Allah dengan langit dan bumi. Ini merupakan disiplin asas dalam membaca nas sifat dan nas yang berkaitan dengan hubungan Allah dengan makhluk. Makhluk tidak menjadi ukuran bagi Allah. Allah menjadi Pencipta makhluk, dan bahasa wahyu memperkenalkan hubungan tersebut dengan lafaz yang Dia sendiri pilih. Maka penyataan وَهُوَ ٱللَّهُ perlu dibaca sebagai penetapan identiti ilahi sebelum seseorang masuk kepada perbahasan فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِي ٱلْأَرْضِ. Jika seseorang terus bermula dengan “di langit dan di bumi”, dia telah meninggalkan susunan al-Quran yang meletakkan Allah sebagai pusat penyataan.
Lafaz ٱللَّهُ pula bukan sekadar nama yang boleh digantikan sesuka hati dengan kata “Tuhan” tanpa kehilangan sesuatu daripada makna. Dalam konteks al-Quran, lafaz Allah ialah nama khas bagi Rabb Yang Maha Esa, Pencipta, Pemilik dan Penguasa segala sesuatu. Apabila وَهُوَ ٱللَّهُ disebut, dhamir هو yang boleh difahami secara rujukan kemudian dijelaskan dengan nama ٱللَّهُ. Ini memberikan ketegasan bahawa pihak yang dimaksudkan ialah Allah, bukan makhluk, bukan kuasa alam, bukan roh yang tersebar, bukan tenaga yang memenuhi ruang dan bukan hakikat alam itu sendiri. Ini sangat penting dalam memahami sambungan فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِي ٱلْأَرْضِ. Jika seseorang bermula dengan andaian bahawa apa yang berada “di langit dan di bumi” mestilah berada secara fizikal di dalam setiap bahagian langit dan bumi, dia telah memasukkan sifat makhluk kepada Allah sebelum memahami struktur ayat. Sedangkan ayat sendiri terlebih dahulu menyebut Allah sebagai pihak yang menjadi subjek penyataan. Allah ialah Allah sebelum sebarang hubungan dengan langit dan bumi disebut. Langit dan bumi ialah makhluk, sedangkan Allah ialah Pencipta. Maka apa sahaja makna فِي yang ditetapkan perlu difahami dengan cara yang tidak merosakkan perbezaan antara الخالق dan المخلوق. Inilah asas yang perlu sentiasa berada di hadapan ketika meneliti lafaz ini.
Kemudian datang فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ. Perkataan فِي ialah حرف جر, manakala ٱلسَّمَٰوَٰتِ menjadi isim majrur selepasnya. Secara bahasa, فِي mempunyai medan makna yang luas. Makna asal yang paling dikenali ialah الظرفية, iaitu sesuatu dikaitkan dengan sesuatu yang menjadi tempat atau ruang. Kita berkata زيد في البيت, maka Zaid berada di dalam rumah. Kita berkata الماء في الإناء, maka air berada di dalam bekas. Tetapi bahasa Arab juga menggunakan فِي dalam hubungan yang tidak boleh difahami sebagai containment fizikal secara sempit. Misalnya, فِي rahmat الله, فِي أمر الله, فِي شك, فِي ضلال, فِي نعمة dan pelbagai penggunaan lain menunjukkan bahawa فِي boleh menghubungkan seseorang atau sesuatu dengan keadaan, lingkungan, urusan atau sifat tanpa semestinya membawa makna “berada di dalam bekas fizikal”. Oleh itu, apabila فِي digunakan bersama Allah, konteks dan sifat Allah mesti menjadi asas dalam menentukan makna yang layak. Tidak boleh seseorang mengambil satu makna daripada penggunaan paling mudah dalam ayat manusia kemudian memaksakannya kepada Allah tanpa melihat keseluruhan nas. Ini bukan menolak makna فِي; ini ialah memahami bahasa menurut konteks. Jika dikatakan “Allah di dalam langit seperti benda berada di dalam bekas”, gambaran itu melibatkan ukuran, ruang, arah dan containment yang merupakan ciri makhluk. Jika dikatakan pula “فِي tidak mempunyai sebarang makna langsung”, maka lafaz al-Quran telah dikosongkan daripada makna bahasa yang boleh difahami. Jalan yang lebih cermat ialah mengakui bahawa فِي membawa suatu hubungan yang dinyatakan oleh wahyu, tetapi kaifiyat hubungan tersebut tidak boleh direka berdasarkan pengalaman makhluk.
Perkataan ٱلسَّمَٰوَٰتِ pula merupakan bentuk jamak bagi السماء. Al-Quran menyebut السماوات dengan bentuk jamak dalam banyak tempat, menunjukkan adanya langit-langit yang Allah ciptakan. Namun fokus penyataan ini bukanlah untuk menghuraikan struktur kosmos atau bilangan lapisan langit secara terperinci. Tumpuan kita ialah bagaimana lafaz ini menjadi متعلقًا bagi فِي. Apabila disebut فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ, bahasa ayat menunjukkan adanya suatu hubungan antara Allah dan السماوات. Hubungan itu tidak boleh ditukar menjadi kesatuan antara Allah dan langit, kerana “Allah” disebut sebagai nama Zat dan السماوات ialah makhluk. Allah tidak menjadi langit, langit tidak menjadi Allah, dan Allah tidak berubah menjadi unsur daripada langit. Ini merupakan perkara asas dalam tauhid. Jika seseorang membaca فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ dengan cara yang membawa kepada hulul, maka dia telah memasukkan satu makna yang tidak semestinya ditunjukkan oleh lafaz. Hulul ialah dakwaan bahawa Allah berada atau menetap di dalam sesuatu makhluk seperti sesuatu yang berada dalam sesuatu yang lain. Penyataan al-Quran ini tidak memerlukan kita menetapkan hulul. Sebaliknya, apabila Allah menyebut diri-Nya berkaitan dengan langit dan bumi, hubungan itu mesti difahami dengan mengekalkan perbezaan antara Pencipta dan ciptaan. Allah tidak berhajat kepada langit, tidak memerlukan bumi dan tidak menjadi sebahagian daripada kedua-duanya. Langit dan bumi berhajat kepada Allah.
Pengulangan فِي sebelum ٱلْأَرْضِ pula tidak boleh dianggap tidak mempunyai nilai. Ayat menyebut فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِي ٱلْأَرْضِ, bukan sekadar فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ. Pengulangan حرف الجر memberikan perhatian kepada kedua-dua unsur yang disebut. Dari sudut bahasa, pengulangan huruf jar boleh mempunyai fungsi penegasan, pemisahan hubungan atau memberikan setiap unsur kedudukan yang tersendiri dalam susunan. Dengan menyebut فِي sebelum السماوات dan sekali lagi فِي sebelum الأرض, ayat tidak menggabungkan kedua-duanya secara longgar. Kedua-duanya disebut sebagai lingkungan yang masing-masing mempunyai hubungan dengan penyataan sebelumnya. Ini memberikan rentak yang lebih kuat: في السماوات، وفي الأرض. Langit disebut, kemudian bumi disebut dengan pengulangan struktur yang sama. Pengulangan ini menutup kemungkinan pembaca melihat فِي hanya sebagai unsur yang secara automatik terikat kepada kedua-dua isim tanpa perhatian terhadap struktur. Ia menegaskan bahawa langit dan bumi kedua-duanya termasuk dalam penyataan. Tetapi sekali lagi, “termasuk” tidak bermaksud Allah berada secara fizikal di dalam kedua-duanya. Yang dinyatakan ialah hubungan yang mesti difahami sesuai dengan konteks tauhid dan bahasa.
Jika seseorang menterjemahkan secara literal “Dan Dia Allah di langit dan di bumi”, terjemahan tersebut boleh menimbulkan persoalan dalam bahasa Melayu kerana pembaca mungkin memahami “di” sebagai lokasi fizikal. Tetapi masalah ini bukan alasan untuk mengubah teks Arab. Masalahnya terletak pada keterbatasan padanan satu perkataan dengan satu perkataan. “فِي” mempunyai medan makna yang lebih luas daripada “di” dalam bahasa Melayu. Bahkan “di” dalam bahasa Melayu juga mempunyai penggunaan yang tidak semestinya menunjukkan containment mutlak, tetapi kecenderungan pembaca terhadap makna lokasi mungkin lebih kuat. Maka tafsiran perlu menjelaskan bahawa huruf فِي dalam bahasa Arab tidak boleh ditentukan maknanya hanya berdasarkan satu padanan Melayu. Bahasa wahyu mesti dibaca dalam sistem bahasanya sendiri. Apabila Allah menyebut فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِي ٱلْأَرْضِ, kita menetapkan lafaz itu dan mencari makna yang sesuai dengan keseluruhan nas, bukan mengubahnya kerana kebimbangan terhadap salah faham. Pada masa yang sama, kita tidak boleh menggunakan terjemahan literal yang berpotensi menimbulkan gambaran makhluk kemudian mendakwa gambaran tersebut sebagai maksud pasti ayat.
Perbahasan tentang فِي menjadi lebih penting apabila dibandingkan dengan ayat-ayat lain yang menggunakan huruf yang sama bagi Allah dan makhluk. Bahasa Arab mengenali penggunaan فِي yang menunjukkan hubungan, lingkungan, keadaan dan tempat. Dalam “في رحمة الله” seseorang tidak membayangkan bahawa rahmat Allah ialah sebuah ruang fizikal yang mempunyai dinding. Dalam “في سبيل الله” seseorang tidak membayangkan jalan Allah sebagai bekas fizikal yang seseorang masuk ke dalamnya secara material. Dalam “في قلوبهم مرض” penyakit dalam hati tidak semestinya berbentuk benda fizikal seperti batu yang dimasukkan ke dalam rongga hati. Ini menunjukkan bahawa فِي mempunyai fleksibiliti semantik. Oleh itu, apabila digunakan dalam ayat ini, seseorang mesti melihat apakah jenis hubungan yang dikehendaki oleh konteks. Namun perlu dijaga bahawa analogi dengan penggunaan lain hanya menunjukkan keluasan bahasa فِي, bukan secara automatik menetapkan makna tertentu bagi ayat ini. Setiap konteks mempunyai perincian tersendiri.
Perkara yang sangat penting ialah membezakan antara إثبات اللفظ dengan تشبيه الكيفية. Menetapkan bahawa Allah menyebut فِي tidak bermaksud seseorang wajib membayangkan Allah berada seperti makhluk berada di dalam tempat. Demikian juga menolak gambaran makhluk tidak bermaksud seseorang perlu menafikan lafaz فِي. Dalam pendekatan yang berhati-hati terhadap nas, lafaz wahyu diterima, maknanya difahami berdasarkan bahasa dan konteks, manakala kaifiyat tidak direka. Ini sejalan dengan prinsip umum bahawa Allah tidak menyerupai makhluk. Firman Allah, لَيْسَ كَمِثْلِهِۦ شَىْءٌ, menjadi asas besar dalam menolak tasybih. Ayat itu tidak memerlukan seseorang menafikan semua lafaz yang digunakan bagi Allah. Sebaliknya, ia menafikan keserupaan. Maka apabila kita membaca وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِى ٱلْأَرْضِ, kita perlu memegang dua perkara serentak: menetapkan apa yang dinyatakan dan menafikan cara makhluk. Jangan menolak nas kerana takut tasybih, dan jangan menetapkan tasybih kerana mahu mempertahankan satu gambaran fizikal.
Di sinilah pentingnya memahami bahawa “di mana” bagi Allah tidak semestinya boleh ditanya dengan kategori tempat yang sama seperti “di mana” bagi makhluk. Makhluk berada dalam alam yang dicipta. Ruang, arah dan tempat adalah sebahagian daripada sistem makhluk yang Allah ciptakan. Allah ialah Pencipta segala sesuatu. Maka apabila seseorang menggunakan kategori ruang makhluk untuk menentukan hakikat Allah, dia telah menjadikan ciptaan sebagai ukuran bagi Pencipta. Ini ialah kesilapan asas. Allah tidak berhajat kepada ruang seperti makhluk berhajat kepada ruang. Jika Allah berhajat kepada tempat, maka tempat menjadi sesuatu yang diperlukan oleh Allah, sedangkan Allah al-Ghaniyy, Maha Kaya daripada segala sesuatu. Allah ialah Yang Awal sebelum segala sesuatu yang termasuk ruang dan tempat. Maka ruang tidak menjadi sesuatu yang memberikan kewujudan kepada Allah. Sebaliknya, ruang dan tempat adalah sebahagian daripada ciptaan-Nya. Ini tidak bermaksud lafaz فِي perlu dinafikan. Ia bermaksud makna yang layak bagi Allah tidak boleh dibentuk berdasarkan analogi benda yang dikelilingi ruang.
Perkara ini perlu diperhalus kerana ada kecenderungan untuk membuat dua kesimpulan yang berlawanan tetapi sama-sama tidak tepat. Pertama, seseorang membaca فِي secara fizikal lalu berkata Allah berada dalam setiap bahagian langit dan bumi. Kedua, seseorang takut dengan kesimpulan tersebut lalu berkata فِي langsung tidak boleh mempunyai apa-apa makna yang berkaitan dengan Allah. Kedua-duanya perlu diperiksa. Yang pertama memasukkan tasybih dan hulul. Yang kedua boleh membawa kepada ta‘til apabila lafaz wahyu dilucutkan daripada makna yang boleh difahami. Pendekatan yang lebih disiplin ialah mengatakan bahawa Allah menyebut وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِى ٱلْأَرْضِ, maka lafaz itu diterima; bahasa فِي mempunyai makna yang diketahui; tetapi bagaimana hubungan Allah dengan langit dan bumi itu tidak boleh ditentukan dengan imaginasi makhluk. Jika ada dalil-dalil lain yang menjelaskan bahawa Allah tinggi, di atas makhluk-Nya, berbeza daripada ciptaan dan tidak bercampur dengan alam, semua dalil tersebut perlu dibaca bersama. Satu ayat tidak boleh dipaksa untuk membatalkan ayat lain. Demikian juga ayat ini tidak boleh dijadikan alasan untuk menafikan nas-nas lain tentang ketinggian Allah.
Frasa فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ juga perlu dibaca bersama فِي ٱلْأَرْضِ. Ini sangat penting. Jika seseorang memahami فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ sebagai “Allah berada secara fizikal di dalam langit”, dia akan menghadapi persoalan apabila ayat menyambung فِي ٱلْأَرْضِ. Jika makna tersebut ialah Allah berada di dalam setiap ruang bumi, maka ia akan membawa kepada fahaman bahawa Allah berada dalam tempat-tempat yang hina, kotor dan segala benda yang terkandung dalam bumi. Kesimpulan seperti itu tidak layak bagi Allah dan tidak selari dengan prinsip bahawa Allah tidak bercampur dengan makhluk. Oleh itu, konteks gabungan kedua-dua frasa itu sendiri menghalang pembacaan yang kasar dan material. Ayat menyebut langit dan bumi sebagai dua lingkungan yang menjadi objek penyataan, bukan sebagai dua bekas yang mengandungi Zat Allah. Ini menunjukkan bahawa فِي mesti difahami dalam bentuk yang lebih luas dan layak.
Namun daripada sini tidak boleh pula dibuat kesimpulan bahawa “di langit dan di bumi” hanya bermaksud “Allah mengetahui segala sesuatu di langit dan bumi” tanpa sebarang hubungan lain. Ilmu Allah memang meliputi segala sesuatu, tetapi jika seseorang terus menjadikan “في” semata-mata bermaksud ilmu tanpa dalil daripada konteks atau nas lain, dia mungkin telah menggantikan lafaz dengan satu tafsiran tertentu yang perlu dibuktikan. Perlu dibezakan antara makna yang mungkin ditunjukkan oleh konteks dengan tafsiran yang dipilih sebagai penjelasan. Allah memang Maha Mengetahui apa yang ada di langit dan di bumi. Tetapi ayat tidak secara literal berkata “وهو عالم في السماوات وفي الأرض”. Maka seseorang tidak sepatutnya menukar teks kepada “Dia mengetahui” lalu menganggap masalah selesai. Jika ilmu Allah menjadi salah satu aspek yang boleh diterangkan daripada hubungan-Nya dengan makhluk, ia perlu disebut sebagai huraian berdasarkan dalil lain, bukan menggantikan lafaz asal. Ini menjaga keseimbangan antara إثبات dan تفسير.
Penyataan وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِى ٱلْأَرْضِ juga sangat kuat dari sudut tauhid kerana nama Allah datang sebelum penyebutan seluruh alam. Ini mengingatkan bahawa langit dan bumi bukanlah dua kuasa yang berdiri sendiri. Allah ialah Rabb kepada keduanya. Jika seseorang melihat alam lalu menganggap Allah tersebar sebagai unsur di dalamnya, dia telah mengubah hubungan antara Pencipta dan ciptaan. Yang benar ialah Allah mencipta langit dan bumi, menguasai kedua-duanya dan tidak berhajat kepada kedua-duanya. Langit dan bumi berada di bawah kekuasaan Allah. Dalam konteks ini, فِي tidak boleh dijadikan dalil bahawa Allah adalah sebahagian daripada alam. Alam ialah sesuatu yang dicipta. Allah bukan sebahagian daripada ciptaan-Nya.
Perbezaan antara الخالق dan المخلوق merupakan asas yang tidak boleh dikorbankan dalam mentafsir ayat ini. Allah ialah al-Khaliq, langit dan bumi ialah makhluk. Jika seseorang menyatakan bahawa Allah berada dalam langit dan bumi dengan cara yang menjadikan-Nya sebahagian daripada ruang makhluk, maka perbezaan tersebut menjadi kabur. Jika seseorang mengatakan Allah ialah hakikat yang sama dengan alam, itu lebih jauh lagi dan bertentangan dengan asas tauhid. Allah tidak menjadi alam dan alam tidak menjadi Allah. Penyataan وَهُوَ ٱللَّهُ sendiri mengekalkan identiti Allah. Selepas itu disebut langit dan bumi. Susunan ini tidak menggabungkan Allah dengan langit dan bumi sebagai satu hakikat. Ia menyebut Allah terlebih dahulu sebagai subjek, kemudian menyebut dua alam ciptaan sebagai perkara yang berkaitan dengan penyataan.
Dalam perbahasan akidah, istilah الحلول perlu dibezakan daripada مجرد المعية أو العلم أو الإحاطة. Hulul ialah konsep bahawa Allah berada dalam sesuatu makhluk atau menyatu dengan makhluk. Ayat ini tidak semestinya membawa kepada hulul. Bahkan jika seseorang membaca فِي dengan cara yang membawa kepada hulul, dia telah memasukkan sesuatu yang perlu dinafikan. Allah tidak berada dalam makhluk seperti air berada dalam bekas. Tidak ada keperluan bagi Allah untuk memasuki sesuatu tempat. Allah tidak mengalami perpindahan dari luar kepada dalam. Allah tidak berubah daripada keadaan yang tidak berada di dalam sesuatu kepada keadaan berada di dalam sesuatu. Semua gambaran itu ialah gambaran makhluk. Maka apabila kita membaca فِي, kita tidak boleh membayangkan حركة atau انتقال atau حلول. Kita menetapkan lafaz, tetapi menyerahkan kaifiyat kepada Allah.
Hal ini juga berkaitan dengan prinsip bahawa Allah tidak dihadkan oleh ciptaan. Jika seseorang mengatakan Allah berada dalam setiap tempat secara zat, maka dia secara tidak langsung menjadikan tempat sebagai wadah bagi Zat Allah. Tempat menjadi sesuatu yang mengelilingi atau menampung Allah. Ini tidak sesuai dengan kesempurnaan Allah dan tidak diperlukan oleh lafaz ayat. Allah ialah Pencipta tempat. Tempat tidak mendahului Allah dan tidak memberi ruang kepada Allah untuk wujud. Sebelum penciptaan langit dan bumi, Allah tetap Allah. Apabila langit dan bumi diciptakan, Allah tidak menjadi lebih lengkap kerana adanya kedua-duanya. Jika bumi lenyap, Allah tidak kehilangan sesuatu daripada kesempurnaan-Nya. Jika langit bertambah atau berkurang, Allah tidak berubah. Ini merupakan konsekuensi daripada tauhid yang perlu dijaga ketika memahami hubungan Allah dengan alam.
Namun perlu juga dielakkan ungkapan yang terlalu mudah seperti “Allah tidak di dalam dan tidak di luar” jika ungkapan itu digunakan tanpa penjelasan. Frasa seperti itu boleh mempunyai maksud yang berbeza menurut orang yang menggunakannya. Jika maksudnya menafikan bahawa Allah berada di dalam makhluk dan menafikan bahawa Allah terikat dengan kategori ruang makhluk, itu satu perkara. Tetapi jika maksudnya menafikan semua nas yang menunjukkan ketinggian, العلو atau المباينة daripada makhluk sehingga Allah digambarkan sebagai tidak mempunyai sebarang nisbah kepada alam, maka ia menjadi masalah yang lain. Dalam memahami ayat ini, lebih selamat berpegang kepada bahasa wahyu: Allah menyebut diri-Nya dengan nama-Nya dan menyebut hubungan-Nya dengan langit dan bumi; nas-nas lain menjelaskan apa yang perlu dijelaskan; kita tidak memaksa satu ungkapan falsafah untuk menjadi pengganti kepada bahasa wahyu.
Perkara yang sama berlaku terhadap ungkapan “Allah berada di mana-mana”. Ungkapan ini perlu diteliti. Jika seseorang bermaksud ilmu Allah meliputi segala tempat, pendengaran dan penglihatan-Nya meliputi segala sesuatu, dan kekuasaan-Nya meliputi seluruh alam, maka makna tersebut mempunyai asas dalam nas-nas tentang ilmu, kuasa dan pengawasan Allah. Tetapi jika “Allah di mana-mana” bermaksud Zat Allah berada dalam setiap tempat dan setiap benda, maka ia membawa kepada makna hulul dan tidak boleh diterima. Ayat وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِى ٱلْأَرْضِ tidak boleh dijadikan dalil mudah untuk makna kedua tersebut. Bahkan penyebutan Allah sebagai Allah dan penyebutan langit dan bumi sebagai makhluk perlu mengekalkan perbezaan antara kedua-duanya.
Lafaz فِي juga tidak semestinya menunjukkan bahawa sesuatu yang berada “di dalam” mesti bersentuhan dengan segala bahagian tempat itu. Bahkan dalam penggunaan bahasa biasa, seseorang boleh dikatakan berada dalam sebuah negeri tanpa bermaksud tubuhnya memenuhi seluruh negeri. Ini menunjukkan bahawa konsep ظرفية tidak semestinya bermaksud إحاطة جسمية. Namun analogi ini hanya menunjukkan keluasan bahasa, bukan menentukan kaifiyat Allah. Kita tidak boleh berkata Allah berada dalam langit sebagaimana manusia berada dalam negeri. Allah tidak menyerupai manusia. Yang boleh dikatakan ialah bahawa bahasa فِي mempunyai lebih daripada satu jenis penggunaan dan tidak boleh disempitkan kepada satu gambaran fizikal.
Begitu juga, apabila disebut فِي ٱلْأَرْضِ, bumi mempunyai ruang yang luas dan berlapis, tetapi Allah tidak menjadi benda yang tersebar di dalam setiap lapisan. Jika seseorang menganggap demikian, dia akan mengubah Allah menjadi sesuatu yang mempunyai bahagian-bahagian yang tersebar, sedangkan Allah Maha Esa. Tauhid menuntut kita menafikan pembahagian Zat Allah kepada bahagian yang berada di sini dan bahagian yang berada di sana. Allah tidak terbahagi. Maka ayat ini tidak boleh difahami sebagai penyebaran zat Allah di seluruh alam. Perkataan فِي mesti difahami dengan cara yang tidak membawa kepada pembahagian tersebut.
Penyebutan السماوات dalam bentuk jamak juga menunjukkan bahawa hubungan yang disebut merangkumi seluruh langit yang menjadi makhluk Allah. Kemudian bumi disebut. Ini memberikan keluasan kepada penyataan. Tetapi keluasan itu ialah keluasan pada cakupan hubungan, bukan keluasan zat Allah yang tersebar. Ini perbezaan yang sangat penting. Allah meliputi dengan ilmu dan kekuasaan, tetapi ilmu dan kekuasaan bukan bermaksud Zat Allah menjadi sebahagian daripada benda yang diketahui atau dikuasai. Jika Allah mengetahui bumi, Allah tidak menjadi bumi. Jika Allah menguasai langit, Allah tidak menjadi langit. Demikian juga apabila ayat menyebut Allah berkaitan dengan langit dan bumi, hubungan itu tidak menjadikan Allah sebahagian daripada kedua-duanya.
Dari sudut nahu, وَهُوَ ٱللَّهُ boleh dihuraikan dengan beberapa kemungkinan yang dibincangkan oleh ahli bahasa berdasarkan kedudukan dhamir dan nama Allah. Yang paling asas ialah هو sebagai mubtada dan الله sebagai khabar, menghasilkan makna “Dia ialah Allah”. Kemudian فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِي ٱلْأَرْضِ mempunyai hubungan i‘rab yang perlu dilihat menurut struktur ayat. Sebahagian pembacaan nahu memberi perhatian kepada bagaimana “الله” berkaitan dengan frasa yang mengikutinya, dan perincian ini mempunyai kesan terhadap tafsiran. Dalam perbahasan yang fokus kepada lafaz, perkara penting ialah jangan merosakkan struktur dengan memasukkan تقدير yang terlalu jauh. Apa sahaja analisis nahu yang dipilih mesti menjelaskan hubungan antara “هو”, “الله”, “في السماوات” dan “في الأرض” tanpa memaksa ayat kepada makna yang bertentangan dengan tauhid.
Dari sudut balaghah, وَهُوَ ٱللَّهُ mempunyai satu keistimewaan kerana nama Allah disebut selepas dhamir. Dhamir هو merujuk kepada pihak yang telah diketahui, kemudian nama Allah hadir sebagai penjelasan dan penegasan. Ini menjadikan nama Allah sebagai pusat penutup bahagian pertama ayat. Selepas itu barulah disebut السماوات dan الأرض. Susunan ini sangat penting untuk tadabbur kerana ia menunjukkan bahawa alam tidak menjadi titik mula untuk mengenal Allah dalam penyataan ini. Allah disebut terlebih dahulu. Alam datang sebagai sesuatu yang berkaitan dengan-Nya. Ini tidak bermaksud manusia tidak boleh mengenal Allah melalui tanda-tanda alam; al-Quran sendiri mengarahkan manusia melihat langit dan bumi. Tetapi dalam susunan ayat ini, nama Allah menjadi asas dan langit serta bumi menjadi makhluk yang berada dalam lingkungan kekuasaan dan pengetahuan-Nya.
Apabila huruf وَ diulang pada فِي ٱلْأَرْضِ, ia juga memberikan rentak yang seimbang. وَفِي ٱلْأَرْضِ bukan sekadar sambungan tanpa perhatian. Pengulangan “في” dan “و” menghasilkan struktur: فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِي ٱلْأَرْضِ. Ini membuatkan langit dan bumi masing-masing disebut secara tersendiri tetapi tetap berada dalam satu rangkaian. Dari sudut makna, ia menunjukkan bahawa tidak ada pemisahan antara langit dan bumi daripada cakupan penyataan. Dari sudut bahasa, ia memberikan penekanan kepada kedua-dua isim. Dari sudut tauhid, ia menegaskan keluasan hubungan Allah dengan seluruh alam tanpa menjadikan Allah sebahagian daripada alam tersebut.
Seseorang juga perlu berhati-hati dengan perkataan “dalam” apabila menterjemahkan فِي. Dalam bahasa Melayu, “dalam” boleh bermaksud lokasi fizikal, keadaan, lingkungan, bidang atau hubungan abstrak. Kita berkata “dalam ilmu”, “dalam rahmat”, “dalam urusan”, “dalam keadaan”, dan tidak semuanya bermaksud bekas fizikal. Maka jika terjemahan menggunakan “di” atau “dalam”, penjelasan konteks tetap diperlukan. Bahasa Melayu sendiri sebenarnya mempunyai fleksibiliti yang membolehkan pembaca memahami bahawa satu huruf tidak semestinya mempunyai satu makna fizikal. Yang menjadi masalah ialah apabila seseorang memilih satu makna secara sempit lalu menganggap itulah satu-satunya kemungkinan.
Perbahasan tentang فِي juga perlu melihat konsep الإحاطة. Jika sesuatu berada di dalam sesuatu yang lain, dalam banyak keadaan tempat tersebut mengelilinginya. Tetapi tidak setiap penggunaan فِي membawa إحاطة جسمية. “Dalam hati” boleh bermaksud keadaan yang berada dalam hati dari sudut makna, bukan semestinya objek yang boleh diukur. Maka apabila Allah disebut bersama فِي, tidak wajar terus menganggap bahawa langit dan bumi mengelilingi Allah. Allah tidak dikelilingi oleh makhluk. Jika makhluk mengelilingi Allah secara fizikal, maka makhluk menjadi ظرف yang membatasi Allah. Ini bertentangan dengan kesempurnaan dan kemahakuasaan Allah. Maka kita perlu membezakan الظرفية اللغوية daripada containment material.
Perkara ini menjadi semakin jelas apabila kita melihat bahawa Allah ialah al-Awwal dan al-Akhir. Sebelum adanya langit dan bumi, Allah ada. Langit dan bumi adalah ciptaan yang datang kemudian. Maka langit dan bumi tidak boleh menjadi syarat bagi kewujudan Allah. Jika sesuatu tempat menjadi syarat bagi kewujudan Allah, maka Allah berhajat kepada tempat tersebut. Tetapi Allah tidak berhajat kepada makhluk. Oleh itu, apa sahaja hubungan yang disebut antara Allah dengan langit dan bumi tidak boleh ditafsirkan sebagai kebergantungan Zat Allah kepada ruang. Allah menciptakan ruang, tetapi ruang tidak menciptakan Allah. Ini bukan sekadar hujah falsafah; ia ialah implikasi daripada tauhid dan sifat al-Ghaniyy yang tidak berhajat kepada sesiapa.
Dalam masa yang sama, perlu dielakkan penggunaan istilah falsafah yang terlalu banyak untuk menggantikan bahasa al-Quran. Penyataan ini tidak menyebut “Allah tidak berada dalam kategori ruang”, “Allah tidak mempunyai nisbah kepada arah”, atau istilah-istilah lain secara literal. Jika istilah tersebut digunakan untuk menjelaskan, ia mesti dijelaskan dengan teliti supaya tidak menjadi lebih kabur daripada nas. Bahasa yang lebih selamat ialah: Allah tidak menyerupai makhluk, Allah tidak berhajat kepada tempat, Allah ialah Pencipta langit dan bumi, dan lafaz فِي dalam ayat ini tidak boleh dibayangkan dengan kaifiyat makhluk. Ini sudah cukup untuk menjaga dua sisi: إثبات dan تنزيه.
Satu lagi perkara yang perlu diberi perhatian ialah bahawa ayat ini bukan ayat yang menyatakan bahawa Allah berada “dalam bumi” dalam makna Zat-Nya berada di bawah tanah, di dalam gunung, di dalam lautan atau di dalam tubuh manusia. Jika makna itu diambil, ia akan membawa kepada implikasi yang mustahil bagi tauhid. Allah tidak menjadi sebahagian daripada manusia. Allah tidak menjadi sebahagian daripada benda. Allah tidak masuk dan keluar daripada makhluk. Allah tidak mengalami perpindahan. Semua itu ialah sifat benda yang dicipta. Maka penggunaan فِي mesti difahami tanpa memasukkan mekanisme tersebut.
Namun begitu, tidak boleh pula seseorang mengatakan bahawa kerana makna fizikal tidak layak, maka satu-satunya tafsiran yang wajib ialah “Allah mengetahui segala yang ada di langit dan bumi”. Tafsiran ini perlu dilihat sebagai satu penjelasan yang mempunyai asas pada keluasan ilmu Allah, tetapi tidak boleh digunakan untuk memadamkan semua kemungkinan makna lain yang ditunjukkan oleh nas. Kaedah yang lebih kukuh ialah mengumpulkan dalil-dalil yang berkaitan dan membiarkan setiap dalil menjelaskan yang lain. Jika ada nas yang menyebut ilmu Allah meliputi segala sesuatu, itu menetapkan ilmu. Jika ada nas yang menyebut Allah tinggi di atas makhluk-Nya, itu menetapkan ketinggian. Jika ada nas yang menafikan keserupaan, itu menetapkan tanzih. Kesemua nas diterima tanpa menjadikan satu nas sebagai alasan untuk menghapuskan nas yang lain.
Dalam konteks ini, ayat وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِى ٱلْأَرْضِ tidak boleh dibaca bersendirian lalu dijadikan satu-satunya asas untuk membina seluruh konsep hubungan Allah dengan alam. Ayat ini perlu dibaca dalam keseluruhan al-Quran. Al-Quran juga menyebut bahawa Allah bersama manusia dengan ilmu-Nya, menyebut ketinggian-Nya, menyebut bahawa Dia dekat dengan hamba-Nya dalam konteks tertentu, menyebut bahawa Dia bersama orang yang bertakwa, menyebut bahawa Dia Maha Mengetahui yang tersembunyi dan nyata. Setiap “bersama”, “dekat”, “di atas”, “dalam”, “kepada” dan sebagainya mempunyai konteks. Tidak boleh semua lafaz dipaksa kepada satu jenis hubungan fizikal. Demikian juga فِي dalam ayat ini perlu difahami dengan disiplin yang sama.
Jika seseorang berkata, “Allah berada di langit dan bumi”, dia perlu ditanya apakah yang dimaksudkannya. Jika maksudnya Allah mempunyai Zat yang berada dalam setiap ruang, itu bukan makna yang selamat. Jika maksudnya Allah menguasai langit dan bumi, mengetahui segala yang ada di dalamnya dan tidak ada sesuatu yang tersembunyi daripada-Nya, maka makna tersebut mempunyai asas tetapi masih perlu dibezakan daripada terjemahan literal فِي. Jika maksudnya Allah berkaitan dengan langit dan bumi dengan suatu cara yang Allah sendiri nyatakan tetapi kita tidak mengetahui kaifiyatnya, maka perbahasan perlu kembali kepada nas dan menolak tasybih. Ini menunjukkan bahawa istilah ringkas boleh membawa perbezaan akidah yang besar. Oleh sebab itu, bahasa wahyu lebih selamat daripada slogan-slogan yang tidak diperincikan.
Perkataan ٱلسَّمَٰوَٰتِ dan ٱلْأَرْضِ juga mempunyai peranan dalam menggambarkan keluasan makhluk. Langit menunjukkan alam yang tinggi menurut bahasa manusia, bumi menunjukkan alam tempat manusia hidup. Penyebutan kedua-duanya bersama memberikan cakupan yang sangat luas. Seolah-olah ayat menyebut seluruh alam yang diketahui manusia dalam dua kutub besar: السماوات dan الأرض. Allah dikaitkan dengan kedua-duanya. Ini menafikan bahawa kekuasaan Allah hanya terbatas kepada satu bahagian alam. Tetapi sekali lagi, “dikaitkan” tidak bermaksud “bercampur”. Allah ialah Rabb bagi langit dan bumi. Hubungan rububiyyah tidak memerlukan hulul.
Jika dilihat daripada konsep rububiyyah, penyataan ini mengingatkan bahawa langit dan bumi tidak mempunyai penguasa yang terpisah daripada Allah. Allah sahaja Rabb. Semua makhluk berada di bawah kekuasaan-Nya. Maka seseorang yang melihat alam dan mencari kuasa ilahi yang tersebar dalam objek-objek alam telah tersalah memahami tauhid. Allah tidak perlu menjadi pokok untuk menguasai pokok. Allah tidak perlu menjadi laut untuk menguasai laut. Allah tidak perlu berada dalam bintang untuk mengetahui bintang. Allah ialah Pencipta semuanya. Penyataan ini mengembalikan hati daripada alam kepada Allah sebagai Pencipta alam.
Dari sudut bahasa, penggunaan ٱللَّهُ selepas هو juga menutup kemungkinan bahawa dhamir هو merujuk kepada sesuatu yang lain dalam konteks. Nama Allah memperjelas rujukan. Maka frasa ini bukan sekadar “dan Dia di langit dan bumi”, tetapi “dan Dia, Allah, di langit dan di bumi”. Penambahan nama Allah memberi ketegasan kepada identiti. Ini penting kerana manusia boleh membicarakan “Dia” sebagai sesuatu yang tidak jelas. Al-Quran tidak membiarkan kekaburan itu. Dia ialah Allah. Allah ialah nama bagi Zat yang disembah dengan benar. Selepas itu barulah hubungan dengan langit dan bumi dinyatakan.
Perlu juga diperhatikan bahawa وَهُوَ ٱللَّهُ bukan “وهو الرب” atau “وهو الخالق” dalam lafaz ini. Nama Allah mempunyai keluasan yang menghimpunkan nama dan sifat kesempurnaan. Apabila nama ini diletakkan sebelum langit dan bumi, manusia diarahkan untuk melihat seluruh alam sebagai berada di bawah Allah. Ini mempunyai kesan tauhid yang besar. Alam bukan sumber ketuhanan; alam ialah makhluk yang berada di bawah ketuhanan Allah.
Jika dikaitkan dengan penyataan sebelumnya, ayat ini datang selepas pembahasan tentang penciptaan dan perbuatan manusia yang masih berada dalam keraguan. Tetapi fokus kita hanya pada وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِى ٱلْأَرْضِ. Hubungan konteks yang minimum tetap penting kerana frasa ini tidak muncul dalam ruang kosong. Ia meneruskan pengenalan tentang Allah sebagai pusat segala sesuatu. Namun tidak perlu mengulang panjang lebar perbahasan ayat sebelumnya. Cukup dilihat bahawa penyataan ini meneruskan perhatian kepada Allah, lalu menyebut hubungan-Nya dengan langit dan bumi. Ini menjadikan frasa tersebut sebagai satu pernyataan tentang keluasan penguasaan Allah dan keterikatan seluruh alam kepada-Nya.
Lafaz فِي juga tidak boleh dipisahkan daripada sifat keagungan Allah. Dalam bahasa manusia, tempat menjadi sesuatu yang lebih besar atau sama besar daripada benda yang berada di dalamnya. Jika kita membayangkan Allah berada dalam langit seperti manusia berada dalam bilik, kita telah membayangkan langit sebagai sesuatu yang mengelilingi Allah. Tetapi Allah lebih agung daripada semua ciptaan. Tidak ada makhluk yang mengelilingi Zat Allah seperti bekas mengelilingi isinya. Ini bukan kerana kita menolak bahasa فِي, tetapi kerana kita menolak kaifiyat makhluk. Allah tidak menyerupai sesuatu pun.
Jika seseorang bertanya, “Apakah Allah berada dalam langit?”, jawapan yang paling selamat bukanlah terus mencipta gambaran, tetapi kembali kepada nas. Allah menyebut dirinya dengan lafaz yang terdapat dalam ayat, dan nas-nas lain menetapkan ketinggian Allah serta perbezaan-Nya daripada makhluk. Apa yang tidak diketahui ialah kaifiyat hubungan tersebut. Kita tidak mengetahui bagaimana Allah dengan Zat-Nya berkaitan dengan langit dan bumi. Ketidaktahuan tentang kaifiyat bukan alasan untuk menafikan lafaz. Pada masa yang sama, ia bukan alasan untuk mengisi kekosongan itu dengan imaginasi.
Prinsip ini sangat penting dalam sifat-sifat Allah secara umum. Apabila Allah menyebut diri-Nya dengan nama dan sifat, manusia tidak boleh menyerupakan dengan makhluk. Jika Allah menyebut mendengar, kita tidak membayangkan telinga seperti makhluk. Jika Allah menyebut melihat, kita tidak membayangkan mata seperti makhluk. Jika Allah menyebut ilmu, kita tidak membayangkan ilmu seperti proses memperoleh maklumat pada manusia. Demikian juga apabila lafaz فِي datang dalam konteks Allah, kita tidak boleh terus memindahkan gambaran ruang makhluk kepada-Nya. Tetapi kita juga tidak perlu menafikan bahawa lafaz tersebut mempunyai makna. Kaedahnya sama: إثبات بلا تشبيه وتنزيه بلا تعطيل.
Frasa وَفِي ٱلْأَرْضِ memberikan satu ujian penting terhadap kefahaman literal yang sempit. Jika فِي diambil sebagai lokasi fizikal bagi Zat Allah, maka seseorang mesti menerima bahawa Allah berada dalam setiap tempat di bumi. Ini membawa kepada akibat yang tidak dapat diterima: Allah berada di dalam tempat suci dan tempat najis, di dalam manusia dan haiwan, di dalam laut dan tanah, di dalam benda yang hidup dan benda yang mati. Kesimpulan itu sendiri menunjukkan bahawa makna literal fizikal yang sempit tidak boleh dijadikan tafsiran tanpa kawalan. Allah tidak menjadi objek yang tersebar dalam benda-benda tersebut. Maka penyataan ini perlu difahami dengan cara yang menjaga tauhid.
Tetapi seseorang mungkin bertanya, jika bukan “berada di dalam setiap tempat”, apakah maksud فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِي ٱلْأَرْضِ? Di sinilah disiplin tafsir diperlukan. Jawapannya tidak semestinya satu perkataan yang boleh menggantikan فِي. Para pentafsir membahaskan struktur dan makna ayat dengan pelbagai pendekatan. Ada yang memberi perhatian kepada ilmu Allah, kekuasaan-Nya dan ibadah kepada-Nya di langit dan bumi. Ada yang membincangkan makna “الله” sebagai المعبود dalam السماوات والأرض, yakni Allah ialah Tuhan yang disembah di langit dan di bumi. Ada yang melihat frasa tersebut dari sudut bahawa Allah ialah Yang mengetahui apa yang tersembunyi dan nyata di langit dan bumi. Semua perincian ini perlu dinilai berdasarkan bahasa dan dalil. Tetapi jika artikel ini mengekalkan fokus kepada lafaz, perkara utama ialah bahawa فِي tidak boleh dipaksa kepada satu gambaran fizikal yang membawa kepada hulul.
Salah satu tafsiran yang terkenal dalam bahasa Arab ialah memahami وَهُوَ ٱللَّهُ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِي ٱلْأَرْضِ sebagai “Dia ialah Allah yang disembah di langit dan di bumi”, dengan جعل “الله” atau makna uluhiyyah sebagai pusat hubungan. Dalam pendekatan ini, فِي boleh mempunyai hubungan dengan العبادة atau ketuhanan, bukan containment zat. Ini menunjukkan bagaimana struktur bahasa boleh memberikan makna yang menjaga tauhid tanpa perlu membuang lafaz. Namun apabila menyebut tafsiran ini, kita perlu berhati-hati agar tidak mendakwa bahawa ia satu-satunya makna yang mungkin tanpa melihat keseluruhan perbahasan nahu dan tafsir. Yang lebih penting ialah memahami bahawa bahasa Arab membenarkan hubungan yang tidak semestinya fizikal.
Jika seseorang memahami frasa ini sebagai “Allah ialah Tuhan di langit dan Tuhan di bumi”, maka makna tersebut menegaskan kesatuan uluhiyyah. Langit tidak mempunyai tuhan lain dan bumi tidak mempunyai tuhan lain. Semua yang di langit dan bumi berada di bawah Allah. Ini selari dengan tauhid uluhiyyah. Tetapi sekali lagi, kita tidak perlu menganggap bahawa tafsiran tersebut memadamkan semua aspek lain daripada ayat. Ia ialah salah satu cara menjelaskan struktur yang sukar. Perbahasan bahasa perlu mengambil kira kemungkinan i‘rab dan konteks.
Ada juga perbincangan tentang apakah “في السماوات وفي الأرض” berkaitan dengan “الله” atau dengan sifat lain yang difahami daripada konteks. Perincian nahu seperti ini penting bagi orang yang mahu mendalami ayat, kerana satu susunan boleh mempunyai beberapa وجه إعرابي yang mempengaruhi cara makna dijelaskan. Namun semua wajah yang diterima mestilah menjaga makna yang layak bagi Allah. Nahu tidak boleh digunakan untuk menghasilkan makna yang bertentangan dengan tauhid. Sebaliknya, tauhid juga tidak boleh digunakan untuk menghapuskan nahu yang sahih. Kedua-duanya perlu berjalan bersama.
Dalam hal ini, “الله” boleh difahami sebagai nama yang mempunyai fungsi utama dalam jumlah, sementara “في السماوات وفي الأرض” menjadi keterangan yang menerangkan suatu nisbah. Jika seseorang menganggapnya sebagai ظرف tempat bagi Zat Allah, dia perlu berhadapan dengan masalah tasybih. Jika seseorang memahami “في” sebagai keterangan bahawa Allah ialah Tuhan yang disembah di langit dan bumi, dia telah mengambil salah satu kemungkinan bahasa yang lebih sesuai dengan konteks tauhid. Jika seseorang menekankan ilmu dan kekuasaan Allah, dia juga mempunyai dalil daripada nas-nas lain. Yang penting ialah tidak menjadikan satu pilihan tafsiran sebagai alasan untuk menafikan keseluruhan bahasa ayat.
Satu perkara yang tidak boleh diabaikan ialah sifat umum bahasa Arab yang menggunakan preposisi untuk pelbagai hubungan. Huruf jar bukan seperti simbol matematik yang sentiasa mempunyai satu nilai. فِي boleh menunjukkan tempat, masa, keadaan, sebab, lingkungan dan hubungan lain bergantung pada kata yang mengikutinya. Dalam “في يوم” ia berkaitan dengan masa. Dalam “في رحمة” ia berkaitan dengan keadaan atau lingkungan rahmat. Dalam “في شك” ia menunjukkan keadaan. Maka apabila Allah disebut dengan فِي, kita mesti melihat hubungan yang sesuai. Tidak ada kaedah nahu yang mengatakan setiap فِي mesti membawa containment fizikal.
Dengan itu, ayat ini menjadi contoh yang sangat baik tentang mengapa tafsir tidak boleh dibina berdasarkan kamus satu perkataan sahaja. Jika seseorang membuka kamus lalu melihat “في = di dalam”, kemudian terus memasukkan makna itu ke dalam ayat tanpa melihat konteks, dia belum mentafsir. Dia baru mengambil satu makna asas huruf. Tafsir memerlukan analisis hubungan perkataan. Apabila subjeknya ialah Allah, objeknya ialah langit dan bumi, dan konteksnya ialah tauhid, makna perlu dipahami dengan keseluruhan itu. Bahasa dan akidah tidak boleh dipisahkan.
Namun tidak boleh pula dikatakan bahawa “kerana Allah tidak menyerupai makhluk, maka semua penggunaan tempat bagi Allah mesti ditolak.” Ini terlalu umum. Al-Quran dan hadis mempunyai nas yang menyebut العلو والاستواء dan lain-lain. Prinsip yang lebih tepat ialah bahawa apa yang Allah tetapkan untuk diri-Nya diterima dengan makna yang layak bagi-Nya, tanpa tasybih dan tanpa kaifiyat yang direka. Maka dalam ayat ini, فِي perlu dibaca dengan cara yang tidak memaksa Allah menjadi benda yang terkandung dalam ruang. Jika nas lain menunjukkan ketinggian Allah, kita menerima nas tersebut. Tidak perlu memilih antara “Allah di mana-mana secara zat” dengan “Allah tidak mempunyai sebarang nisbah kepada makhluk”. Dua ekstrem itu bukan satu-satunya pilihan.
Penting juga untuk memahami bahawa “Allah bersama makhluk” tidak semestinya sama dengan “Allah berada di dalam makhluk”. Dalam al-Quran terdapat ma‘iyyah Allah dengan hamba-Nya, tetapi para ulama membezakan ma‘iyyah ilmu, nasr, ri‘ayah dan lain-lain berdasarkan konteks. Ini menunjukkan sekali lagi bahawa hubungan Allah dengan makhluk mempunyai pelbagai bentuk yang tidak boleh disamakan. Maka فِي dalam ayat ini juga perlu diletakkan dalam sistem hubungan yang tepat. Tidak semua حرف الجر apabila digunakan berkaitan Allah boleh disamakan dengan lokasi tubuh manusia.
Dari sudut tadabbur, penyataan ini membawa manusia kepada satu hakikat: tidak ada ruang dalam alam yang terlepas daripada Allah. Tetapi “tidak terlepas daripada Allah” boleh mempunyai makna ilmu, kekuasaan, pengawasan dan rububiyyah tanpa bermaksud Zat Allah tersebar di alam. Allah mengetahui yang tersembunyi dan yang nyata. Allah mengetahui apa yang masuk ke dalam bumi dan apa yang keluar daripadanya. Allah mengetahui apa yang turun dari langit dan apa yang naik kepadanya. Semua ini menunjukkan keluasan ilmu dan penguasaan-Nya. Jika seseorang menggunakan ayat ini untuk menegaskan keluasan pengetahuan dan kekuasaan Allah, ia mempunyai keselarasan dengan banyak nas lain. Tetapi dia perlu berhati-hati agar tidak mengatakan bahawa “فِي” secara literal bermaksud “ilmu”. Huraian dan lafaz mesti dibezakan.
Begitu juga, jika seseorang mengatakan bahawa Allah ialah المعبود di langit dan bumi, itu mempunyai makna tauhid yang kuat. Langit dan bumi tidak menyembah banyak tuhan yang berbeza. Semua makhluk kembali kepada Allah sebagai Rabb dan Ilah. Ini menjadikan penyataan tersebut satu bentuk penegasan uluhiyyah. Tetapi sekali lagi, tumpuan artikel ini tetap pada struktur وَهُوَ ٱللَّهُ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِي ٱلْأَرْضِ dan bukan untuk mengembangkan seluruh perbahasan tauhid.
Satu lagi aspek yang menarik ialah bahawa ayat menggunakan “في السماوات” sebelum “في الأرض”. Ini selaras dengan penyebutan langit dan bumi dalam banyak ayat al-Quran. Langit disebut sebagai alam yang tinggi, bumi sebagai alam tempat manusia. Dengan menyebut kedua-duanya, ayat memberikan cakupan yang meliputi seluruh alam yang menjadi tempat tanda-tanda kebesaran Allah. Namun penyebutan “في” pada kedua-duanya tidak menjadikan langit dan bumi setara dengan Allah. Allah disebut sebagai nama, langit dan bumi sebagai tempat yang menjadi makhluk. Ini menunjukkan struktur hierarki yang jelas: Allah dahulu, makhluk kemudian.
Dalam perbahasan bahasa, perkataan “هو” juga mempunyai nilai apabila ia datang sebelum “الله”. Jika hanya “والله في السماوات وفي الأرض”, penyataan masih jelas. Tetapi al-Quran menggunakan “وهو الله”. Ini memberikan kesinambungan dengan rujukan sebelumnya dan mengekalkan dhamir sebagai unsur penunjuk. Dhamir هو juga memberikan rasa bahawa pihak yang dibicarakan telah diketahui dan kini ditegaskan namanya. “Dia” bukan sesuatu yang kabur. Dia ialah Allah. Maka penyataan tentang langit dan bumi tidak boleh digunakan untuk mengaburkan identiti Allah. Sebaliknya, ia menambahkan satu bentuk penjelasan tentang hubungan Allah dengan alam.
Penggunaan “هو الله” juga mengandungi makna eksklusiviti dari sudut identiti, walaupun perincian الحصر perlu dilihat mengikut struktur dan konteks. Allah ialah Dia yang menjadi pusat ketuhanan. Dalam konteks tauhid, nama Allah bukan sekadar salah satu nama bagi kuasa yang wujud dalam alam. Ia nama bagi Tuhan yang satu. Maka frasa ini tidak boleh dibaca dalam kerangka pantheisme atau panentheisme tanpa membawa masuk konsep asing. Allah dan alam bukan satu hakikat yang sama. Allah ialah Allah, dan langit serta bumi ialah ciptaan-Nya.
Jika seseorang mengaitkan ayat ini dengan konsep “wahdatul wujud” lalu mengatakan bahawa Allah berada dalam segala sesuatu dan segala sesuatu berada dalam Allah, dia telah menambahkan teori falsafah yang tidak terkandung dalam lafaz. Ayat tidak mengatakan ذلك. Ia hanya menyebut Allah berkaitan dengan السماوات والأرض dengan فِي. Menjadikan itu sebagai dalil bahawa alam ialah manifestasi Zat Allah merupakan lompatan yang jauh daripada teks. Dalam tauhid, Allah tidak menjadi alam. Alam tidak menjadi Allah. Perbezaan ini mesti dijaga dengan tegas.
Begitu juga istilah “panenteisme” atau “panteisme” bukan istilah yang berasal daripada bahasa al-Quran. Jika digunakan untuk menerangkan suatu teori, ia perlu dijelaskan, bukan dipaksakan kepada ayat. Bahasa wahyu mempunyai sistemnya sendiri. Tugas tafsir ialah memahami wahyu, bukan memaksa wahyu masuk ke dalam kategori falsafah moden. Jika kategori tersebut membantu menjelaskan kesalahan suatu tafsiran, ia boleh disebut secara terhad, tetapi tidak boleh menggantikan nas.
Dalam memahami ayat ini, satu kaedah yang sangat penting ialah الجمع بين النصوص. Jangan mengambil وَهُوَ ٱللَّهُ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِي ٱلْأَرْضِ lalu meninggalkan ayat-ayat lain tentang Allah. Allah menyebut dirinya sebagai العلي, الكبير, العظيم, القاهر فوق عباده dan pelbagai lafaz lain dalam al-Quran. Dalam hadis pula terdapat peristiwa yang menunjukkan pengakuan tentang ketinggian Allah. Semua ini perlu dibaca bersama. Jika satu nas kelihatan mempunyai kesan tertentu dan nas lain mempunyai kesan yang lain, jangan terus memilih satu dan membuang yang lain. Cari cara memahami yang menghimpunkan semuanya tanpa tasybih dan tanpa ta‘til.
Dalam konteks itu, penyataan فِي tidak semestinya bermaksud bertentangan dengan العلو. Seseorang boleh memahami bahawa Allah tinggi dan pada masa yang sama mengetahui, menguasai dan mempunyai hubungan dengan langit dan bumi. “في” tidak semestinya membawa makna yang menafikan ketinggian jika ia tidak difahami sebagai containment fizikal. Ini menunjukkan pentingnya tidak menyempitkan medan semantik huruf jar. Sebaliknya, seseorang yang menjadikan فِي sebagai bukti bahawa Allah berada dalam setiap tempat secara zat akan bertentangan dengan prinsip ketinggian dan perbezaan Allah daripada makhluk.
Jika seseorang bertanya bagaimana Allah boleh berkaitan dengan langit dan bumi tanpa berada di dalamnya, jawapannya ialah kita tidak diwajibkan mengetahui kaifiyat semua hubungan Allah dengan makhluk. Kita mengetahui daripada wahyu apa yang Allah khabarkan. Kita tidak mengetahui hakikat kaifiyat yang tidak diberitahu. Ini bukan kekurangan dalam nas. Ia ialah batas pengetahuan makhluk. Allah tidak memberikan kepada manusia ilmu tentang semua hakikat Zat-Nya. Maka apabila ayat menyebut sesuatu yang berkaitan dengan Allah, kita tidak boleh menuntut gambaran material seperti kita menuntut gambaran bagi benda. Allah tidak menyerupai benda.
Prinsip “tanpa kayf” juga tidak bermaksud lafaz itu tidak difahami. Makna bahasa boleh difahami, sedangkan kaifiyat tidak diketahui. Sebagai contoh, manusia memahami makna ilmu Allah, tetapi tidak mengetahui bagaimana hakikat ilmu Allah. Manusia memahami bahawa Allah mendengar, tetapi tidak mengetahui bagaimana pendengaran Allah. Begitu juga dalam isu yang berkaitan dengan فِي, seseorang boleh memahami hubungan bahasa yang ditunjukkan tanpa membayangkan kaifiyat yang menyerupai makhluk. Perbezaan antara makna dan kaifiyat sangat penting. Menyerahkan kaifiyat bukan bermaksud menyerahkan makna kepada kejahilan mutlak.
Jika seseorang berkata, “Saya tidak tahu bagaimana Allah mendengar, tetapi saya tahu Allah mendengar,” itu tidak dianggap kontradiksi. Begitu juga, “Saya tidak mengetahui bagaimana hubungan yang dinyatakan oleh ayat ini berlaku, tetapi saya menerima apa yang Allah khabarkan,” ialah pendirian yang selari dengan keterbatasan manusia. Masalah berlaku apabila seseorang mengisi “bagaimana” dengan gambaran manusia lalu menganggap gambaran itu sebagai maksud nas. Allah tidak menyerupai makhluk. Ini asas yang tidak boleh ditinggalkan.
Perbahasan tentang فِي juga boleh dikaitkan dengan sifat ghani Allah. Allah tidak memerlukan tempat. Makhluk memerlukan tempat kerana makhluk dicipta dalam ruang. Allah mencipta ruang. Jika Allah memerlukan ruang, ruang menjadi sesuatu yang lebih asas daripada Allah dalam aspek tertentu. Ini mustahil. Allah al-Ghaniyy tidak berhajat kepada sesiapa. Maka sebarang tafsiran terhadap فِي yang menjadikan tempat sebagai keperluan bagi kewujudan Allah mesti ditolak. Tetapi menolak keperluan kepada tempat tidak bermaksud menafikan semua bentuk nisbah Allah kepada makhluk. Allah mencipta, menguasai, mengetahui, mendengar, melihat dan mentadbir makhluk. Hubungan-hubungan tersebut benar tanpa memerlukan Allah menjadi sebahagian daripada makhluk.
Dalam hal ini, perkataan “di” dalam bahasa Melayu perlu digunakan dengan sangat berhati-hati dalam penulisan akidah. Jika seseorang berkata “Allah di bumi”, pembaca boleh memahami “Allah berada dalam bumi”. Jika seseorang berkata “Allah di langit”, pembaca juga boleh memahami lokasi fizikal. Oleh itu, lebih selamat dalam penjelasan panjang untuk kembali kepada lafaz Arab dan menjelaskan maksudnya daripada menggunakan slogan Melayu yang boleh mempunyai lebih daripada satu makna. Bahasa Arab mempunyai فِي, dan tugas kita ialah memahami فِي dalam konteksnya. Terjemahan hanyalah alat, bukan pengganti penuh kepada struktur wahyu.
Satu lagi perkara ialah bahawa ayat menyebut “السماوات” dan “الأرض”, bukan “المكان”. Ini penting. Allah tidak mengatakan “في المكان”. Ia menyebut dua kategori ciptaan tertentu. Maka kita tidak boleh memperluasnya secara tidak terkawal menjadi “Allah berada dalam semua tempat” seolah-olah ayat menyebut tempat secara mutlak. Jika seseorang mahu mengambil kesimpulan bahawa Allah berada dalam semua tempat, dia perlu mempunyai dalil lain. Ayat ini sendiri menyebut langit dan bumi. Bahkan jika seseorang memahami فِي secara fizikal, struktur kedua-dua frasa itu tetap menimbulkan persoalan besar tentang bagaimana Zat Allah berada dalam kedua-duanya serentak tanpa menjadi terbagi. Ini sekali lagi menunjukkan bahawa containment material bukan tafsiran yang memadai.
Penyebutan “وفي الأرض” selepas “في السماوات” juga boleh difahami sebagai memperluas cakupan pembicaraan daripada alam tinggi kepada alam tempat manusia hidup. Allah bukan sekadar Rabb langit, tetapi Rabb bumi. Dia bukan sekadar diketahui oleh makhluk yang tinggi, tetapi manusia di bumi juga berada di bawah rububiyyah-Nya. Ini menguatkan tauhid. Tidak ada dua ketuhanan, satu untuk langit dan satu untuk bumi. Allah ialah Allah bagi kedua-duanya. Dengan demikian, frasa ini boleh menjadi hujah terhadap sebarang fahaman yang membahagikan alam kepada wilayah ketuhanan yang berbeza.
Dalam konteks ini, فِي boleh dihuraikan dengan makna yang menghubungkan Allah dengan langit dan bumi dari sudut ketuhanan-Nya, kekuasaan-Nya, ilmu-Nya atau pengabdian makhluk kepada-Nya, bergantung kepada الوجه التفسيري yang dipilih. Semua ini menunjukkan bahawa satu huruf tidak semestinya memaksa satu gambaran fizikal. Bahasa mempunyai keluasan. Yang paling penting ialah mengekalkan tauhid dan tidak menafikan nas.
Satu lagi perincian yang penting ialah bahawa nama Allah datang dalam bentuk ma‘rifah dengan ال التعريف, tetapi “الله” sendiri ialah nama khas. Ia bukan sekadar kata sifat yang memerlukan penerangan seperti “tuhan yang berada”. Maka struktur وَهُوَ ٱللَّهُ memberi penegasan bahawa objek perbincangan ialah Allah sendiri. Selepas itu, فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِي ٱلْأَرْضِ menjadi penyataan yang perlu difahami berdasarkan hubungan dengan nama tersebut. Ini menjadikan kesalahan dalam memahami فِي lebih mudah dikenal pasti: jika tafsiran فِي menyebabkan Allah berubah menjadi objek seperti makhluk, tafsiran itu perlu diperiksa semula kerana subjeknya ialah Allah, bukan benda.
Dalam membaca nas seperti ini, seseorang juga perlu membezakan antara “Allah berada dalam sesuatu” dan “sesuatu berada di bawah pemerintahan Allah”. Bahasa manusia boleh menggunakan pelbagai cara untuk menyatakan hubungan tanpa menetapkan lokasi. Sebagai contoh, seseorang boleh dikatakan “berada dalam urusan itu” bukan kerana tubuhnya berada dalam sebuah bekas bernama urusan, tetapi kerana dia terlibat dalam urusan tersebut. Maka فِي mempunyai kemampuan untuk menyatakan hubungan yang bukan containment material. Ini tidak membuktikan secara automatik makna tertentu bagi ayat, tetapi ia membuktikan bahawa makna فِي tidak boleh disempitkan kepada satu jenis ruang.
Perlu juga dilihat bahawa Allah menyebut diri-Nya sebagai “الله” dan bukannya “جسم” atau “شيء” dalam ayat ini. Allah tidak memberi manusia bahasa yang membayangkan-Nya sebagai benda yang mempunyai ukuran dan sempadan. Apabila seseorang memasukkan ukuran, arah fizikal, panjang, lebar dan isipadu kepada Allah berdasarkan فِي, dia telah bergerak daripada lafaz wahyu kepada gambaran yang tidak diberikan oleh wahyu. Dalam akidah, perbezaan antara إثبات sifat dan إثبات الجسم sangat penting. Menetapkan apa yang Allah tetapkan tidak bererti menetapkan sifat-sifat benda. Allah mempunyai sifat kesempurnaan yang benar, tetapi tidak menyerupai makhluk.
Begitu juga tidak boleh seseorang mengatakan bahawa kerana Allah “di langit dan di bumi”, maka Zat Allah mempunyai dua lokasi. Allah tidak terbagi kepada dua. Bahasa ayat tidak mengatakan “sebahagian Allah di langit dan sebahagian Allah di bumi”. Ini menunjukkan bahawa makna فِي tidak boleh diterjemahkan kepada pembahagian zat. Allah Maha Esa dan tidak terdiri daripada bahagian. Langit dan bumi berada di bawah-Nya, bukan menjadi dua bekas yang membahagikan Zat Allah.
Jika seseorang menggunakan konsep “Allah ada di mana-mana” untuk menjelaskan ayat ini, dia perlu menyedari bahawa ungkapan itu sendiri memerlukan tafsil. Jika “ada di mana-mana” bermaksud ilmu Allah ada pada semua tempat, kekuasaan-Nya meliputi semua tempat dan tidak ada satu pun tempat yang tersembunyi daripada-Nya, maka ia boleh dijelaskan dengan nas. Jika bermaksud Zat Allah tersebar di setiap lokasi, itu bukan makna yang boleh diterima. Maka slogan perlu ditinggalkan apabila ia mengelirukan, dan digantikan dengan lafaz yang lebih jelas.
Begitu juga ungkapan “Allah berada di luar alam” memerlukan penjelasan. Jika maksudnya Allah tidak menjadi sebahagian daripada alam dan tidak berada dalam ciptaan, ini ialah makna yang penting untuk menjaga perbezaan Pencipta dan makhluk. Tetapi jika “luar” dibayangkan sebagai satu ruang besar yang mengelilingi alam dan Allah berada di dalam ruang tersebut seperti benda berada di luar kotak, itu juga masih menggunakan kategori ruang makhluk. Allah tidak berhajat kepada ruang luar sebagaimana makhluk berhajat kepada ruang. Maka istilah seperti “luar” dan “dalam” perlu dijelaskan dan tidak dijadikan slogan.
Ayat وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِى ٱلْأَرْضِ sendiri tidak menyebut “داخل” atau “محاط”. Ia menyebut فِي. Ini menunjukkan betapa pentingnya kita tidak mengembangkan satu huruf kepada konsep-konsep yang tidak disebut. Dalam bahasa, setiap preposisi mempunyai medan makna. Dalam akidah, setiap gambaran tambahan memerlukan dalil. Maka cukup kita katakan bahawa Allah menyebut diri-Nya berkaitan dengan السماوات والأرض melalui فِي, lalu kita memahami lafaz tersebut berdasarkan bahasa dan nas-nas yang lain, tanpa menetapkan kaifiyat yang menyerupai makhluk.
Jika seseorang mahu mengkaji perbezaan antara “في السماوات” dan “في السماء”, bentuk jamak السماوات menunjukkan keluasan yang lebih besar dalam bahasa al-Quran. Tetapi tidak perlu memasukkan perbahasan astronomi moden ke dalam lafaz ini. Fokusnya ialah bahawa langit-langit adalah ciptaan Allah dan ayat menyebut hubungan Allah dengan keseluruhan langit serta bumi. Ini menunjukkan keluasan cakupan, bukan lokasi fizikal Zat Allah dalam setiap lapisan.
Perlu juga diperhatikan bahawa bumi disebut dalam bentuk tunggal الأرض, sedangkan langit disebut dalam bentuk jamak السماوات. Struktur ini adalah sebahagian daripada bahasa al-Quran tentang penciptaan. Namun fokus ayat ini bukan pada bilangan atau struktur kosmologi. Jangan menjadikan perincian ini mengalih perhatian daripada penyataan utama. Yang penting ialah kedua-duanya disebut untuk menunjukkan keluasan hubungan yang dibicarakan. Allah ialah Allah yang berkaitan dengan langit dan bumi dalam satu penyataan.
Dari sudut tauhid uluhiyyah, ayat ini boleh menjadi peringatan bahawa Allah sahaja yang menjadi Ilah bagi langit dan bumi. Jika manusia menyembah benda yang ada di bumi, benda tersebut tidak menjadi tuhan. Jika manusia menyembah makhluk yang berada di langit, makhluk tersebut juga bukan tuhan. Allah sahaja yang memiliki uluhiyyah. Penyataan وَهُوَ ٱللَّهُ mendahului langit dan bumi supaya manusia tidak tertipu dengan keagungan ciptaan. Langit yang luas tidak menjadi Allah. Bumi yang besar tidak menjadi Allah. Semua itu adalah makhluk.
Dari sudut rububiyyah pula, Allah ialah Rabb langit dan bumi. Dia mencipta, memiliki, mentadbir dan menguasai. Maka frasa ini membawa hati daripada melihat keluasan alam kepada mengenal Tuhan alam. Jika seseorang hanya melihat langit dan bumi lalu kagum dengan kebesaran alam tanpa mengenal Allah, dia berhenti pada makhluk. Ayat mengarahkan perhatian kepada Allah. Ini selari dengan gaya al-Quran yang menggunakan alam sebagai tanda menuju kepada Pencipta, bukan sebagai sebahagian daripada ketuhanan.
Dari sudut tanzih, ayat ini tidak boleh dijadikan alasan untuk menyerupakan Allah dengan alam. Allah berada di luar kategori makhluk dari sudut Zat dan kesempurnaan. Tetapi tanzih tidak bermaksud Allah tidak boleh menyifatkan diri-Nya dengan apa yang Dia kehendaki. Kita tidak mengubah nas hanya kerana akal manusia tidak mampu membayangkan kaifiyat. Allah lebih mengetahui tentang diri-Nya daripada manusia. Oleh itu, apabila Dia menyebut وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِى ٱلْأَرْضِ, kita membaca dengan penuh penghormatan kepada lafaz tersebut dan tidak memasukkan gambaran yang tidak diberitahu.
Perkara ini sangat penting dalam menghadapi dua kecenderungan. Pertama ialah التشبيه, iaitu menyerupakan Allah dengan makhluk. Kedua ialah التعطيل, iaitu menafikan apa yang Allah khabarkan atau mengosongkan lafaz daripada makna. Dalam ayat ini, tasybih berlaku apabila فِي difahami sebagai Allah berada dalam ruang seperti benda. Ta‘til boleh berlaku apabila seseorang berkata فِي langsung tidak bermakna atau teks tersebut tidak boleh difahami sama sekali. Jalan pertengahan ialah إثبات بلا تشبيه. Lafaz diterima, makna yang layak difahami, kaifiyat tidak direka.
Perlu juga dibezakan antara “tafwid makna” dan “tafwid kaifiyat”. Jika seseorang berkata bahawa manusia langsung tidak mengetahui apa-apa makna bagi فِي dalam ayat ini, dia telah menjadikan bahasa wahyu tidak dapat difahami. Sedangkan bahasa Arab mempunyai makna. Tetapi jika seseorang berkata bahawa kita tidak mengetahui bagaimana hubungan itu berlaku pada hakikat Zat Allah, ini ialah penyerahan kaifiyat. Dalam banyak isu sifat, perbezaan ini sangat penting. Makna bahasa tidak sama dengan kaifiyat hakikat.
Namun dalam kes khusus ayat ini, makna “في” perlu ditentukan dengan berhati-hati kerana hubungan antara Allah dan langit bumi bukan seperti hubungan makhluk dengan tempat. Maka “tafwid kaifiyat” tidak menghalang kita daripada mengakui bahawa ayat itu menyatakan suatu hubungan. Yang kita tidak lakukan ialah mencipta gambaran material. Allah tidak menjadi sesuatu yang dikelilingi ruang. Allah tidak berhajat kepada ruang. Allah tidak berubah kerana ruang.
Jika seseorang bertanya apakah hubungan itu ilmu, kuasa, ibadah, ketuhanan, atau suatu bentuk lain yang Allah sendiri kehendaki, jawapan perlu mengambil kira keseluruhan tafsir. Tidak semua kemungkinan perlu disamakan. Tetapi apa yang mesti ditolak ialah makna yang membawa kepada Allah bercampur dengan makhluk. Jika satu tafsiran menjadikan Allah sebahagian daripada bumi, tafsiran itu tidak boleh diterima. Jika satu tafsiran mengekalkan Allah sebagai Pencipta yang tidak menyerupai makhluk, ia perlu dinilai berdasarkan dalil dan bahasa.
Dalam hal ini, “في السماوات وفي الأرض” boleh memberi makna bahawa Allah ialah Tuhan yang disembah di langit dan bumi. Ini sangat dekat dengan makna uluhiyyah. Semua makhluk yang berada di langit dan bumi berada di bawah ketuhanan Allah. Tidak ada wilayah yang keluar daripada kerajaan-Nya. Maka penyataan tersebut boleh menjadi penegasan bahawa ketuhanan Allah tidak terbatas kepada tempat tertentu. Tetapi ini tidak bermaksud Zat Allah tersebar di seluruh alam.
Keluasan ketuhanan tidak sama dengan keluasan fizikal Zat. Ini perbezaan yang sangat penting. Seorang raja boleh memerintah sebuah negeri tanpa tubuhnya berada di setiap kampung. Tetapi contoh ini hanyalah untuk memahami perbezaan antara kuasa dan kehadiran fizikal, bukan untuk menyerupakan Allah dengan raja. Allah jauh lebih sempurna. Yang ingin ditunjukkan ialah bahawa penguasaan tidak memerlukan Zat berada dalam setiap tempat. Maka apabila Allah dikaitkan dengan langit dan bumi, hubungan itu boleh berupa rububiyyah dan uluhiyyah tanpa memerlukan hulul.
Begitu juga ilmu tidak memerlukan objek berada dalam Zat yang mengetahui. Allah mengetahui bumi tanpa bumi berada dalam Allah. Allah mengetahui langit tanpa langit menjadi sebahagian daripada Allah. Ini menunjukkan bahawa ilmu ialah salah satu cara menjelaskan hubungan Allah dengan alam tanpa hulul. Tetapi sekali lagi, jangan menggantikan فِي dengan “ilmu” secara tergesa-gesa. Ia hanyalah salah satu aspek yang dapat menjelaskan keluasan hubungan tersebut berdasarkan nas lain.
Perkataan “الله” juga menuntut bahawa semua sifat kesempurnaan dikembalikan kepada Allah. Jika Allah ialah Yang Maha Mengetahui, maka ilmu-Nya meliputi langit dan bumi. Jika Allah Maha Berkuasa, kekuasaan-Nya meliputi langit dan bumi. Jika Allah Maha Mendengar dan Maha Melihat, tidak ada sesuatu di langit dan bumi yang tersembunyi daripada-Nya. Jika Allah Rabb, Dia mentadbir langit dan bumi. Semua ini menjadikan penyataan tersebut kaya dari sudut tauhid tanpa perlu mengatakan Allah berada dalam makhluk.
Jika seseorang membaca ayat ini dengan kesedaran bahawa Allah tidak berhajat kepada makhluk, maka فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِي ٱلْأَرْضِ tidak akan lagi menjadi pintu kepada gambaran fizikal yang sempit. Sebaliknya, ia menjadi satu penyataan yang mengarahkan perhatian kepada keluasan hubungan Allah dengan seluruh alam. Langit dan bumi berada di bawah Allah. Allah bukan di bawah langit dan bumi. Bumi tidak menanggung Allah. Langit tidak menampung Allah. Allah tidak memerlukan kedua-duanya. Inilah perbezaan besar antara memahami nas dengan tasybih dan memahami nas dengan tauhid.
Perlu juga diperhatikan bahawa ayat tidak berkata “والله في كل مكان”. Jika Allah bermaksud menyatakan Zat-Nya berada dalam setiap tempat, lafaz itu jauh lebih mudah digunakan. Tetapi yang disebut ialah السماوات والأرض. Ini memberikan ruang kepada tafsiran yang lebih luas dan mengekalkan hubungan dengan keseluruhan alam tanpa menjadikannya pernyataan bahawa Zat Allah berada dalam setiap ruang. Maka tidak tepat untuk menjadikan ayat ini sebagai dalil langsung bagi slogan “Allah ada di semua tempat”.
Begitu juga ayat tidak berkata “وهو في السماوات وفي الأرض” tanpa menyebut Allah. Penyebutan ٱللَّهُ sangat penting. Ia menunjukkan bahawa yang sedang dibicarakan ialah Allah, bukan makhluk yang mempunyai lokasi. Ini menuntut kita membaca فِي dengan sifat Allah dalam fikiran. Allah ialah Maha Esa, Maha Kaya, tidak menyerupai makhluk. Maka makna yang layak mestilah dipilih.
Jika seseorang berkata “tetapi فِي secara asal bermaksud di dalam”, jawapannya ialah benar, tetapi bahasa tidak terhenti pada satu makna. Bahkan dalam ayat-ayat al-Quran sendiri, فِي digunakan dengan pelbagai hubungan. Maka “makna asal” tidak boleh dijadikan “makna wajib dalam setiap konteks”. Huruf jar mempunyai استعمالات. Tafsir perlu menentukan استعمال yang sesuai. Ini bukan permainan bahasa untuk mengelak daripada makna, tetapi kaedah bahasa Arab yang asas.
Jika seseorang pula berkata “kerana فِي mempunyai banyak makna, kita boleh pilih apa sahaja”, itu juga tidak benar. Tidak semua makna yang terdapat dalam kamus boleh dimasukkan ke dalam setiap ayat. Konteks menentukan. Dalam ayat ini, konteks tauhid, subjek Allah, objek السماوات والأرض dan keseluruhan nas perlu menjadi penentu. Tafsir bukan kebebasan memilih makna sesuka hati. Ia ialah disiplin menghubungkan lafaz dengan konteks.
Dengan demikian, penyataan ini mengajar satu kaedah penting dalam tafsir: lafaz perlu dibaca dalam susunan dan medan maknanya. وَهُوَ menunjukkan rujukan. ٱللَّهُ menetapkan identiti. فِي menunjukkan suatu hubungan. ٱلسَّمَٰوَٰتِ dan ٱلْأَرْضِ menunjukkan dua lingkungan makhluk yang disebut. Pengulangan فِي memberikan penegasan terhadap kedua-duanya. Keseluruhan frasa kemudian perlu dibaca dengan prinsip bahawa Allah tidak menyerupai makhluk. Jika satu tafsiran merosakkan salah satu unsur ini, tafsiran tersebut perlu diperiksa semula.
Pada akhirnya, penyataan وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِى ٱلْأَرْضِ membawa satu hakikat yang sangat besar: Allah ialah Allah, dan seluruh langit serta bumi berada dalam hubungan dengan ketuhanan, ilmu, kekuasaan dan penguasaan-Nya. Tetapi hubungan itu tidak menjadikan Allah sebahagian daripada alam. Langit bukan Allah. Bumi bukan Allah. Allah tidak tersebar menjadi bahagian-bahagian dalam makhluk. Allah tidak berhajat kepada tempat. Allah tidak berubah kerana perubahan tempat. Allah ialah Pencipta langit dan bumi. Maka apabila lafaz فِي dibaca, ia hendaklah diterima dengan penuh penghormatan kepada teks, difahami dalam keluasan bahasa Arab, dan dibebaskan daripada gambaran yang menyerupakan Allah dengan benda.
Semakin diperhatikan frasa ini, semakin jelas bahawa pusat penyataannya ialah Allah, bukan tempat. وَهُوَ ٱللَّهُ datang dahulu. Langit dan bumi datang kemudian. Ini bukan perkara kecil. Ia menunjukkan bahawa manusia tidak sepatutnya memulakan pembicaraan tentang Allah dengan membayangkan ruang lalu memasukkan Allah ke dalam ruang tersebut. Sebaliknya, manusia perlu mengenal Allah sebagaimana Allah memperkenalkan diri-Nya, kemudian memahami hubungan yang Dia nyatakan dengan makhluk-Nya. Allah tidak menjadi makhluk kerana disebut bersama makhluk. Allah tidak menjadi sebahagian daripada langit kerana disebut bersama langit. Allah tidak menjadi sebahagian daripada bumi kerana disebut bersama bumi. Penyebutan hubungan tidak bermaksud kesatuan zat.
Maka jika diterjemahkan secara asas, frasa ini boleh disebut “Dan Dia ialah Allah di langit dan di bumi”, tetapi terjemahan itu perlu disertai penjelasan supaya “di” tidak difahami sebagai lokasi fizikal yang menjadikan Allah terkandung dalam ruang. Dalam tafsiran, boleh dijelaskan bahawa Allah ialah Tuhan yang disembah di langit dan di bumi, dan bahawa ilmu, kekuasaan serta penguasaan-Nya meliputi langit dan bumi, berdasarkan wajah tafsir yang disokong oleh konteks dan nas-nas lain. Pada masa yang sama, tidak wajar menghapuskan lafaz فِي atau mengatakan bahawa ia tidak mempunyai sebarang makna. Lafaz tetap lafaz wahyu. Yang perlu ditolak ialah kaifiyat makhluk yang dipaksakan kepadanya.
Dengan demikian, وَهُوَ ٱللَّهُ bukan sekadar “dan Dia adalah Allah”. Ia merupakan penegasan bahawa pihak yang sedang dibicarakan ialah Allah Yang Maha Esa. فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ bukan sekadar “di langit” dalam pengertian tempat fizikal yang mengelilingi Zat Allah. Ia ialah suatu hubungan yang perlu difahami berdasarkan bahasa dan konteks. وَفِي ٱلْأَرْضِ pula memperluas penyataan kepada bumi, sekali gus menunjukkan bahawa hubungan Allah dengan alam tidak terhad kepada satu bahagian. Pengulangan فِي menegaskan kedua-duanya. Seluruh struktur ini menolak fahaman bahawa Allah hanya dikenali melalui satu lokasi atau bahawa alam mempunyai wilayah ketuhanan yang berbeza.
Dan apabila seseorang benar-benar memahami perbezaan antara الخالق dan المخلوق, dia tidak lagi perlu memilih antara dua ekstrem: menjadikan Allah berada di dalam setiap tempat atau menafikan semua hubungan Allah dengan alam. Dia boleh menerima nas dengan penuh keyakinan, memahami bahasa yang digunakan, menolak tasybih, menolak hulul, menolak penyebaran zat Allah dalam makhluk, dan pada masa yang sama tidak menafikan apa yang Allah khabarkan. Ini ialah keseimbangan yang sangat penting dalam membaca ayat-ayat al-Quran berkaitan Allah.
Penyataan وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِى ٱلْأَرْضِ akhirnya membawa manusia kembali kepada tauhid. Langit dan bumi, walaupun sangat besar, bukanlah tempat bagi ketuhanan yang terpisah. Allah ialah Allah bagi kedua-duanya. Tidak ada kuasa yang keluar daripada pemerintahan-Nya. Tidak ada makhluk yang menjadi sekutu bagi-Nya. Tidak ada ruang yang berada di luar ilmu-Nya. Tidak ada sesuatu di langit dan bumi yang tersembunyi daripada-Nya. Dan tidak ada keperluan untuk membayangkan Allah sebagai sesuatu yang tersebar dalam alam bagi memahami keluasan kekuasaan dan ilmu-Nya.
Oleh itu, inti paling kukuh daripada penyataan ini ialah bahawa nama Allah diletakkan sebagai pusat, manakala langit dan bumi disebut sebagai dua lingkungan ciptaan yang berada dalam hubungan dengan-Nya. Huruf فِي tidak boleh dibekukan kepada satu gambaran fizikal. Ia mempunyai keluasan dalam bahasa Arab dan perlu ditentukan melalui konteks. Pengulangan فِي memberikan perhatian kepada langit dan bumi secara berasingan. وَهُوَ memberikan kesinambungan dan penegasan terhadap rujukan. ٱللَّهُ menetapkan bahawa yang dimaksudkan ialah Allah, bukan sesuatu kuasa alam. Dan keseluruhan frasa menuntut manusia menetapkan apa yang datang daripada wahyu sambil menafikan segala gambaran yang menyerupakan Allah dengan makhluk.
Dengan demikian, apabila lafaz ini dibaca, jangan berhenti pada terjemahan “Allah di langit dan di bumi” lalu membayangkan tempat seperti makhluk. Dan jangan pula kerana takut kepada gambaran itu terus mengatakan bahawa فِي tidak mempunyai makna sama sekali. Kedua-dua tindakan tersebut menghilangkan salah satu sisi penting daripada penelitian. Yang lebih kuat ialah kembali kepada lafaz, memahami bahasa, melihat konteks, mengumpulkan nas, membezakan makna daripada kaifiyat, menetapkan kesempurnaan Allah dan menafikan keserupaan-Nya dengan makhluk. Allah ialah Allah. Langit ialah langit. Bumi ialah bumi. Pencipta bukan ciptaan. Dan hubungan yang dinyatakan antara Allah dengan langit dan bumi tidak menghapuskan perbezaan mutlak antara Pencipta dengan makhluk.
Di sinilah kedalaman sebenar وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِى ٱلْأَرْضِ. Tiga bahagian besar dalam penyataan itu membentuk satu susunan yang sangat kuat: وَهُوَ mengarahkan perhatian kepada Dia yang telah disebut; ٱللَّهُ menamakan-Nya dengan nama ketuhanan yang agung; فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِي ٱلْأَرْضِ memperluas penyataan kepada seluruh alam yang disebut. Tiada satu pun bahagian itu sia-sia. Tiada satu pun boleh dipotong daripada yang lain. Jika هو diabaikan, kesinambungan rujukan hilang. Jika الله diabaikan, identiti subjek menjadi kabur. Jika فِي disempitkan, hubungan menjadi salah faham. Jika السماوات والأرض diabaikan, keluasan penyataan hilang. Dan jika keseluruhan ayat dibaca tanpa tauhid, bahasa boleh diseret kepada gambaran yang tidak layak bagi Allah.
Maka penyataan ini pada akhirnya bukan seruan untuk membayangkan Allah sebagai sebahagian daripada alam, tetapi seruan supaya manusia melihat alam dengan pandangan tauhid. Langit bukan Allah. Bumi bukan Allah. Apa yang berada di langit bukan Allah. Apa yang berada di bumi bukan Allah. Semua itu makhluk. Allah ialah Allah. Dia tidak berhajat kepada ciptaan. Dia tidak menjadi sebahagian daripada ciptaan. Dia tidak disamakan dengan ciptaan. Dan apabila al-Quran menyebut hubungan-Nya dengan langit dan bumi melalui lafaz فِي, hubungan tersebut diterima sebagaimana wahyu menyatakannya, difahami dengan keluasan bahasa Arab, dan tidak dibebani dengan kaifiyat yang tidak diketahui.
Dengan pemahaman seperti ini, seseorang tidak perlu mengorbankan nas demi menjaga akal, dan tidak perlu mengorbankan tanzih demi mempertahankan gambaran zahir yang menyerupakan Allah dengan makhluk. Nas dipelihara. Bahasa dipelihara. Tauhid dipelihara. Tanzih dipelihara. Dan batas pengetahuan manusia juga dipelihara. Inilah yang menjadikan perbahasan terhadap وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِى ٱلْأَرْضِ bukan sekadar perbahasan tentang satu huruf فِي, tetapi perbahasan tentang bagaimana manusia membaca kalam Allah apabila kalam itu menyebut Zat Yang Maha Agung dan hubungan-Nya dengan alam yang Dia ciptakan. Setiap perkataan mesti dikembalikan kepada tempatnya, setiap makna mesti dipertimbangkan dalam konteksnya, dan setiap gambaran yang menyerupakan Allah dengan makhluk mesti ditolak. Yang tinggal ialah pengakuan yang teguh bahawa Allah ialah Allah, langit dan bumi ialah ciptaan-Nya, dan apa yang Allah khabarkan tentang hubungan-Nya dengan makhluk-Nya diterima dengan iman, ilmu, ketelitian bahasa dan tanpa mereka-reka kaifiyat.
asas
https://draft.blogger.com/blog/post/edit/50065684574614780/1013752646205786986?hl=en
